Салық жүйесінің реформасы және оның даму сатылары

• салық    төлеушінің    менталитеті    және    азаматтық    позициясы,    яғни,    оның    қоғамдық    түйсік    дәрежесі,    экономикалық    біліктілігі    және    салықтың    мәдениеттілігі,    салық    төлеу    азаматтық    міндеті    деп    білуі,    яғни,    салқты    өз    еркімен    төлесе,    ол    өзі    үшін    ғана    емес    басқа    адамдардың    қажеттілігі    үшін    сонымен    қатар    мемлекеттік    құрылысқа    қатысады    деген    түсінігі    бар    болса;
• мотивация    ерекшеліктеріне,    яғни,    салық    төлеуші    жақтан    оның    тәжірибесіне    тәуелді,    салық    реформасының    жетістіктеріне    қызығушылық    танытатын,    оның    жеке    мақсатты    тапсырмаларын    шешуде    мүддесінің    жеке    сипаты    мен    дәрежесі,    сонымен    бірге    осыдан    өзіне    түсетін    пайдану    білу    дәрежесі,    коммуникативтігі    яғни,    мүліктік    әлеуметтік    қоғамдық    статусының    нарықтық    экономиканың    қиын    мәселелерін    жете    түсінетін    қабілетіне    байланысты;

      Осыдан    шешім:    салықтық    заң    шығарудағыәр    түрлі    тапсырмалар,    тек    қана    салық    төлеушілер    салықтық    мәселелрді    оның    мүдделеріне    әсерін    тигізсе    ғана    шешіледі.

      Міне,    осыдан    келе,    салық    салу    облысындағы    зерттеулердің    айтуынша    субъективті    адамзаттық    факторлардың    және    жеке,    коллективтік    адамдардың    тәжірибесі    салықтық    реформа    тағдырына    елеулі    әсер    етеді.

      Салықтық    реформаға    енгізілетін    салықтық    жүйе    түсінікті    болу    үшін,    яғни,    халық    және    кәсіпкерлер    оны    қабылдау    үшін,    ең    алдымен    бұған    қажетті    заң    шығару    нақты    қалыптасу    керек.

      Дамушы    мемлекеттердің    экономикасына    салық    реформасын    жүргізуде    енгізілетін    салық    жүйесінің    қызметін    ынталандыратын    және    фискалды    –    бөлушінің    оптималды    тепе    –    теңдігіне    жету    мәселелерінің    ролі    зор.

      Осы    аталып    кеткен    мәселелердің    ең    бастысы,    бір    жағынан    халықтың    жинақтарының    өсуін    ынталаныруда    кірістерді    салықтық    реттеу    мәселесі,    екінші    жағынан    –    инвестициялар    болып    отыр    (    бірінші    жағдай    екіншінің    қайнар    көзі).

      Бұл    тек    өзара    байланысты    ғана    емес,    сонымен    бірге    капитал    және    активтердің,    капиталдың    еңбекке,    тұрғындарға    кірістің    жоғарылау    қатынасына    әкеледі.

      Экономиканың    қажетті    саласы    және    мемлекеттік    қазынаны    толтыру    көздері    болып    бөлшек    сауда    және    қоғамдық    тамақтану    табылады.

      Жоғары    да    айтылғандайбөлшек    тауарлы    айналым    біраз    төмендеді.    Оның    динамикасы    халықтың    сұраныстық    төлемқабілеттілігінің    төмендеуінен    айқын    көрінеді.    Қаржылық    дағдарыстың    нәтижесінде    азаматтардың    кірісі    төмендейді.

      Сатылым    тауарлардыңбөлшек    салмағының   төмендеуі,    оның    құрылымының    жақсаруына    әкелді.    Көтерме    және    бөлшек    өнімдерінің    ортасында,    көлегейлі    экономикамен    күресу    шараларынан    көрінеді.

      Нарық    қызметінде    сол    сияқты    көрініс    бар,    яғни    кіші    масштабта.    Сұраныстың    төлемқабілеттілігі    дағдарыс    пен    баяу    жоғарылауы    кезінде    лезде    төмендейді,    яғни    шынайы    бәсеке    барысында.    Қазіргі    уақытта    мемлекеттік    емес    меншік    нысандарымен    әр    түрлі    кәсіпорындар    тұрғындарының    1/3    бөлігіне    қызмет    етеді    және    1/4    бөлігі    жеке    меншік    кәсіпорындарға    қызмет    етеді.

      Өзекті    мәселелер    қаржылық    ортада    қалуда.    Кәсіпорынның    пайдасының    ұлғаюына    қарамастан,    салықтық    түсімдер    соммасы    мемлекеттің    бюджеттік    жүйесіне    өзара    қарыздың    төмендемеуіне    куәлануы    шартсыз.    Мемлекеттік    бюджеттік    емес    қорлар    мен    бюджеттің    барлық    дәрежесі    алдында    уақытында    төлемеген    салықтар    өседі.    Кәсіпорын    тәртібінің    төмендеуі    нәтижесінде    және    ұйымдар    өзінің    айналым    қорларын    толық    мөлшерде    қалпына    келтіре    алмайды,    яғни    дағдарыстың    шиеленісуінде    жоғалтқан    уақытында.    Осы    себептерден    инвестициялық    белсендіру    төмен    болады.    Кәсіпорынның    қаржылық    ресурстардың    болмауы    айырбас    операцияларының    ұлғаюына    және    де    қызметкерлердің    еңбек    ақысын    ақшамен    емес    кәсіпорын    өнімдерімен    төленуіне    әкеліп    соқтырады.    Соның    салдарынан    табыс    төмендейді,    бюджетке    кәсіпорын    пайдасына    салықтар    және    ұйымға    жеке    тұлғалардан    салықтар    төленбейді.    Бұның    бәрі    кәсіпорынның    баяулауына    әкеледі.    Мемлекеттік    әлеуметтік-    экономикалық    дамуының    негізгі    критерийлерінің    бірі    бюджетке    салықтық    емес    кіріс    көздерімен    толтырылған    жинақ    және    салықтық    түсімдер    болып    табылады.

      Қазіргі    таңда    мемлекет    алдында    маңызды    мәселе    экономикада    пайда    болған    жағымды    тенденцияларды    нығайту    және    дамыту.    Негізгі    орын    салықтық    жүйеге    байланысты,    яғни    тікелей    және    жанама    салықтардың,    жеке    және    заңды    тұлғалардан    салықтар,    капиталға    және    пайдаға    салықтар,    федералдық    және    жергілікті    салықтардың    оңтайлы    үйлесімділігі    табылуы    керек.

      Дағдарыс    кезеңінде    салық    салу    аймағында    нақты    реформалар    жүргізілген    және    әлі    жүргізілуде.    Тікелей    және    жанама    салықтардың    рефомалануы    Салықтық    Кодексте    қабылданғаг    және    қызмет    атқарады.    Салықтық    жүйе    бірқалыпты    комплекстік    сипаттаманы    қабылдауы    қоғамның    барлық    жақтарына    әсер    етеді.

      Салықтық    жүйе    арқылы    пртекционистік    экономикалық    саясаттыжүргізуге    және    фритредерстік    саясатты    қамтамасыз    етуге    болады,    яғни    тауарлық    нарыққа    еркіндік    болып    есептеледі.    Мемлекеттік    басымдылықты    анықтау    жолымен    дифференциялданған    салықтық    ставка    және    салықтық    жеңілдіктерді    қолдана    отырып,    өндіріске    тілеген    бағыттаманы    беруге    болады.    Сонымен,    салықтар    мемлекеттік    кірістердің    негізгі    бөлігін    құрайды    және    де    жергілікті    бюджет    пен    аймақтық    пайдадан,    сонымен    қатар,    экономикаға    бюджеттің    шығынына    әсер    етуін    қамтамасыз    ету.

      Экономиканың    дамуынасалықтың    әсер    етуі    ынталандырушы    ғана    емес,    сонымен    қатар    сақтаушы    да    болуы    мүмкін.    Бұндай    қажеттіліктің    болуы    халықтың    және    өндірістің    жоғары    концентрациялық    реттеуінің   дамуынан    болады.    Шаруашылық    қызметтердің    және    халықтың    концентрациялық    шектен    асуы    табиғаттың,    қоршаған    ортаны    қорғау    мәселелерінің    шиеленісуіне    әкеліп    соқтырады,    жалпы    ресурстық    қатамасыздығы    және    т.б.

      Шекті    мөлшердің    негізінде    салық    салу    және    салықтық    жеңілдіктерден    бас    тарту    мен    кәсіпкерлікті    лицензиялау    қосымшалығы    жатыр.    Барлық    мемлекеттерде    экология    мәселелерімен    лондшафты    сақтау    салық    арқылы    шешіледі.

      Салықтық    жүйенің    экономикалық    реформада    орны    Салықтық    Кодекстің    бірінші    бөліміне    енгізілгенде    ұлғаяды.

      Салықтық    Кодекс    салықтық    жүйенің    құрлуы    және    қызмет    ету    жалпы    принциптерін    орнатады    және    де    бас    тартулар    мен    өзгертулер,    баж    және    жинақ,    жергілікті    салықтар    және    аймақтық    орнату    принциптерін    қосқанда.    Кодекс    салық    төлеушілердің,    салықтық    агенттердің,    несиелік    мекемелердің,    салықтық    ұйымдардың    жеке    салыққа    қатысты    барлық    тұлғалардың    құқықтық    дәрежесін    нақты    анықтайды.    Негізінде    бұл    жайт    жаңа    құқық    сомасының    нысандалуында    жатыр,    яғни    барлық    оның    элементтерінің    терең    қызмет    етілген    салықтық    құқық.    Мемлекетте    жинақтық    және    салықтық    бір    қалыпты    комплексттік    жүйе    қалыптасып    отыр,    сонымен    қатар    жәй    фискалдық    емес,    нарықтық    экономиканың    экономикалық    реттеуінің    көптүрлі    қызметтерімен    қоса    алғанда.   

      Салық    салу    теориясының    ең    негізгі    сұрағы    түзу    және    жанама    салықтардың    қатынасында    б.т.

      Әр    реформа    жүргізгенде    үйлесімді    тікелей    және    жанама    салықтардың    қатынасы    туралы    сұрақ    туады.

      Салықтың    жіктелуі    тікелей    және    жанама    екені    бұрыннан    белгілі.    Сол    уақытта    мақсатты    түрлендіруді    ұлғайту    сол    және    тағы    басқа    салықтар    туралы    дискуссия    болған.

      Салық    төлеуші    тікелей    салықты    өзінің    меншікті    қаражаттарынан    төлеуі    тиіс.    Бұл    пайдаға,    кіріске,    мүлікке,    капиталға,    жерге    салынатын    салықтар.

      Жанама   салықтар:    қосымша    құн    салығы,    акциздер,    кедендік    баж,    сатудан    салық,    тұрмыстық    салық    және    мәдени    -    әлеуметтік    объектілерге    және    т.б.    тауар    құнына    салықта    кіреді.    Жанама    салықты    тұтынушыға    барлығын    төлету    мүмкін    емес,    себебі    нарықтың    көлеміне    және    сұраныстың    төлемқабілеттілігіне    тәуелді.

      Өткен    ғасырдың    соңында    дамыған    елдерде    жеке    тұлғаларға    табыс    салығы    дамымай    тұрып,    жанама    салықтың    ролі    өте    зор    болды.    Жанама    салықтың    жағымды    және    жағымсыз    жақтарын    айта    отырып,    тағы    бір    жағдайды    естен    шығармауымыз    керек.    Акциздер,    кеден    бажы    секілді    тек    қана    фискалды    сипаттамаға    ие.    Бұлар    экономиканы    реттеуде    белсенді    қатысуда.    Әсіресе    кәсіпкерлерге    арнап    барлығына    бірдей    бәсекелестік    ортаны    құруды    және    жеке    кәсіпкерлердің    мүдделерін    бақылау.

      Қорытындылай    келе    біз    жанама    және    тікелей    салықтан    бас    тартпауымыз    керек.

      Бірақ    бұлар    экономикалық    процестерге    күшті    әсер    етуші    қару    секілді,    осыған    сай    оған    ұқыпты    қарау    керек.    Олардың    даму    сатысындағы    қатынасты    өзгертуі    тиіс.

      Салықтық    реформаны    жүргізуде    қарама    –    қарсы    шаралар    қабылданады.

      Салықтық    реформаға    еріктен    тыс    қарсы    шығу    болады.    Себебі    экономикалық    ахуалдардың    дағдарысы    туындағанда    және    жетуге    тура    келген    тапсырмалардың    қарама    –    қайшылығы. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ҚОРЫТЫНДЫ

      Салықтық    реформаның    кейбір    қарама    –    қайшылықтарына    қарамастан    оның    үлкен    этапына    жетуде    салықтық    реформалаудың    жалпы    бағыттары    дұрыс    таңдалып    алынған.

      Экономикалық    ғылымда    жиналған    тәжірибелер    мен    пікірлер    алмастыру,    кең    пікір    сайыстар,    еркін    бәсекелестік    өте    қажет.    Салықтық    Кодекс    сияқты    құжаттар    бүкіл    ел    үшін,    тек    қана    осылай    пайда    болуы    тиіс.    Осы    аталған    процестер    арқылы    жеке    негізгі    салықтар    алымы    және    есептеу    механизмінде    пайдалану.

      Ең    алдымен    жеке    тұлғалардан    табыс    салығын    және    халықтан    салықты    реформалауды    жалғастыру    қажет.    Мұны    еңбектік    заң    шығаруды    өзгерту    мен    байланыстыра    отырып    және    минималды    еңбек    ақы    бекітулердің    ыңғаымен    байланыстырп,    орындау    керек.

      Мемлекеттік    әлеуметтік    бюджеттен    тыс    қорларға    сақтандыру    төлемдерін    әлеуметтік    салық    орнына    алмастыру    деген    ой    келеді.

      Салықтық    жүйені    жоюмен    бір    уақытта    салық    салудан   табысты    көздеушілермен    күресті    күшейту    және    салықты    әкімшілікті    ету    қатаңдықтарына    шара    қолдану    қажет.

      Жалпы    заңның    қаталдығы    оның    міндетті    түрде    орындалуынан    бас    тартса    жұмсарады    деген    тұжырымға    қарама    –    қарсы    тұжырымдама    беру    қажет.    Әрине    салық    заңдарының    қаталдығын    жеңілдету    керек,    бірақ    оны    міндетті    орындаудан    бас    тарту    жолымен    емес.