Кәсіпорынның дағдарысқа қарсы стратегиясының мәні

    Егер  өнімді сатуда ешқандай мәселе болмаса, онда оның себебі өнімнің өзінде емес, айналым қаражатының айналымдылығында. Егер айналымдылық аз болса, мәселе өндірістік циклдың үлкен ұзақтығымен байланысты болады және циклдың әлсіз буынын айқындау керек. Ол жіберілген тауар  төлемінің кідірісі болуы мүмкін. Ондағы дағдарыстың себебі тауарды  сатудың шарт талаптарымен бағаны бақылау  және баға саясатымен байланысты болады (мысалы, тауар жеткізілімі алдын-ала  төлемсіз жүзеге асырылады). Жоғары бағалар  өндірістің жоғарғы шығындарымен баланысты болуы мүмкін. Онда тауар өндірісіне жұмсалған шығындардың өзгеру серпінін және олардың өсу себептерін анықтау керек.

    Қаражаттың  үлкен айналымдылығы арқылы экономикалық дағдарыстың себебі тауардың пайдалылығында тұжырымдалады. Егер сату көлемі азайса, себебін өнімді өткізуден іздеу  қажет. Бұдан кейінгі сұрақтар дайын  өткізілмеген өнім қорларының болуымен, тауардың тұтыну қасиетімен, баға саясаты  және тауардың жылжу және өткізу жүйесімен  байланысты болады.

1.2. Дағдарысқа қарсы  басқару жүйесінің  ерекшеліктері 

      Жоғарыда айтылғандардың негізінде  дағдарыстан шығу, оны тудырған  себептерді жоюмен байланысты  болады, ал бұл шығысты жоспарлау  үдерісін дағдарысқа қарсы басқарудағы  стратегия және тактика деп  атауға болады.

    Экономиканың  дағдарысты жағдайы, өнеркәсіптік өндіріс  көлемінің төмендеуі, өзара төленбеген төлемдердің өсуі, айналым қаражатының  жеткіліксіздігі кәсіпорындарда дағдарысқа қарсы басқарудың стратегиясын әзірлеудің қажеттілігін ескертеді, бұл жерде  екі маңызды методологиялық аспектілер қарастырылады:

1. дағдарысқа қарсы басқарудың мәнін бейнелеу;
2. кәсіпорындарда ерекше беталыстарды бөлу.

    Дағдарысқа  қарсы басқару объективті және субъективті  сипатты себептер бойынша кәсіпорынның дағдарысты жағдайын жеңу үдерісі болып  саналады.

    Дағдарысқа  қарсы басқару келесідей бағыттар бойынша жүргізіледі:

• шаруашылық қызметтегі басым тәсілдемелерді бөлу, яғни іскерлік белсенділіктің жоғарылауына мүмкіндік туғызатын өзіне тән өсудің нүктелері;
• ресурстық қамтамасыз етуді негізді болжау;
• атқарылатын жұмыстың сандық және сапалық белгілерін бағалауды, және де кәсіпорында жүргізілетін әрекеттерге түзетулерді енгізу мүмкіндіктерін анықтау.

    Дағдарысқа  қарсы басқаруды жүзеге асыру  барысында келесідей бағыттарды бөліп көрсетуге болады:

       1. Қабылданатын шешімдерді атқаруды  жан-жақты бақылау базасындағы  басқару, бұл жерде дағдарысты  жағдайдағы кәсіпорынның қызметі  пайда болған уақиғаларды жұмыспен  өтеуге бағытталған, яғни кәсіпорынның  жылдам бейімделуі қамтамасыз  етіледі. Менеджментте қабылданған  дәстүрлі көзқарасқа сәйкес кәсіпорынның  мақсаты болып өміршеңдік табылады  деп есептейміз. Оның ең негізгі  өзіндік ерекшелігі болып - өзгермелі сыртқы жағдайларға бейімделу (өткізімнің төмендеуі, жаңа технологияның пайда болуы және т.б.) табылады.

       2. Өзгерістерді болжау негізіндегі  басқару, бұл стратегиялық жоспарлау  көмегімен жүзеге асырылады. Дағдарысқа  қарсы басқару жүйесінде стратегиялық  жоспарлау стратегиялық мақсаттарды  анықтау үдерісі ретінде және  келесідей жағдайлардың барысында,  оларға жету жолдарын орындауды  түсіндіреді: шығарылатын өнімнің  сұрыпталымын жүйелі түрде жаңарту;  кәсіпорынды дүркіндік қайта  ұйымдастыру; пайданың және сату  көлемінің мүмкін төмендеуі. Бәсекелестік  күрестің нәтижесі ретінде стратегиялық  жоспарлау өндірістік қызметтің  негізделген болжамын құруға, тұтынушылармен  тиімді кері байланысты қамтамасыз  етуге, персоналдың белсенді қызмет  етуге жоғарғы дайындығына, және  де айналымның және өндірістің  шығындарын қысқартуға мүмкіндік  береді.

       3. Оперативті шешімнің негізіндегі  басқару, соның ішінде стратегиялық  мақсаттарға жету үшін тез  арада араласуды талап ететін  апаттық және басқа да жағдайларда.  Мұндай басқарудың негізгі әдістері  болып ұйымдастырушылық өзгерістер  табылады, соның ішінде құрылымды  жетілдіру, жұмысшыларды қайта  дайындау және оларды алмастыру,  яғни стратегиялық мақсаттарға  жетудің қажетті шарты ретінде  сыртқы ортаның динамикасына  сәйкес кәсіпорынды өзгерту. [2]

    Қазіргі кезде экономикалық өсудің критерийлері бойынша стратегияның сыныпталуы кең  қолданылады:

• шоғырландырылған өсу стратегиясы – жаңа өнімді шығаруды немесе

       жетілдіруді болжайды, және де нарықтағы кәсіпорынның жағдайын жақсарту мүмкіндіктерін немесе жаңа нарыққа өтуді қарастырады;

• біріктірілген өсу стратегиясы – меншікті сатып алу есебінен экономикалық өсуді, және де жаңа өндірістік құрылымдарды құруды қамтамасыз етеді;
• әртараптандырылған өсу стратегиясы – кәсіпорын нақты нарықта, белгілі бір саланың шеңберінде, белгіленген тауарлармен әрі қарай дамымаған жағдайда жүзеге асырылады;
• өндірісті қысқарту стратегиясы, немесе жою стратегиясы, - кәсіпорын күш-қуатты қайта топтастыруды, құрылымдық қайта құруды немесе жоюды қажетсінгенде жүзеге асырады.

    Алғашқы екі стратегияны жүзеге асыру  барысында саланың ішіндегі кәсіпорынның жағдайы өзгереді. Банкротқа ұшырау тетігінің негізгі идеясы болып, пайдалылығы төмен өндірісті  жою табылады. Жою стратегиясы  кәсіпорын әрі қарай бизнесті жүргізе алмаған жағдайда, өндірістің толығымен тұқырту үдерісін көрсетеді.

1.3 Кәсіпорынның дағдарысқа  қарсы басқаруының  әдістемелік негіздері 

    Кәсіпорын қызметін талдау барысында, жағдайдың  пайда болу келешегін бағалауда  стратегияның төрт түрінің сапалы ара  қатынасын қарастыру маңызды  болып саналады. Қарастырылған сыныпталуда  стратегияның алғашқы үш түрі ілгерішілдікке бағытталған қызметті бейнелейді. Оның нысандары болып нарықтағы жағдайды жақсарту, саладағы жағдайды күшейту, басқа тауарлар нарығына көшу немесе олардың құрамдастырымы. Берілген стратегия  түрлері үшін кәсіпорынның және менеджердің  мінез-құлығының міндетті шарты  сипатты, ол – негізгі қызмет аумағындағы  белсенділік, яғни нарықтағы жағдайды тұрақтандырудың жаңа тәсілдерін іздеу. Сонымен қатар, екі негізгі бағыт  бойынша жағдайдың тұрақты жақсаруы болжанады: келесі стратегиялық орағыту  үшін меншікті қаражаттың жинақталу  қарқынын ұлғайту немесе тұтынушылардың тұрақты категорияларымен байланысты тереңдету және нарықтағы өзіндік  жағдайды жақсарту. Бұдан басқа тауарларды өндірудегі техниканың және ғылымның жетістігін жеделдетіп меңгеру үшін және коммерциялық нәтижені алу үшін жаңа әзірлемелерге тұрақты бақылауды  қамтамасыз ету қажет.

    Дамудың сапалы факторларының бірі болып, өндірісті  қысқарту немесе жою стратегиясы  табылады. Берілген стратегия жиі  өндіріске немесе жеке тауарларға таралады және кәсіпорынды қайта құрумен  байланысты. Бұл түсінік пайдалылығы  төмен өндірістен кәсіпорынды босату үдерісімен және ертеректе қарастырылған  үш стратегияның біреуін жүзеге асыруды  қамтамасыз ететін жеделдетірілген  перспективалық даму үшін әлуетті құрумен  теңбе-тең.

    Таза  күйінде жою өте сирек қолданылады. Тұқырту үдерісі және шаруашылықты жүргізудің нарықтық жүйесі өзара байланысты. Мұндай басқару тұрақты дамуды қамтамасыз ету үшін менеджермен орындалатын  төрт стратегияны нысаналылық құрамдастыру ретінде елестетуге болады. Осындай  үдерістерді бағалаудың қателігі, менеджердің  жеткіліксіз кәсіпқойлығы тұрақты  даму үдерісінің басқарылмаушылығына, жойылма үдерістердің ретсіздігіне және жою стратегиясының даму стратегиясына  қарағанда басымдылығына алып келеді, ал бұның нәтижесі болып банкротқа  ұшырау табылады. Басқа сөзбен айтқанда, банкротқа ұшырау қарастырылған  стратегиялар терминдерінде бұл  – кәсіпорын қызметінде даму стратегиясының әрекет ету саласының қысқару  есебінен жою стратегиясының үлес салмағының ұлғаюы.

    Кәсіпорынды басқару әлеуметтік-экономикалық жүйені қаланатын жағдайға нысаналылық  аудару үдерісі ретінде елестете отырып, бұл жағдайды «даму - жою» координаттарында анықтаймыз (Сурет 1.2.).  

             Сурет 1.2. Кәсіпорын жағдайының ауысуы.

     А

    1 – 4- жағдайлар; А – ғаламдық  стратегияның өзгеру нүктесі. 

    Жағдай 1 – белсенді даму: нарықтың жаңа секторындағы жағдай үшін күрес, нарықтағы белсенді мінез-құлық, өзінің тұтынушылары үшін бәсекелік күрестегі жетістік. Бұл  жағдай даму стратегияның жоғарғы үлес салмағымен және жою стратегияның төменгі  үлес салмағымен сипатталады.

    Жағдай 2 – тұрақты даму: нарықтағы тұрақты  жағдай. Даму стратегиясы жою стратегиясымен келісілген, яғни пайдалылығы жоғары өндірістің кеңеюі қатарлас жүреді және ол пайдалылығы төмен өндірісті  жоюмен үйлестірілген.

    Жағдай 3 – қайта құрылымдау: қаржылық, материалды, технологиялық және басқарушылық ресурстарды  қайта топтастыру, олардың келешекті  нарықта шоғырлануы, тұтынушылармен тереңдетілген жұмыс және жаңа тауарлық қатарларға көшу. Мұндай жағдайда бірінші  жағдайда бейнеленетін нарықтағы белсенді мінез-құлық үшін әлует құрылады. Қайта құрылымдаудың мақсаттары мен бағыттары бір жағынан  – маркетингтік зерттеулермен, екінші жағынан – стратегиялық менеджменттің  міндеттерімен анықталады. Бұл жағдайда жою стратегиясы басым болады, ал даму стратегиясы төменгі үлес салмағымен сипатталады.

    Жағдай 4 – банкротқа ұшырау: нарықтағы  жайғасымды жоғалтудың басқарылмайтын үдерістері, тұтынушылармен қарым-қатынастың күрт құлдырауы, өткізімнің кенет нашарлауы, қызметтің (венчурлық жобалар) жаңа бағыттарын игеруге жеткіліксіз  қаржы-қаражат. Мұндай жағдай даму стратегиясының үлесі нөлге дейін біржолы қысқару барысында жою стратегия үлесінің кенет ұлғаюымен сипатталады, яғни кәсіпорын қызметін анықтайтын барлық үдерістер белсенділігін тоқтатады, әлсіз жүреді немесе мүлдем тоқтатылады.

    Кәсіпорын жағдайында жүргізілген талдау дағдарысқа қарсы басқарудағы негізгі мәселені тұжырымдауға мүмкіндік туғызады. Бұл 1 – 2 – 3 – 4 жағдайларының тізбекті ауысымдарының тұрақты үдерістерінің  ұйымдастырылуы. Басқарудың қиындығы сыртқы ортаның әсерімен анықталады, мұның есебімен берілген үдерістің  тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет. Шаруашылықты жүргізудің нарықтық жүйесінде  сыртқы ортаның ерекшеліктері болып  мыналар табылады:

• кәсіпорынның қызметіне әсер ететін оның факторларының өзара байланыстылығы;
• кәсіпорынның факторларының санына және қиындығына әсер етуі (олардың нұсқалығы);
• оның өзгерістер жылдамдығы ретінде түсінілетін ортаның ептілігі;
• кәсіпорынның нақты факторлар туралы ақпарат көлемінің функциясы ретінде қарастырылатын анықталмағандық.

    Кәсіпорынның  үш жағдайының біреуінің тұрақтылығын менеджер менеджменттің, жекелей алғанда  маркетингтің стратегиясын дұрыс таңдап және оны тізбекті түрде жүзеге асыру  арқылы қамтамасыз етеді. Басқару үдерісінің тұрақты балансын қолдау, «өнім-тауар» стратегиясын жүзеге асырудың қажетті  шарты болып табылады. Менеджердің  міндеті факторларды бағалау  жағдайының жетімсіздігімен, көрсетілген  үдерістер балансына жетпеушілік 1 – 3 жағдайлардың «банкротқа ұшырау»  жағдайына ауысуына мүмкіндік туғызумен  шиеленіседі.

    Тұрақты даму жағдайының қайта құрылымдау жағдайына  ауысуды басқару ерекше зейінді  және кәсіпқойлықты талап етеді. Кәсіпорынды жағдай 3-ке көшірудің  тәсілдері және нысандары туралы шешімді менеджер анықталмағандық  жағдайында қабылдайды, демек, банкротқа  ұшырау жағдайына тап болу ықтималдылығы  өте жоғары. 3-ші суретте жағдай 3-ке өту туралы шешімді қабылдау А  ғаламдық стратегияның өзгеру нүктесімен көрсетілген. Мұндай атау осы стратегияны  жоғарыда қарастырылған және көбірек  «техникалық» мазмұнымен ерекшеленетін  төрт стратегияның ішінен бөліп көрсетуге  мүмкіндік береді.