Қазақстан Республикасындағы салықтар және салық жүйесін ұйымдастыру

Салыќ салу теориясыныњ  жоќтыѓы, практикалыќ шаралардыњ дәлелсіздігі көбінесе ауыр жаѓдайларѓа әкелетін. Тек ќана XVIII ѓасырдыњ аяѓында Еуропада кењ көлемде салыќ салудыњ теория мен практика мәселелері әзірленген. Оныњ негіз салушысы деп шотланд экономисті және философы А.Смитті айтуѓа болады.

А. Смит ұсынѓан салыќ салудыњ  классикалыќ принциптері бүгінгі  салыќ салудыњ негізі болып табылады.

1.2 Салыќтардыњ экономикалыќ  мәні мен мањызы, атқаратын қызметтері

Салыќ  дегеніміз  –  мемлекеттік  бюджетке  зањды  және  жеке тұлѓалардан белгілі бір мөлшерде, мерзімде түсетін міндетті төлемдер.

Салыќтар  –  шаруашылыќ  жүргізуші  субъектілердіњ,  жеке тұлѓалардыњ мемлекетпен екі  арадаѓы мемлекеттік бюджет арќылы жүзеге асырылатын ќаржы ќатынастарын сипаттайтын экономикалыќ категория.

Салыќтардыњ экономикалыќ мәні мынада: салыќтар шаруашылыќ жүргізуші  субъектілер  мен  халыќ    табысыныњ   ќалыптасуындаѓы ќаржылыќ   ќатынастардыњ  бір   бөлігін  білдіреді.   Сондай – аќ шаруашылыќ жүргізуші субъектілер мен халыќ табысыныњ белгілі бір мөлшерде мемлекет үлесіне жинаќтап, жиынтыќтаудыњ ќаржылыќ ќатынастарын көрсетеді.

Салыќтардыњ мәнін толыќ  түсіну үшін, олардыњ экономикалыќ мањызын   түсіну   ќажет.   Ал   салыќтардыњ   экономикалыќ мањызы олардыњ атќаратын ќызметтеріне тікелей байланысты. Салыќтардыњ мынандай негізгі ќызметтері бар:

• реттеушілік;
• фискалдыќ;
• ќайта болу.

Енді осы ќызметтеріне ќысќаша тоќталайыќ. Реттеушілік  ќызметі – салыќтыњ ењ негізгі  ќызметі, мемлекеттің экономикалық ұлғаюымен пайда болады. Осы ќызмет арќылы салыќтар ел экономикасына өз ыќпалын тигізеді, яѓни салыќтыќ ретттеу жүзеге асырылады. Бұл ќызметтіњ ењ басты маќсаты – өндірістіњ дамуына ыќпал ету, яѓни Ѓылыми Техникалыќ Прогресстіњ көтерілуіне ќолдану тиімді. Салыќ түрлері салыќ ставкалары, салыќ женілдіктері, салыќ салу әдістері салыќтыќ реттеудіњ тетіктері болып табылады.

Салыќтардыњ екінші ќызметі  бұл фискалдыќ немесе бюджеттік  ќызметі. Бұл ќызметі арќылы мемлекеттік  бюджеттіњ кіріс бөлімі ќұрылып, салыќтардыњ ќоѓамдыќ міндеті артады. Себебі, салыќтар мемлекеттік бюджеттіњ кірісін толтыра отырып, әлеуметтік, әскери – ќорѓаныс, мәдени таѓы басќа да шаралардыњ іске асуын ќамтамасыз етеді.

Ќайта бөлу ќызметі арќылы түрлі субъектілер табысыныњ бір бөлшегі мемлекет пайдасына өтеді. Бұл ќызметтіњ іс – әрекетініњ көлемі  ішкі жалпы өнімді салыќтардыњ алатын үлес салмаѓы арќылы аныќтайды.

Салыќтардын осы үш негізгі  ќызметі арќылы мањызды көре отырып, салыќтарды төлеушілерге әсерін де байќаймыз. әсіресе зањды  тұлѓалар төлейтін салыќтар бойынша бұл ќызметтердіњ мањызы өте зор. Мысалы: реттеуші ќызметі зањды тұлѓа болып табылатын және экономикада ќазіргі кезде мемлекеттіњ дамуына аса ќажетті кәсіпорындар, акционерлік ќоѓамдар, өнеркәсіптер мен шаѓын бизнес субъектілері, яѓни жалпы алѓанда шаруашылыќ жүргізуші субъектілерге салыќты салу әдістері, ставкалары мен женілдіктері осы ұйымдардыњ дамуы үшін және салыќтардыњ мемлекетке ќолайлы, жоспарланѓан түрде түсуіне ыќпал етеді.

Ал фискалды ќызметі  тауар – аќша ќатынастары мен  өндіріс дамыѓан сайын мемлекетке ќаражаттардыњ салыќ ретінде көп түсуін ќадаѓалайды.

Үшінші ќайта болу ќызметіне келсек мемлекет мүддесі  үшін орталыќтанѓан ќаржы көзін  ќұрауда үлесі зор.

Мемлекетте салыќтардыњ  әсіресе зањды тұлѓалардыњ кірістерінен түсетін   салыќтардыњ   мөлшері  артып  отырѓандыќтан  және  осы ќызметтердіњ кәсіпорындар мен өндірістердіњ, сондай – аќ шаѓын бизнес  субъектілеріне тигізер әсерін негізге ала отырып, жалпы зањды тұлѓаларѓа салынатын салыќтардыњ экономикадаѓы орнына терењірек көњіл бөлейік.

Келесіні  айтып  кеткеніміз  дұрыс   болады:  егер  Ќазаќстан Республикасыныњ ќаржы жүйесін ќарастырсаќ, онда кәсіпорындар мен мекемелердіњ, яѓни зањды тұлѓалардыњ, ќаржысы өте салмаќты орын алатынын көреміз. Өйткені осы салада материалдыќ өндіріс пайда болады, яѓни жањадан өнім жасалып айналысќа жіберіледі. Оныњ бәрі жалпы түрде ұлттыќ табыстан көрсетеді, ал ұлттыќ табыс мемлекеттік бюджеттіњ ќайнар көзі болып табылады – себебі ұлттыќ табыс – салыќтыњ көзі.

Зањды тұлѓаларѓа салынатын  салыќтар зањды тұлѓа болып табылатын кәсіпорындар, өнеркәсіптер, корпоративтер және таѓы басќа ұйымдар мен мекемелердіњ салыќ салынатын объектілері және салыќ салуѓа байланысты объектілерге салынатын салыќтарды айтамыз. Бұл салыќтыњ  экономикадаѓы алатын  орны  мен мәнін көру  үшін  ењ алѓашќыда зањды тұлѓа болып табылатын ұйымдар мен мекемелердіњ мањызын ұѓынуымыз керек.

Кәсіпорындар,    өнеркәсіптер,     корпоративтер, ауылшаруашылыѓындаѓы шаѓын бизнес субъектілері және таѓы да басќа көптеген   ірі   немесе  көп  салалы   ұйымдарды  ќазіргі   нарыќтыќ экономикада, аралас экономикада өте ќажет болып отыр.

Елбасы 2030 стратегиялыќ жолдауында кәсіби мемлекет болуѓа шаќырады. Сонымен ќатар президенттіњ орта және шаѓын бизнесті дамуын жандандыру мен мемлекеттік ќолдануды күшейту  бойынша шаралар туралы 1997 жылдын 6- шы наурызында ќаулы ќабылданды.

2001 жылы Ќазаќстан  Республикасында шаѓын кәсіпкерліктіњ 348 мыњ субъектілері тіркелген.  Бұл елдіњ жұмыспен ќамтылѓандардыњ  жалпы санын ¼ - ќұрайды. Шаѓын  кәсіпорындар санын 500 мыњѓа дейін,  ал оларда жұмыс істеушілер саны халыќтыњ жұмыспен ќамтылѓанын 40 пайызга жеткізу міндеті ќойылды.

Мемлекет нарыќтыќ жүйеге көшкеннен бері мемлекеттіњ меншігіндегі кәсіпорындарды, өндірістерді, ауылшаруашылыѓын жекешелендіру   жүргізіледі.   Себебі,   бұл  салалардыњ  ќажетті шыѓындарын ќамтамасыз ете алмады. Ал жекешелендіру арќылы осы кәсіпорындардыњ ары ќарай жұмыс істеуіне мүмкіндік туады. Сонымен мемлекетте өз меншігін пайдаланѓаны үшін зањды тұлѓаларѓа салыќ салына бастайды,  сонымен ќатар пайда көзине  де  табыс салыѓы ретінде  салыќ  салынады. Яѓни олар:  - корпоративтік жер ќойнауын пайдаланѓаны үшін, әлеуметтік салаларѓа, жеке табысќа, ќосымша ќұнѓа, мүлікке, көлікке және таѓы да басќа салыќ түрлері бойынша салыќ салынады. Осы салыќ түсімдері арќылы мемлекет өз ќажеттіліктерін ќамтамасыз етеді. Олар: әлеуметтік – мәдени шаралар ќорѓаныс, байланыс, білім беру, денсаулыќ саќтау, транспорт, табиѓи ортаны ќорѓау және таѓы да басќа шараларды жүзеге асырады. Сондыќтан бұл жерде біріншіден мемлекеттіњ бюджет ќаражатыныњ негізгі көзі деп айтуѓа болады. Себебі, мемлекеттіњ бюджетініњ едәуір бөлігін осы салыќтардыњ түрі ќұрайды.

Екіншіден зањды тұлѓа  болып табылатын ұйымдар мен  мекемелер көптеген  жұмыссыздарѓа  жұмыс  көзі болып табылѓандыќтан экономикадаѓы жұмыссыздар санын азаюына көмектеседі. Ал жұмысшылар саны артса салыќ салу көзі де көбейіп, мемлекеттіњ ќаржы көзі де артады.

Үшіншіден бұл саланыњ  дамуы Ѓылыми Техникалыќ Прогресс пен  экспорттын дамуына үлкен әсер етіп, мемлекеттіњ экономикалыќ жаѓдайы  дамыѓан мемлекеттердіњ ќатарына ќосылуга әсер етеді.

Себебі, дамыѓан мемлекеттердіњ барлыѓыныњ да экспорты импортынан жоѓары. Сонымен ќатар импортымыз азайса онда бюджеттіњ шыѓыны азаяды. Бұл  жерде отандыќ өндірістіњ баѓасы шетелдік импорт баѓасынан төмен  екендігін білдіреді және бұл өзімізге белгілі жаѓдай. Сонымен жоѓарыда айтылѓандар арќылы зањды тұлѓалардыњ салыѓын ќай жаѓынан алсаќ та экономикада орны мен мәнін ерекше екенін көруге болады. Ол үшін келесі ірі кәсіпорындардыњ ќызметтерінен көруге болады. Олар: ААҚ Испат – Кармет, ААҚ Ќазаќтелеком, ЖАҚ Ќараѓанды Жылу, ААҚ Абсолют – Ќазаќстан, ААҚ Валют – Транзит. Бұлар көптеген жұмысшыларды жұмыс орындарымен ќамтамасыз етеді. Салыќ төлейді, кейбіеулері экспортќа өнім шыѓарады, кәсіпорындарды жања технологиямен ќамтамасыз етеді. Біраќ мемлекетте осы зањды тұлѓалардыњ ќызметін көптеген мемлекеттік органдар мен комитеттер тексеріс жүргізіп ќызметтеріне кедергі жасауда. Олар – салыќ органы, антимонополиялыќ комитет, зањ органдары және таѓы да басќалары. Бұл органдар мен комитеттердіњ тексерісі мен баќылау жүргізуініњ де мањызы бар. Егер кәсіпорындардыњ ќызметтерін баќыламаса, өз өздерімен ќызметтерін жүргізетін болса, онда баѓа жоѓары болады, ќоршаѓан орта ќорѓалмайды, сапалы өнім және ќызмет көрсету болмайды, салыќтар уаќытымен төленбейді. Осы жерде салыќ органдары кәсіпорындардыњ баѓасын реттеп отырады. Егер баѓасы жоѓары болса салыќ ставкасын жоѓарылатады, керсінше төмен болса салыќ ставкасы да төмендетіледі. Яѓни фискалды салыќ ќызметі жүргізіледі. Ал фискалды ќызмет осы тараудыњ бірінші бөлімінде айтып кеткендей аќша – тауар айналысы артќан кезде мемлекеттіњ бюджет ќорыныњ табыстарын көбейтуді көздейді.

Екіншіден   салыќтыњ     реттеушілік    ќызметі    арќылы кәсіпорындардыњ, өндірістердіњ  дамуына ыќпал ететіндей Ѓылыми Техникалыќ   Прогресстіњ   көтерілуіне,  салыќ  ставкаларыныњ кәсіпкерлерге тиімді әсер ететіндей етіп ќою, мањызды кәсіпорындарѓа (ќайырымдылыќ көмек көрсететіндеріне) салыќ жењілдіктерін беруді көздейді.

Сонымен ќатар келе зањды  тұлѓаларѓа салынатын салыќтардыњ экономикадаѓы мањызды салаларѓа оњ әсерін көруге болады. Және бұл салыќтыњ түрі мемлекеттіњ экономикасыныњ дамуыныњ негізгі ќұралы, сондай – аќ бюджеттіњ ќаржы көзі деп айтуѓа болады.

Нарыќтыќ жаѓдайда, мемлекет, салыќ саясатын және салыќ механизмініњ өзгерте отырып, аныќталѓан шекте, экономикалыќ дамуды ынталадыру немесе оны шектеу мүмкін.

Салыќтыќ реттеу, экономикаѓа  әсер еткен кезде әмбебап ќұрал  болѓандыќтан елдіњ шаруашылыќ өмірін, өндіріс ќұрылымын, капитал ќорлануды, жеке тұтынуды ќамтамасыз етеді.

                      

  2. Қазақстан Республикасының салық механизмі

 

2.1   Қазақстан Республикасының  Салық  Жүйесі, қызметінің құрылымы   

        және механизмі

       Мемлекетке  түсетін салықтардың, алымдардың, баждардың және де басқа да төлемдердің жиынтығы олардың құрылуының формалары мен әдістерінің жиынтығы салық жүйесін құрайды.

      Салық жүйесі мемлект қаржы көздерін жасақтаудың ең негізгі құралы болуымен қатар, ел эономикасын қайта құруға , өндірістің ұлғайып дамуына және саяси-әлеуметтік шаралардың толығымен іске асуына мүмкіндік туғызады.

    ҚР 1991 жылдың 25-желтоқсанында қабылданған «ҚР Салық Жүйесі туралы» Заңы тәуелсіз Қазақстнның салық жүйесін құрудың ең алғашқы бастамасы болып табылды. Осы мезгілден бастап ел экономикасында бұрын болмаған жаңа құбылыстар іске аса бастады. Оларды атап айтсақ: шаруашылықты жүргізудің еркіндігі; меншік түрлерінің бір-біріне өзара тепе-теңділігі; шаруашылық жүргізуші субъектілер мен мемлекет арасындағы қатыстардың құқықтық негізде жүргізілуі т.б.

     Бұл заң  салық жүйесін құрудың басты  прициптерін, алым мен салықтың  түрлерін, олардың бюджетке түсу  тәртібін белгілеген тұңғыш тарихи  құжат болып есептеледі.

    Қабылданған  заңға сәйкес 1992 жылдың 1қаңтарынан  бастап ҚР –да :

13-жалпы мемлекеттік салықтар ;

11-міндетті түрде төленетін  жергілікті салықтар мен алымдар;

18- жергілікті салықтар  мен алымдар енгізілді.

      ҚР Үкіметі  1995 жылдың басында салық реформасының  ұзақ мерзімді тұжырымдамасын  қабылдап, онда еліміздің салық  жүйесі мен салық заңнамасын бірте – бірте халықаралық салық салу қағидаттарына сәйкестендіру көзделді. Осыған байланысты  «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы»  1995 жылдың 4 – сәуірінде ҚР президентінің заң күші бар жарлығы шықты. Енді бұрынғы 42 салықтар мен алымдар едәуір қысқартылып, олардың саны небәрі 11 болып қалды. ҚР Президентінің бұл жарлығы ҚР-ң 1999 жылғышілденің 16-сындағы 440-1 заңына сәйкес заң мәртебесін алды.Осы уақыт аралықтарында Президент жарлықтарымен және Қр заңдарымен бұл заңға өзгертулер толықтырулар енгізілді. Басты-бастыларын атап өтсек:

• салық салынбайтын минимумды анықтауда, ең төменгі жалақы орнына есептік көрсеткіш енгізілген;
• арнайы экономикалық аймақтарда тіркеліп, қызмет жасайтын заңды тұлғалар, табыс салығын 20%-қ ставка бойынша төлейтін болады;
• заңды тұлғалардың жалақыға жұмсалатын шығындары шектеліп, белгіленген нормадан асқан жалақыға жұмсалған жұмсалған шығындарға салық салынады;
• жер қойнауын пайдаланушылардың барлығы Қазақстан Үкіметімен контрактіге тұар алдында Бас салық инспекциясынан салықтық экспертизадан өтулері тиіс.

       Жаңа  салық жүйесі бойынша ҚР салықтар  жалпы мемлекеттік салықтар және  жергілікті салықтар болып үлкен  екі топқа бөлінді.

     Жалпы мемлекеттік салықтар:

1. заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы,
2. қосылған құнға салынатын салық;
3. акциздер;
4. бағалы қағаздармен жасалатын операцияларға салынатын салық;
5. жер қойнауын пайдаланушылардың арнайы салығы мен төлемдері;

Жергілікті салық пен  алымдар:

1. жер салығы ;
2. заңды және жеке тұлғалардың мүлкіне салынатын салық;
3. көлік құралдарына салынатын салық және т.б.

      Салықтың  ең басты түрі болып табысқа  салынатын салық, яғни пайда  емес табыстан салық алынатын  болды.

      Салық  салудың негізгі принциптері  сақталып , салық салуда қарапайымдылық, әділеттілік, салыстыру принциптері өзшешімдерін біршама тапқан.

     Салық қызметі Қазақстан Республикасы Мемлекеттік салық комитетінен және облыс, аудан, қалалар мен қалалық аудандардағы мемлекеттіксалық басқармалары мен бөлімдерінен тұрады. Салық қызметін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік салық комитетінің төрағасы басқарады . Қазақстан Республикасы Мемлекеттік салық комитетінің төрағасын Қазақстан Республикасының президенті, ал оның орынбасарлары және салық полициясы басқармасының бастығын Қазақстан Үкіметі тағайындайды.

    Барлық деңгейдегі  салық қызметі органдары заңды  тұлғалар болып табылады, олар  республикалық бюджет есебін  қаржыландырады.  
    Салық қызметінің негізгі міндеттері мыналар:

• салық заңдарының орындалуын қамтамсыз ету, оның тиімділігін, зерделеу;
• заңдардың салық салу мәселелері жөнінде басқа мемлекеттермен жасалатын шарттар жобаларын әзірлеуге қатысу;
• салық төлеушілерге олардың құқықтарымен міндеттерін түсіндіру, салық заңдары мен салық салу жөніндегі нормативті актілердегі өзгерістер туралы салық төлеушілерге уақтылы хабарлап отыру.