Салық жүйесінің реформасы және оның даму сатылары

     Уақытша    айырмашылық    мыналардың    нәтижесінде    пайда    болады:

     -бухгалтерлік    есеппен    салық    есебінде    табыстар    мен    шығындарды    мойындау    уақытын    белгілеу    тәсілдемесінің    айырмашылығынан    (бухгалтерлік    есепте-есептец    принципі,    ал    салық    есебінде    кассалық    әдіс    байынша);

     -бухгалтерлік    есеп    пен    салық    есебінде    амортизациялық    айырымды    есептегенде    әртүрлі    әдістерді    қолданудан;

     -негізгі    құралдарды    бухгалтерлік    есептен    шығару    мен    салықтық    есепте    оларды    есептен    шығарудан    болатын    айырмашылықтан,    тағы    да    басқалардан.

     Бухгалтерлік    және    салық    есептерінің    талаптарындағы    өзгешеліктер    нәтижесінде    пайда    болған    айырмашылықтар    «Кейінге    қалдырылған    корпоративтік    табыс    салығы»    деп    аталатын    шотта    жүргізіледі.    Бұл    пассивті    шот    болғандықтан    кейінге    қалдырылған    салық    сомасы    өскенде    бұл    шот    кредиттелініп,    ал    азайғанда    дебиттелінеді.    Кейінге    қалдырылған    салық    сомалары    бұл    шотта    өздерінің    түрлері    бойынша    бөлек    есептеледі.

Қосылған    құнға    салынатын    салық    .

     Қосылған    құнға    салынатын    салық                          тауарларды    өндіру,    жұмысты    орындау    немесе    қызмет    көрсету    және    олардың    айналысы    барысында    қосылған    құн    өсімінің    бір    бөлігін    аудару,    сондай-ақ    осы    елге    тауарлар    импорты    кезіндегі    аударым    болып    табылады.    Бұл    ретте    салық    салынатын    айналым    мен    салық    салынатын    импорт    салық    объектісі    болып    табылады.    Қосыоған    құнға    салынатын    салық»    шотында    есептеледі.    Бұл    пассивтік    шот    болғандықтан    кредитіне    салынған    салық    сомасы,    ал    дебитіне    бюджетке    аударылған    және    субъектінің    жабдықтаушыларға    тиісті    түрде    ресімделген    салық    шоты    бойынша    төлеген    сомалары    жазылады.    Бюджетке    төленуге    тиісті    қосылған    құнға    салынатын    салық    өткізілген    өнім,    орындалған    жұмыс    немесе    көрсетілген    қызмет    үшін    есептелген    қосылған    құнға    салынатын    салықтың    сомасы    мен    сатып    алынған    тауарлар,    материалдар    мен    жабдықтаушылардың    көрсеткен    қызметі,    орындаған    жұмысы    үшін    төленген    (есептелген)    қосылған    құнға    салынатын    салық    сомаларының                          арасындағы    айырма    ретінде    айқындалады.    Қосылған    құнға    салынатын    салық    мөлшері    Қазақстан    Республикасының                          салық    заңында    белгіленеді.

Жеке                          тұлғалардан    ұсталатын    табыс    салығы

     Есепті    жыл    бойы    салық    салынатын    табысқа    ие    болған    жеке    тұлғалар    салық   төлеушілер    болып    табылады.    Жеке    тұлғалардың    жылдық    жиынтық    табысына    еңбекақы    түрінде    алынатын    табыстар,кәсіпкерлік    қызметтен    алатын    табыстары,    жеке    тұлғалардың    мүліктік    табыстары,    тағы    да    бақа    табыстары    кіреді.

     Жеке    тұлғалардың    мүліктік    табысына    тек    қана    активтің    келесі    түрлерінің    құндарына    инфляцияға    байланысты    түзетуді    есепке    ала    отырып    өткізуден    түскен    құнның    өсімі    жатады:    салық    төлеушінің    тұрақты    тұратын    жері    болып    табылмайтын,    жылжымайтын    мүліктің,    құнды    қағаздардың,    заңды    тұлғаларға                          және    басқа    материалдық    емес    активтерге    қатысу    үлесінен;    шетелдік    валютадан;    асыл    тастар    және    асыл    металдардан,    олардан    жасаған    зергерлік    бұйымдардан,    өнер    туындылары    мен    антиквариаттардан.    Жеке    тұлғалардың    салық    төлейтін    табыстарының    құрамы    салық    кодексінде    қаралады.

     Табыс    салығының    мөлшерін    ай    сайын    бір    қалыпты    ұстау    үшін    салық    салынатын    табыстың    есепті    сомасы    мен    одан    ұсталатын    табыс    салығының    сомасы    есептелетін    айлардың    санын    білдіретін    сан    мәні    бар    бірлікке    12    санының    қатынасын    көрсететін    қайта    есептеу    көрсеткіші    белгіленген.    Мердігерлік    шарт    бойынша    жұмыс    істейтін    тұлғаларға    төленетін    төлем,    сондай-ақ    бір    жолғы    төлем    түрінде    берілетін    басқа    да    төлемдерден    салық    ұстау    кезінде    бұл    есептеу    көрсеткіші    қолданылмайды.

    Акциздік    салықтар.

     Акциздік    салық    дегеніміз-    сатылатын    тауардың    бағасына    қосылатын,    сатып    алушы    төлейтін    салық    болып    табылады.    Акциздік    салық    салынатын    тауарларға    Қазақстан    Республикасының    аумағына    импортталған    тауалар,    яғни    спирттің    барлық    түрлері,    темекі    өнімдері,    құрамында    темекісі    бар    басқа    да    өнімдер    және    күнделікті    қолданылмайтын    басқада    бұйымдар    жатады.

     Қазақстан    Республикасы    аумағында                          акцизделуге    жататын    тауарларды    өндіретін    немесе    акциздеуге    тиісті    тауарларды    импорттайтын    немесе    Қазақстан    Республикасы    аумағында    ойын    бизнесін    жүзеге    асыратын    барлық    заңды    тұлғалар    акциз    салығын    төлеушілер    болып    табылады.     
 
 
 
 
 

2.3    Қазақстан    Республикасы    салық    жүйесінің    реформасындағы    басты    бағыттар    және    оның    экономикадағы    дамуына    тигізетін    әсері

     «Қазақстан    Республикасының    салық    және    басқа    міндетті    төлемдер    туралы    Салық    Кодексі»    ресми    атауға    ие    болған.    Жаңа    Салықтық    Кодекстің    негізіне    Қазақстан    Республикасы    Президентінің    заң    күші    бар    Жарғысының    біздің    еліміздің    салық    заң    шығару    статусын    алғанда    1995    жылы    4    сәуірде    қосымшалар    және    өзгертулер    енгізілген    Қазақстан    Республикасы    «    Бюджетке    салық    және    басқа    да    міндетті    төлемдер    туралы»    заңының    жағдайы    кіреді.

      Бірақ    салық    құрылымын    және    салық    салу   әдістемелерін    сақтап    қалу    мақсатына    қарамастан,    2001    жылы    Кодексте    келесі    ой    –    пікірлер    көрініс    беруі    мүмкін:    қосымша    құн    салығының    ставкасын    төмендету,    әлеуметтік    салық    21%    -    ға    потенциалдық    қайтарылым    немесе    Қазақстан    Респбликасының    Мемлекеттік    Кірістер    Министрлігінің    ресми    түрде    көрсетілген    «    Өндіріс    факторларының    пайдалану    дәрежесіне    тәуелді    әлеуметтік    салықтың    дифференциациясы».

      Заңды    тұлғалардың    табыс    салығына    келсек,    яғни,    ол    жобада    «    Жеке    табыс    салығы»    деп    көрсетілген    болатын,    бұл    салықты    төлеуде    ең    алдымен    салық    шкаласын    және    төленетін    жалақылардың    ұлттық    валюталық    девальвация    инфляция    қарқынының    өзгеруіне    байланысты    қайта    қарастырылуы    тиіс.

      Қосымша    құн    салығына    оралсақ,    Кодексті    әзірлеу    қосымша    құн    салығына    барлық    кәсіпорындарға,    олардың    қызметтерінің    бағытына    қарамастан    бір    салық    ставкасын    орнатты.

      Салық    Кодексі,    айта    кеткен    жөн,    жобасында    «    Арнайы    салықтық    тәртіп»    бөлімі    болады.    Мұнда    патент    бойынша    нақты    соммалы    салық    төлейтін                          жеке    кәсіпкерлерге    қосымшада    заңды    тұлғалардың    аналогтік    патенттік    жүйесі    қайта    қарастырылады.

                                                                                                                          Бірақ    бұл    пікірлерді    жүзеге    асыруда    қатаң    принциптер    кездеседі-    қызмет    көрсету,    жұмыс,    тауар,    кіріс,    қызмет    түрлеріне    тәуелді    салық    төлеушілердің    жеке    категорияларына    жасалынатын    салықтың    жеңілдіктерді    алып    тастау    қажет.

      Салық    Кодексінің    Жалпы    бөлімі    Қазақстан    Республикасы    салық    жүйесінің    өзінше    құқықтық    негіз    болады.    Мұнда    жалпы    жағдайлар,    түсініктер,    салықтық    құқықтық    қатынасқа    қатысушылардың    міндеттері    көрсеткіштен    болады.

      Салық    түрлерінің    анықтамалары,    алымдар    және    басқа    міндетті    төлемдер,    салық    төлеушілердің    нұсқаулары,    салу    объектілері,    олардың    аударым    және    төлем    механизмдері,    сонымен    қатар    салықтық    тіркеу    принциптері    Салық    Кодексінің    Ерекше    бөлімінде    жүйеленеді.

      Салықтық    нормаларды    бұзушылар    мемлекет    алдында    заң    шығарудың    жаңа    бөлімінде    -    Әкімшілік    бөлімі    шегінде    жауап    береді.    Бұл    бөлімді    әзірлеуде    қазір    экономикалық    және    заңды    аспектілері    арасындағы    жаңа    бөлімнің    шегінде    реттеуді    бақылап    отыру    қиынға    соғады.    Бұл    туралы    Астанада    семинарда    –    Процестік    бөлім    «    Қазақстанның    салықтық    құқықтық    қатынастар    жүйесіндегі    өте    әлсіз    буын    және    ол    шыңға    жету    үшін    2    –    3    жыл    қажет»    деп    айтылған    болатын.

      Әрине    Қазақстан    Республикасының    салық    жүйесін    реформалаудың    техникалық    және    ұйымдық    қаралған    аспектілері    үлкен    қызығушылық    танытып    отыр.    Басқа    сөзбен    айтқанда    шаруашылық    субъектілерін    мынадай    сұрақтар    мазасын    алады:    Салықтық    Кодексті    қабылдағанда    салық    жүйесін    бір    жүйеге    келтіруге,    ықшамдауға    және    реттеуге,    салық    ұйымдарының    және    салық    төлеушілердің    арасынағы    қарым    –    қатынасты    қатаң    құқықтық    тәртіпке    келтіруге,    салықтық    заң    шығаруды    іске    асыруда    және    қалыптастыруда    әртүрлі    дәрежедегі    биліктің    өкілдік    және    орындаушы    ұйымдарының    ролін    айқындауда    мүмкіндік    береді    ме    жоқ    па.

      Бірақта    Қазақстанның    салық    саясатындағыөзгерістер    салық    жүйесінің    тиімділік    тәртібіне    сәйкес    келуінің    маңыздылығы    өте    зор.

      Салық    төлеушілердің    әр    категориясының    экономикалық    шығысты    төмендету    мен    бір    уақытта,    сонымен    бірге    бюджетке    де    ақшалай    түсімдер    түсіп    отыру    мақсаттарының    сәйкестігі    туралы    сөз    болып    отыр.

      Осы    айғақтың    өзінің    түсінігі    –    қаражаттарды    жұмылдыру    қажеттілігі    –    бюджеттік    –    салықтық    саясаттың    көптеген    пунктерін    инвестициялық    процестің    дәстүрлі    тиімділігімен,    әлеуметтік,    ғылыми,    білім    беру    бағдарламасын    дамытумен,    қоғам    үшін    өндірістің    кеңейтуімен    және    басқа    жобалардың    қатарымен    байланыстыруға    болмайды.    Себебі    осы    аталғандарды    салық    төлеушілердің    қаржыларынан    қамтамасыз    етеді.   

      Тіпті    егер    Қазақстанда    инвестициялық    ортаны    жақсарту    мәселелері    туралы    дискуссиялар    болып    отырған    себебі    салық    салудың    әдістері    мен    механизмін    өзгерту,    сонымен    қатар    салық    ставкасын    төмендету    мәселелрі    туындауда.

      Екінші    жағынан    Қазақстандық    билік    блогының    экономика    жетістігі    түріндегі    мемлекет,    «романтикалық    салық»    кезеңін    аяқтауды    90    жылдардың    басында                          -    ұйғарған    болатын,    жоғарыда    айтылып    кеткендей,    «салық    ставкалары    –    таза    техникалық    мәселе,    бұл    тек    бюджет    жағдайына    байланысты»    деп    бекітіп    қою    қажет.                                                                                                                         

2.4    Салықтық    реформалар    және    салық    салу    келешегі.

      Бюджетке    түсетін    салықтарды    және    басқа    міндетті    төлемдерді    төлеуге    жататын    барлық    жиынтық    қатынасы    жөнінде    айтылып    отыр    және    олардың    төлеу    механизмі,    оларды    төлетуге    бақылау    әдістері    келесі    факторларға    тәуелді: