Шағын бизнес салығы және төлеу жүйесі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

III  Жеке тұлғалардың арнайы салық режимі

 

3.1.  Жеке табыс салығының міндеттері  

Көптеген  елдерде жеке тұлғалардың табыстарына  салынатын салықтың принциптері  ортақ болып келеді. Негізгі принциптері  мыналар:  • барлық салық төлеушілер резидент және резидент емес деп бөлінеді. Резиденттікті анықтаудың басты белгілері болып жеке тұлғаның нақты бір ел аумағында алты айдан астам мерзім аралығында болуы. Резидент салық төлеушілер ел ішінде және елден тысқары жерде алған барлық табыстарынан салық төлесе, резидент еместер тек ел ішінде алған табыстарынан салықты «төлем көзінен» төлейді, яғни олардың салық жауапкершілігі шектеулі;

• салық  салу барысында әр түрлі көздерден  алған барлық табыстары негізінде  жиынтық табысы анықталады; салық  төлеушінің салық салу барысында  өзіне, асырауындағы әрбір адамға салық  салынбайтын минимум мөлшері  беріледі;

• салық  салу кезінде медициналық шығындар, әлеуметтік сақтандыруға төлеген жарналар, кәсіби шығындар жиынтық табыстан шегеріледі;

•  салық  сомасы үдемелі салық ставкасы негізінде  анықталады;  

         • жұмыс  істейтін ерлі-зайыптылар  салықты бірге  немесе бөлек төлеуіне болады.

Салықтың  есептелу немесе алыну тетіктерінде кейбір ерекшеліктері болмаса, салық  салудың объектісі және төлеушілері  ұқсас болып келеді, Жеке тұлғалар табыстарынан бөлек, салықты жеке өзі  төлейді немесе жиынтық табыстан төленеді. Көптеген мемлекеттерде қандай әдіс негізінде салық төлейтінін салық төлеушінің өзі таңдайды, сонымен  бірге асырауындағы адамдарға қатысты  салық шегерімдерін ерлі-зайыптылардың  біреуінің ғана қолдануына болады.

Табыстардың негізгі құрамына: еңбекақы, сыйақы, кәсіпкерлік қызметтен түскен табыс, зейнетақы, алимент, жылжымайтын мүлікті жалға беруден түскен табыс, бір жолғы жәрдемақы, жұмыссыздық және жұмысқа уақытша жарамсыздық (денсаулығына байланысты) бойынша төлемдер, дивиденд және рента түріндегі табыстардың барлық түрлерін жатқызуға болады.

Табыс салығы 12 айға тең болатын күнтізбелік  немесе қаржы жылы ішінде алынған  барлық табыстарынан алынады. Нақты  бір кезеңдегі салықты есептеу  барысында табыстан салық заңдылықтары бойынша бекітілген кейбір шегерімдер шегеріліп, жеңілдіктер қолданылады. Барлық елдерде «салық салынбайтын  минимум» пайдаланылады. Ал салық салынбайтын  минимум барлық салық төлеушілерге, олардың отбасы мүшелеріне, асырауындағы адамдарга беріледі. Сонымен бірге  есепті кезең аралығында жасалған барлық нақты шығындар да салық салынатын  табыстан шегерілiп тасталады. Нәтижесінде  анықталған салық - салық салынатын  табысқа (АҚІП-та ол түзетілген салық  салынатын табыс деп аталады) үдемелі шәкіл негізінде салық  есептеліп салынады.

Жеке  тұлғалардың табыстарына салынатын  салықты есептеу барысында мемлекеттер  арасында мынадай айырмашылықтарға назар аударуға болады. Атап айтқанда:

•   салық салу барысында қамтылатын табыстардың құрамы;

•   салықты азаматтардың жеке өзі немесе отбасы атынан төлеуі;

•   салық жеңілдіктерінің құрамы және қолдану ерекшеліктері;

•  салық салу шәкілі (шкала) әр елдерде әр түрлі болуы.

Салық жеңілдіктерін  қолдану барысында назар аударатын  тағы да бір ерекшелік — салық  жеңілдіктерінің салық несиесі  немесе салық төмендетуі түрінде  беріледі болмаса салық салынатын  табысты анықтау барысында оған табыстың жекелеген түрлерін қоспайды.

Салық жеңілдіктері екі топқа бөлінеді:

•   стандартты;

•   стандартты емес.

Стандартты салық жеңілдіктеріне салық төлеушінің өзіне және асырауындағы адамдарға, сондай-ақ мүгедектерге, қарт адамдарға берілетін салық салынбайтын минимумды жатқызуға болады.

Жалпы стандартты салық жеңілдіктерінің  мынадай түрлері бар:

• негізгі, яғни салық төлеушінің табыс мөлшеріне  тәуелсіз өзіне салық жеңілдігінің берілуі. Бұған салық салынбайтын  минимумды жатқызуға болады;

• отбасы жағдайына байланысты жеңілдіктердің  берілуі, «отбасылық төмендету» деп  аталады;

• асырауындағы адамдарға берілетін салық төмендетулері. Кейбір мемлекеттерде жеңілдік балаларға  берілетін салық төмендетулерінің орнына балаларға берілетін жәрдемақы  сомасына қосылып беріледі.

Стандартты емес салық жеңілдіктерінің стандартты салық жеңілдіктерінен айырмашылығы - оның салық төлеушінің нақты жұмсаған шығындарымен байланысты болуында.

Бельгия, Финляндия, Греция, Норвегия, Люксембург сияқты елдерде салық жеңілдігі сол елдердің заңы бойынша белгіленген төменгі табыс деңгейін салықтан босату арқылы беріледі Бұл «нольдік ставкамен салық салу» деп те аталады.

Жеке  табыс салығы — жеке тұлғалардың  ең бірінші кезекте төлейтін салығы болып саналады. Себебі, тапқан табыстарынан немесе табыс көздерінің бір бөлігін салық ретінде аударып отырады.

Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаев  халыққа арнаған Жолдауында жеке табыс салығының ставкаларын  төмендетіп, салық төлеу тәртібін оңтайлы етіп, белгілі бір жүйеге келтіруді атап өтті, яғни мұны жеке тұлғаларға халықтың әлеуметтік жағдайының жақсаруына қосқан үлесі ретінде  қарауға болады.

Жеке  табыс салығы алғашқы салықтардың  бірі.

Салық кодексі  қабылданғанға дейінгі кезеңде  бұл салық түрі «жеке тұлғалардың  табыстарына салынатын табыс  салығы» деп аталатын. Салық кодексі  қабылданып, бұл атау қысқарып, халықаралық  стандартқа  сәйкес,   «жеке   табыс   салығы»   деп  аталды.

Жеке  табыс салығын - салық салу объектілері  бар жеке тұлғалар төлейді.

Резидент  емес жеке тұлғалар жеке табыс салығы бойынша салықты есептеп, төлейді  және жеке табыс салығы бойынша салық  декларациясын табыс етеді.

Жеке табыс салығы бойынша негізінен  екі салық салу объектілері бар:

1. төлем көзінен салық салынатын табыстар;
2. төлем көзінен салық салынбайтын табыстар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.2.  Жеке  тұлғаларға салынатын табыс салығы.

Салық төлеушінің төлем көзінен  салық салынатын табыстары жеке тұлғалардың ақшалай түрде алған  барлық табыстарының жиыны болып табылады және оның құрамына жататындар:

1) қызметкердің  табысы;

2) біржолғы  төлемдерден алынған табыс;

3) жинақтаушы  зейнетақы қорларынан берілетін  зейнетақы 

              төлемдері; 

4) дивидендтер,  сыйақылар, ұтыстар түріндегі  табыс; 

5) стипендиялар;

6) жинақтаушы  сақтандыру шарттары бойынша  табысы жатады,

Салықты есептеу және төлеу тәртібі.

Салық агенттері  жеке табыс салығын есептеу мен  ұстап қалуды төлем кезінен салық  салынатын табыс төленетін күннен кешіктірмей жүргізеді. Салық агенттері, төленген кірістер бойынша салықты  аударуды төлем төленетін айдан  кейінгі айдың 15-іне дейін өзінің орналасқан жері бойынша жүзеге асырады. Салық агенттері тиісті бюджеттерге  құрылымдық бөлімшелер бойынша салық  төлеуді Қазақстан Республикасының  заңдарында белгіленген тәртіппен  жүзеге асырады. Салық агенттері  жеке табыс салығы бойынша есеп-қисапты  салық органына салық төленетін  жер бойынша есепті тоқсаннан  кейінгі айдың 15-нен кешіктірмей  табыс етеді.

Енді  салық төлеушінің төлем көзінен  салық салынатын табыстарына  тоқталайық:

1. Қызметкердің табысы.

Қызметкердің  жұмыс беруші есептеген, көзделген  салық шегерімдері сомасына азайтылған табыстары төлем көзінен салық  салынатын табысы болып табылады.

Сонымен қатар қызметкердің табыстарына:

• жұмыс  беруші материалдық, әлеуметтік игіліктер  немесе өзге де материалдық пайда  түрінде берген табыстар;

• жұмыс  беруші төлейтін ақшалай немесе заттай нысандағы кез келген табыстар жатады.

Қызметкердің  заттай нысандағы табыстарына жататындар:

1)   заттай нысандағы еңбекақы;

2) қызметкер  алған тауарлар, қызметкердің мүддесін  көздеп орындалған жұмыстар, қызметкерге  өтеусіз негізде көрсетілген  қызметтер;

3) қызметкердің  үшінші тұлғалардан алған тауарлар (орындалған жұмыстар, көрсетілген  қызметтер) құнын жұмыс берушінің  төлеуі;

4) қосылған  құн салығы мен акциздердің  тиісті сомасын қоса  алғанда,  заттай  нысандағы  тауарлардың  (жұмыстардың, қызметтердің) құны.

Қызметкердің  материалдық пайда түріндегі  табыстары:

1) қызметкерге  сатылатын тауарлардың (жұмыстардың,  қызмет  көрсетулердің) құны мен  осы тауарларды (жұмыстарды, қызмет  көрсетулерді) сатып алу бағасы  немесе олардың өзіндік құны  арасындағы теріс айырманы;

2) жұмыс  берушінің шешімі бойынша қызметкердің  оның алдындағы қарызының немесе  міндеттемесінің сомасын есептен  шығаруды;

3) жұмыс  берушінің өз қызметкерлерінің  сақтандыру шарттары бойынша  сақтандыру сыйлық ақыларын төлеуге  жұмсаған шығыстары;

4) жұмыс  берушінің қызметкердің өз қызметіне  байланысты емес шығындарының  орнын толтыруға жұмсаған шығыстарды  құрайды.

Қызметкердің төлем көзінен  салық салынатын табысын анықтау  кезінде салық жылы ішіндегі әрбір  ай үшін шегерімге мыналар жатқызылады:

1) Қазақстан  Республикасының заң актісінде  табысты есептеудің  тиісті  айға  белгіленген  бір  айлық   есептік  көрсеткіш мөлшеріндегі  сома;

2) асырауындағы  адам пайда болған айдан бастап  қызметкердің асырауындағы отбасының  әрбір мүшесіне айлық есептік  көрсеткіш мөлшеріндегі сома. Аталған  шегерімдер бір салық төлеушінің  табысына — отбасы мүшесіне  қолданылады.

3) жинақтаушы  зейнетақы қорларына Қазақстан  Республикасының заңдарында белгіленген  мөлшерде төленетін міндетті  зейнетақы жарналары;

4) Қазақстан  Республикасының тиісті қаржы  жылына арналған   республикалық   бюджет   туралы   заңында   айлық   есептік көрсеткіштің 10 еселенген сомасынан аспайтын  мөлшерде өз пайдасына енгізген  ерікті зейнетақы жарналары;

5) жеке  тұлғаның жинақтаушы сақтандыру  шарттары өз пайдасына енгізетін  сақтандыру сыйлықақылары;

6) Тұрғын  үй құрылыс жинақ банктерінде  Қазақстан Республикасының резиденті  - жеке тұлға Қазақстан Республикасының  аумағында тұрғын үйді жөндеу, салу немесе сатып алу үшін  алған тұрғын үй қарыздары  бойынша сыйақыны өтеуге бағытталған  сомалар.

Бірге тұратын және ортақ шаруашылық жүргізетін ерлі-зайыптылар, балалары мен ата-анасы (оның ішінде уақытша  болмағандар) отбасы деп танылады.

Асырауындағы адам, салық төлеушінің табысы есебінен өмір сүретін және айына бір айлық есептік көрсеткіш  мөлшерінен асатын жеке табыс көзі жоқ, салық төлеушінің отбасы мүшесі.

Қызметкердің  табысы бойынша жеке табыс салығының  сомасы қызметкердің салық жылы ішінде төлем көзінен салық салынатын  табысына 4.1-кестеде белгіленген  ставкаларды қолдану жолымен  есептеледі. Жеке табыс салығын есептеу  және ұстап қалу уәкілетті мемлекеттік  орган белгілеген тәртіппен ұлғаю  нәтижесімен ай сайын жүргізіледі. Салық жылы аяқталғанға дейін қызметкерді жұмыстан шығару кезінде салық агенті нақты жұмыс істелген кезең үшін алынған табысты негізге ала отырып, жеке табыс салығын қайта есептеуді жүргізуге және қызметкерге алынған табыс пен төленген салық туралы есеп-қисап беруге міндетті. Жұмыс орнын өзгерткен кезде жеке тұлға жаңа жұмыс орны бойынша салық агентіне жұмыс істеген кезеңде алған табысы мен төленген салық туралы бұрынғы жұмыс орнынан есеп-қисап беруге тиіс.

 

Біржолғы төлемдерден  түскен табыс.

Біржолғы  төлемдерден түскен табысқа - өздерінің  қызметіне байланысты жеке кәсіпкердің, жеке нотариус пен адвокаттың кіріс  бойынша төлемдерін қоспағанда, салық  төлеушілердің Қазақстан Республикасының  заңдарына сәйкес салық агенттерімен жасасқан азаматтық-құқықтық сипаттағы  шарттар бойынша табысы, сондай-ақ жеке тұлғалар төлейтін басқа да біржолғы төлемдер жатады. Жеке табыс салығының  сомасы Қазақстан Республикасының  зандарында белгіленген мөлшерде және жағдайларда жинақтаушы зейнетақы  қорларына аударылған міндетті зейнетақы  жарналары сомасына азайтылған төлем  көзінен салық салынатын біржолғы төлемдерден түскен табысқа 4.1-кестеде  белгіленген ставкаларды қолдану  жолымен есептеледі.

Жинақтаушы зейнетақы қорларынан төленетін зейнетақы төлемдері.

Төлем көзінен  салық салынатын зейнетақы төлемдеріне  салық төлеушілердің зейнетақы  жинақтарынан жинақтаушы зейнетақы  қорлары жүзеге асыратын, табыс есептеудің тиісті айына Қазақстан Республикасының  заң актісімен белгіленген айлық  есептік көрсеткіш сомасына азайтылған төлемдер жатады. Жеке табыс салығының  сомасы 4.1-кестеде белгіленген ставкаларды  қолдану жолымен есептеледі.