Қазақстан Республикасындағы салықтар және салық жүйесін ұйымдастыру

- тұраќты экономикалыќ  өсімге жету;

- негізгі тауарлар мен ќызметтерге баѓалардыњ тұраќтылыѓын ќамтамасыз ету;

- ењбекке ќабілетті  халыќтыњ толыќ жұмыспен ќамтылуын  ќамтамасыз ету;

- халыќ табысыныњ  белгілі минималды дењгейін ќамтамасыз  ету;

- азаматтардыњ, ењ алдымен зейнеткерлер, мүгедектер, көп балалылардыњ әлеуметтік ќорѓаныс жүйесін ќұру;

- сыртќы экономикалыќ  ќызметтегі тепе-тењдік.

      Мемлекетті басќарудыњ негізгі ќызметтері биліктіњ орталыќты органдарына жүктелген. Олармен осы ќызметті жүзеге асыру үшін, жалпы мемлекеттік шараларды ќаржыландыру үшін-орталыќты ќаржылыќ ќор – республикалыќ бюджет ќұрылады.

Республикалыќ бюджет республикалыќ бюджеттік  баѓдарламалар мен шараларды  ќаржыландыру үшін арналѓан және салыќтыќ және басќа да салыќтыќ емес түсімдер есебінен ќалыптасатын, аќшалай ќаражаттардыњ орталыќтандырылѓан ќорын білдіреді.

Республикалыќ бюджеттік баѓдарлама мемлекеттік  саясатты республикалыќ дењгейде іске асыру мен мемлекеттік басќарудыњ ќызметтеріњ жүзеге асыруѓа баѓытталѓан  бюджеттік баѓдарлама.

Республикалыќ бюджет арќылы экономиканыњ салалары, аумаќтары және халыќтыњ әлеуметтік топтары арасындаѓы жиынтыќ ішкі өнімді және ұлттыќ табысты бөлу және ќайта бөлу процесстері жүзеге асырылады.

Республикалыќ бюджетке мемлекеттіњ ќорѓаныс ќабілеттітігін ќамтамасыз ету , басќару, ѓылымды дамыту, жоѓары білімді мамандарды дайындау мен байланысты жалпы мемлекеттік шараларды ќаржыландыру жүктелген.

Республикалыќ бюджеттіњ ќаражаттары экономиканы  ќайта ќұру, өндіріс саласында  болашаќты баѓыттарды дамытуды ќаржыландырудыњ  негізгі көзі болып табылады.

Республикалыќ бюджеттіњ ролі мәдениет, өнер, спорт, жаппай аќпараттыњ ќұралдарын ќолдау және дамытуда өте зор.

Республикалыќ бюджет пен жергілікті бюджеттердіњ жиынтыѓы мемлекеттік бюджетті ќұрайды. Ел экономикасыныњ дамуы 2000ж. салыстырѓанда 2004 жылы мемлекеттік бюджеттіњ түсімдері мен жергілікті бюджеттердіњ түсімі өскеніњ көріп отырмыз.

Мемлекеттік, республикалыќ, жергілікті бюджеттер кірістерініњ динамикасы келесі көрсеткіштермен сипатталады (3.1.1 кесте).

3.1.1 кесте.  Мемлекеттік бюджет кірістерініњ динамикасы¹

 

Кірістер	2002ж. млрд.тг         %	2003ж.   млрд.тг.       %	2004ж. млрд.тг.     %
мемлкеттік  бюджет,  оныњ ішінде: республикалыќ бюджет жергілікті  бюджеттер	808.0        100    505.7      62.6 302.3          37.4	913.2        100   532.0          58.2 381.4          41.8	1141046  100   692422    60.6 448624    39.4

 

Республикалыќ бюджет есебінен жалпы мемлекеттік  саясатты жүзеге асыру, экономиканыњ аумаќтыќ салаларын дамыту, республикадаѓы өндірістік инфраќұрылымды ќолдау әлеуметтік саясатты жүзеге асыру шаралары ќаржыланады.

Ќазаќстан Республикасыныњ  зањдылыѓына сәйкес республикалыќ  бюджеттіњ түсімдері мыналардан тұрады:

• республикалыќ бюджеттіњ табыстары.
• алынѓан ресми трансферттер 
• республикалыќ бюджеттен берілген несиелердіњ өтелуі.

Республикалыќ бюджеттіњ ќұрылымы келесі көрсеткіштермен  сипаттауѓа болады (2кесте).

 

2 кесте:  Республикалыќ бюджеттіњ  ќұрылымы²

(2001 – 2005 жылдары)            (процентте)

 

Көрсеткіштер	2001	2002	2003	2004	2005
Жалпы түсімдер	100	100	100	100	100
Жалпы кірістер	85.7	90.6	91.01	91.6	89.7
Оныњ ішінде:
а) салыќтыќ түсімдер	85	90	90.5	89.5	94.9
б) салыќтыќ емес түсімдер	0.6	0.5	0.4	9.8	3.1
в)капиталмен операциялардан түсім	0.1	0.1	0.11	0.7	0.3
Алынѓан ресми трансферттер	10	5.6	5.19	7.3	6.9
Несиелердіњ өтелуі	4.3	3.8	3.8	1.2

 

Кестеніњ берілгендері көрсеткендей 2004 жылға дейін республикалыќ бюджеттіњ кірістері өскен, яѓни, егер олар 2001 жылы 85.7% болса 2004 жылы ло 5.9 пайызға өсіп 91.6% ќұрайды. Керісінше, алынѓан ресми трансферттер дењгейі төмендеп 2004 жылы тек ќана 7.3% ќұрайды. Осындай жаѓдайдыњ себебі экономиканыњ жалпы өсуі, жиынтыќ ішкі өніммен ұлттыќ табыс дењгейлерініњ жоѓарлау. Ал 2005 жылы мемлекеттік бюджетке салық түсімдері біршама төмендеген

 Егер, республикалыќ бюджеттің кірістерін ќарастырсаќ, олар салыќты және салыќтыќ емес түсімдерден тұратынын көреміз. Республикалыќ бюджет кірістерінің өсуіне салыќтың түсімдер өсуі әсер етеді. Яғни, бұл процесс 2000 жылдан басталып бүгінгі күнге дейін саќталып жатыр.

 Республикалыќ  бюджет кірістеріндегі салыќтыќ түсімдерді келесі көрсеткіштермен  сипаттауѓа болады. (3 кесте).

 

3 кесте.  Республикалыќ бюджеттіњ атқарылуы.  (2002-2005ж.)

 

		2002	2003	2004	2005
		млрд.тг.	млрд.тг.	млрд.тг.	млрд тг
	Барлыѓы кірістер	807852	1004566	1286734	2098511
	Оныњ ішінде:
1.	Салыќтыќ түсімдер	752785	947251	1186137	1998314
	а) корпоративтік  табыс салыѓы	209054	272632	382814	834332
	Б) ЌЌС	175936	231338	242955	343926
	В) Акциздер	25443	26986	29913	33416
2.	Салыќтыќ емес түсімдер	45573	44813	81500	66016
3.	Капиталмен  байланысты операциялардан табыс.	9494	12502	19096	34182

  

 

     Кесте бойынша талдау келесіні көрсетеді: республикалыќ бюджет кірістерін 90,5% -дай салыќ түсімдер ќамтамасыз етеді, яѓни ол көрсеткіш 2005ж. 1998314 млрд. тг. тең. Салықтық түсімдер құрылымында негізгі үлес корпоративтік табыс салығына және ҚҚс – на келеді. Бұл жағдайдын себебі: біріншіден, 2002 жылдан бастап корпоративтік табыс салығы толығымен республикалыќ бюджетке түседі; екіншіден, ќосымша ќұн салығыныњ елеулі өсуі – бұл өсу 2005 жылы 2002 жылмен салыстырғанда елеулі өсті. Корпоративтік табыс салығы мен ќосымша ќұн салығынан түсімдер республикалыќ бюджетке жалпы түсетін салыќтыќ түсімдер ішінде 80%   астам мөлшерді ќұрайды.Айтып кеткеніміз жөн – бүгінгі күнде республикалыќ бюджеттің орындалуы корпоративтік табыс салығы мен ќосымша ќұн салығының тиімді жиналуынан тәуелді. Басќа түсімдер, бүгінгі күнде,республикалыќ бюджеттің орындалуына елеулі әсер ете алмайды.

      Жоѓарыда берілген талдауды ќорыта отырып келесі тұжырымды білдіруге болады: республикалыќ бюджет түсімдерін әлі де зерттеу ќажет,сонымен ќатар салыќтыќ түсімдер ќұрылымын оњтайландыру ќажет- наќты айтќанда бір немесе екі салыќтан республикалыќ бюджеттіњ орындалуын жою керек. Салыќтыќ емес түсімдердіњ тиімділігін жоѓарылату ќажет.

           

                                    Қорытынды

 

Нарықтық экономикаға  тезірек көшудің, сөйтіп өркениетті елдер қатарына қосылудың да бір тетігі сол салық саясатын дұрыс жүргізуде жатса керек.

      Мемлекетке түсетін салық түсімдеріне  тән ерікшелік – олар сан  алуан қоғам қажеттеріне таратылып  пайдаланады. Салықтардың мемлекет, басқа өкімет органдары белгілейтін сан алуан мақсатқа арналған жарналардан, аударымдардан, төлемдерден айырмашылығы осында. Бұған әлеуметтік сақтандыруға төленетін қатаң нысаналы аударымдар, жарналар, арнайы қорларға аударылатын жарналар мен аударымдар жатады. Нақты қатынастары түзілуі жағдайындағы салық саясатының негігі бағыты –халықтың нақты табыстарының едәуір бөлігін орталықтандырылған қоғамдық тұтыну қорлары арқылы қалыптастыру, приниптерінен бас тарту. Бұл халықтың еңбекке қабілетті бөлігінің табыстарын еңбек белсенділігін арттыруға экономикалық мүдделігін арттыру арқылы көбейтуге мүмкіндік береді. Салық жүйесі арқылы қоғамның еңбекке қабілетсіз мүшелерін әлеуметтік қорғау қамтамасыз етіледі.

        Еңбекті неғұрлым тиімдірек ұйымдастыру және салық бөлімшелерінің жұмысты басым бағыттарды айқындау арқылы салық жинау бойынша материалдық еңбек шығындарын едәуір қысқартады деп күтілуде.

Еліміздің 2030 жылға  дейінгі стратегиялық даму бағдарламаларымен  орындау жолында бұл да бір  елеулі белес болмақ.

Соңғы жылдары  мемлекеттік саясатта шағын кәсіпкерлікті дамыту ісіне ерекше епкін берілуде. Өйткені бүгінгідей өтпелі кезең экономикасы үшін шағын кәсіпкерлікті өркентетудің тиімділігі орасан зор. Осы орайда облыстық бюджет жобасында шағын кәсіпкерлікті дамытуға байланысты кететін шығындар  қарастылған.

Мемлекет тарапынан  мұндай шаралар қолға алынып жатқандағы – елімізде салық жүйесі жұмысын  жақсартатын толыққанды салық заңы болмай отырғаны дәлелі.

Кәсіпкерлер тарапынан  жиі наразылық туындауы да сол  себептен.

Әрине күнде  өзгеріп отырған нарық жағдайында өмір талабына толық жауап беретін заң болуы қиын.

Дегенмен экономикамыздың  тезірек аяққа тұрып кетуіне, халық емін – еркін жұмыс істеуіне көмек жинай алатын және де мемлектіміздің әл – қуаты мықты болуына әсер ете алатын заң керек екенін бүгін күн талабы көрсетіп отыр.

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

1. «Қаржы»  2005  Ілиясов Қ,  Құлпыбаев С

2.Салық Кодексі.  Алматы 2004ж.

3. Қаржы – Қаражат 2000 №3. 

4. Есенгелдин Б.  Орманбаев А.  «Бюджеттік жоспарлауды жетілдірудің жолдары» Қаржы – Қаражат  1998 №8.

5. Тілеужанова. «Бюджетаралық қатынастардың тұжырымдамалық негіздерін   реттеуші салықтар көмегімен оңтайландыру».  Қаржы - Қаражат  2003 №3.

6.Статистикалық  бюллетень №10 (58)  2003ж. 

7.  Статистикалық бюллетень №12 (84) желтоқсан 2005 

8. Экономическое обозрение  Национального  Банка   №3  2003г.   

9. Ермекбаев Б.Ж. “Жалпы мемлекеттік салықтар” 1997

10.Карагусова Т. “Салықтың экономикалық  негізі”, 1994

11. Кипериан Т.Е., Тимофеева О.А.  “Нарықтық экономикадығы салықтар”,   

    1993

12. Сугаранов В.И. “Мемлекеттік қаржылар”, 1996

13. // Қаржы-қаражат   2003,№1,«Финансовые инструменты регулирования местных финансов».

14. Қазақстан  Республикасыеың  президентінің  жолдауы  «Қазақстан - 2030».

15. С. Әкімбеков, А.С Баймухамбетов, У. А Жанайдаров «Экономикалық теория»   Астана 2002

16. «Салық және бюджетке төленетін басқа төлемдер»

17. Сейдахметова Ф.С. “Қазақстандағы салық”./ Оқу құралы. – Алматы: “LEM”-2002 г.

18.Нурушев А.А. “Салық және  өркениет”

19. Я. Әубәкіров Экономиялық теория негіздері  Алматы - 1998

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2001-2004 жылғы Қазақстан Республикасының статистикалық жинағы

2001-2005 жылдары Қазақстан Республикасындағы статистикалық жинағы