Салық жүйесінің реформасы және оның даму сатылары

     1991    жылғы    желтоқсанның    25-інен    бастап    біздің    елімізде    тұңғыш    салық    жүйесі    жұмыс    істей    бастады.    Ол    «Қазақстан    Республикасындағы    салық    жүйесі    туралы»    заңға    негізделді.    Бұл    заң    салық    жүйесін    құрудың    қағидаттарын,                          салықтар    мен    алымдардың    түрлерін,    олардың    бюджетке    түсу    тәртібін    белгілеген    алғашқы    құжат    еді.    Осы    заңға    сәйкес    Қазақстанда                          1992    жылғы    қаңтардың       1-інен     бастап    13    жалпы    мемлекеттік    салық,    18    жергілікті    салықтар    мен    алымдар    енгізілді.

     Салықтардың,    оларды    төлеушілердің,    салықтарды    алу    әдістерінің,    салық    жеңілдіктерінің    жиынтығының    болатындығынан    салық    жүйелерінің    әжептәуір    күрделі    үлгілері    болуы    мүмкін.

     Барлық    өркениетті   елдерде    салықтардың    бүкіл    жиынтығы    әр    түрлі    қағидаттар    бойынша    жіктеледі:

     салық    салу    объектілері    бойынша;

     салықты    алатын    және    салықтан    жиналған    сомаға    билік    жасайтын    органға    қарай;

     пайдалану    тәртібі    бойынша;

     объектінің    экономикалық    белгісі    бойынша.

     Салықтарды    салу    объектісі    бойынша    олар    тура    және    жанама    салықтар    болып    бөлінеді.

     Тура    салықтар-    салық    төлеушінің    кірісі    мен    мүлкінен    тікелей    төленген    салықтар    .    олар    өз    кезегінде    нақты    және    жеке    салықтарға    жіктеледі.    Нақты    салықтар    салық    төлеушілердің    мүлкінің    (меншігінің)    кейбір    түрлеріне    (үй,    жер,    кәсіп,    ақшалай    капитал    және    т.с.с)салынады.    Жеке    тура    салықтар-    бұл    жеке    адамдар    заңи    ұйымдардың    табыстары    мен    мүлкіне    салынатын    салықтар.    Нақты    салықтардан    айырмашылығы    жеке    салық    салу    әрбір    салық    төлеушінің    жеке    табысы    мен    мүлкін    де,    оның    қаржы    жағдайын    да    ескереді.

     Жанама    салықтар    –    бағаға    немесе    тарифке    үстеме    түрінде    белгіленген    салық    төлеушінің    кірістері    мен    мүлкіне    тікелей    байланысты    емес    салықтар.    Жанама    салықтарға    қосылған    құнға    салынатын    салық,    акциздер    жатады.    Жанама    салықтарға    сондай-ақ    сыртқы    экономикалық    қызметтен    түсетін    түсімдер    де    (кеден    баждары    түріндегі,    экспортқа    және    импортқа    салынатын    салық    түріндегі    кеден    кірістері,    ішкі    рынокта    сатылатын    тауарлар    бағасы    мен    олардың    фактуралық    құнының    айырмасы)    жатады.

     Жанама    салықтар                          мемлекеттің    фиксалдық    мүдделерін    білдіреді.

     Жанама    салықтар    салудың    мәні    салықтың    тауар    бағасына    (немесе    қызметтің    тарифіне)    қосылатындығында,    кіріктіріктілігінде.    Бұл    жағдайда    салықты    тауардың   (қызметтің)    нақты    тұтынушысы    төлейді,    алайда    тұтынушы    мен    мемлекет    арасында    тікелей    байланыс    болмайды.

     Салықты    алатын    және    оған    билік    жасайтын    органға    қарай    орталық    (жалпымемлекеттік)    және    жергілікті    салықтарды    ажыраттады.

     Пайдалану    тәртібіне    қарай    барлық    салықтар    жапы    және    мақсатты    (арнаулы)    болып    бөлінеді.Жалпы    салықтар    тиісті    деңгейлердің    бюджеттерінде    шоғыр-ландырылады    және    жалпымемлекеттік    қажеттіліктерді    қаржыландыруға    пайдаланылады.    Мақсатты    (арнаулы)    салықтардың    нысаналы    арналымы    болады    (мысалы,    зейнетақы    төлемдерін    қалыптастыру    үшін    пайдаланылатын    әлеуметтік    салық).

     Объектінің    экономикалық    белгілері    бойынша    табысқа    салынатын    салықтар    және    тұтынуға    салынатын    салықтар    болып    ажыратылады.    Табысқа    салынатын    салықтар    төлеушінің    салық    салынатын    кез    келген    объектіден    алған    табыстарынан    алынады.    Тұтынуға    салынатын    салықтар    –    бұл    тауарлар    мен    қызметтер    көрсетуді    тұтыну    кезінде    төленетін    шығынға    салынатын    салықтар.

     Салық    салу    объектілерін    есепке    алу    және    оларды    бағалау    тәсілдеріне    қарай    салық    алудың    мынадай    төрт    әдісі    қолданылады:    кадастрлық,    салық    төлеушінің    мағлұмдамасы    бойынша,    табысты    алу    көзінен    ұстап    қалу,    патенттік    негізде.

     Бірінші    жағдайда    салықты    есептеу    мен    оны    алу,    салық    салу    объектілерінің    нақты    табыстылығын    есепке    алмай    табыстылық    (жер    салығы,    мүлік    салығы)    нормасын    көтере    отырып,    олардың    тізімдемесі    негізінде    жүзеге    асырылады.

     Мағлұмдамада    салық    төлеушілер    табыстың    көлемі,    қажетті    жеңілдіктерді,    шегерімдерді    көрсетеді    және    салықсомасын    есептеп,    төлейді.    Олар    салықтардың    түрлері    бойынша    салық    мағлұмдамасын    есепті    салық    кезеңіне    сәйкес    тапсырып    отырады.    Мәселен,    корпорациялық    табыс    салығын,    жеке    табыс    салығын,    көлік    құралдарына    салынатын    салықты    және    жер    салығын    төлеушілер    салық    органына    олар    бойынша    мағлұмдаманы    есепті    салық    кезеңінен    кейінгі    жылдың    31    наурызына    дейін    береді.

1.3.    Салық    алуды    ұйымдастыру.

     Салық    салуды    ұйымдастыру    салық    қатынастары    нысандарының    элементтерін,    яғни    салық    түрлерінің    нақты    атаулары,    сондай-ақ    оларды    қолданудың    тәртібі    мен    әдістерін,    іс-қимылының    тәсілдерін    кіріктіретін    салық    механизмін    құруға    және    оның    жұмыс    істеуіне    саяды.    Салық    механизмінде    өзара    байланысты    элементтерден    тұратын    арнаулы    нұсқаулық    қолданылады.    1-кестені    қараңыз.

     Қазақстан    Республикасының    қазіргі    салық    жүйесі    салықтарды    құру    мен    алудың    нақтылы    әдістерін    анықтайды.    Салықтың    тиісті    элементтері    арқылы    салық    салудың    тәртібін    белгілейді.

     Негізгі    салық    элементтеріне    мыналар    жатады:    салық    субъектісі    ,    салық    салынушы,    объектісі    ,    салық    базасы,    салық    салудың    өлшемі,    салық    мөлшерлемесі,    үлес,    салық    пұл,    салық    жеңілдіктері,    салық    төлеудің    мерзімі    мен    тәртібі,    салық    төлеушілер    мен    салық    органдарының    міндеттері    мен    құқықтары,    салықтарды   төлеуді    бақылау,    салық    заңнамасын    бұзғаны    үшін    сакциялар    және    басқалары.

                                                                                                                          Салық    субъектісі    немесе    салық    төлеуші.    Ол    –    салықты    бюджетке    басқа    төлемдерді    төлеуші    тұлға,    алайда    нарық    механизімі    арқылы    салық    ауыртпалығы    басқа    тұлғаға    салық    салушыға    аударылуы    мүмкін.   

      Салық    салынушылар-нақты    салық    ауыртпалығы    (салық    жүктемесі)    түсетін    жеке    тұлғалар,    түпкілікті    салық    төлеушілер,    яғни    мемлекет    азаматтары.    Салық    объектісі.    Мүлік    пен    іс-әрекеттер    салық    объектілері,    және    салық    салуға    байланысты    объектілер    болып    табылады.    Олардың    болуына    байланысты    салық    төлеушінің    салықтық    міндеттемесі    туындайды.     
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Салық    механизмінің    элементтері

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    1    кесте

                                                                                                                          Салық    салу                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Салықтар    түрлерінің                                                                                                                                                                                                Салықты    болжамдау

                                                                                                                          қағидаттары                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                жиынтығы                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    мен    жоспарлау

                                                                                                                                                                                                Салық                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Салықты    құқығы