Қазақстан Республикасындағы салықтар және салық жүйесін ұйымдастыру

бөлімініњ негізгі бабын  ќұрайтыны екен айтып кетейік. Роялти деп лицензиялыќ келісім –  шарт жататын негізінде, жер ќойнауын пайдалану ќұќыѓы үшін, мемлекетке тұраќты төлемдер аталады. Роялти мүлшері салыќ салу объектісі, есептеу базасы мен ставкадан аныќталады. Роялтидіњ ставкасы жалпы тараѓан және пайдалы суларды ќоспаѓанда, пайдалы ќазбалардыњ барлыќ түрлері бойынша, жобаны үнемдеуден келісім – шартта бекітіледі.

Әлеуметтік  салыќ Ќазаќстан Республикасыныњ  салыќ жүйесіне беретін енгізілген салыќ болып табылады. Осы салыќты  алудыњ бастапќы маќсаты мемлекеттік  зейнетаќы, әлеуметік ќамсыздану және медициналыќ көмекті ќамтамасыз ету ќұќыќты іске асыру үшін ќаражаттарды жұмылдыру. 1999 жылдыќ ќањтар айынан әлеуметтік салыќты енгізу, сонымен ќатар, әлеуметтік баѓдарламаларѓа бюджеттіњ кіріс бөлігін ќалыптастыру үшін де ќажет болды. Әлеуметтік салыќтан түсетін түсімдер мемлекеттік бюджетке 15,7% алады. Әлеуметтік салыќтыњ ќысќа мерзімді ќызмет ету уаќытында бірнеше өзгерістер енгізілген.

Мысалы, 2004 жылдыњ 1 ќањтарынан бастап Ќазаќстан Республиасыныњ салыќ кодексініњ 317 бабыныњ өзгеруіне  байланысты, әлеуметтік салыќ жеке табыс салыѓыныњ ставкалыќ тәсілі тәрізді, әрбір жұмыскердіњ табысына есептелінеді. Еске түсіре кетейік, Ќазаќстанда, салыќ салудын 2 түрі жүзеге асырылады: әлеуметтік салыќты ењбек аќыѓа есептеу және ењбекаќыдан жеке табыс салыѓын ұстап ќалу. Ќазіргі жаѓдайда,кәсіпкерлер мен зањды тұлѓалар үшін салыќ салу объектілері 2.2.3 кестеде ұсынылѓан.

2.2.3 кесте.      Әлеуметтік салыќтыњ салыќ салу  объектілері

әлеуметтік салыќ

                                                                                   

Зањды тұлѓалар үшін салыќ салу объектілері		Кіріс түрінде, материалдыќ, әлеуметтік игиліктер  түрінде және т.б. материалды пайдалы  аќша немесе заттай нысанында жұмыскерлерге  төленетін, жұмыс берушініњ шыѓыстары
Патент негізінде  және кіріс – шыѓыс есеп кітабын жүргізу негізінде бюджетпен есеп айырысуды жүзеге асыратын

Женілдетілген декларация негізіне бюджетпен кем  есеп айырысуды жүзеге асыратын

 

Кәсіпкерлер үшін салыќ салу объектілері

 

Осыдан баска  занды және жеке тұлғалар мүлік салыѓын  төлейді. Салыќ салу объектісі болып зањды тұлѓаныњ иелігіндегі мүлік табылады. Жалпы мүлік салыѓы жергілікті бюджетке түседі жане оныњ манызды бабы болып табылады. Сондыќтан, жергілікті органдар салыќ салу базаны, мүліктін ерекшелігі мен кұнына карай салыќ ставкаларын объективті түрде аныќтайды.

Егер, зањды  және жеке  тұлѓалардыњ иелігінде, шаруашылыќ жүргізу немесе оралымды басќару ќұќыѓында көлік ќұралдары  болса, онда ол көлік ќұралдарына  салыќ төлейді. Салыќ салу объектісі  болып көлік ќұралдары табылады.

Акциздер, жанама салыќтардыњ бір түрі болып, баѓаѓа немесе тарифке үстеме түрінде белгіленеді жане зањды тұлганыњ кірісі мен мүлігінен тәуелсіз болады. Егер, тауарѓа акциз есептелсе ол акциздік тауар болып табылады. Ќазаќстан Республикасыныњ Үкіметі әрбір салыќ жылына «Акциздік тауарлар тізімін» бекітеді. Акциздік тауарларѓа спирттіњ барлыќ түрлері, алкоголь өнімі, темекі бұймдары, бекіре жане ќызыл балыќ уылдырыѓы, алтыннан, платинадан немесе күмістен жасалѓан зергерлік бұйымдар жане басќалары жатады. Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓында акцизделетін тауарлар шыѓарылатын, өткізетін, оларды Ќазаќстан Республикасы кедендік аумаѓына импорттайтын, Ќазаќстан Республикасы аумаѓында кызметтіњ акцизделетін түрелерін жүзеге асыратын зањды тұлѓалар төлейді. Акциздік тауарды тұтынатын жеке тұлғалар акцизді төлейді.

Салыќ  салу объектісі болып акциздік тауарлар мен ќызметтіњ акциздік түрлері  жатады.

Келесі жања салыќ – ќосылѓан ќұн салыѓы (ЌЌС). Ол Францияда пайда болѓан, ол табыс  алушылардан алынады жане баѓаныњ  ішіне кіреді.

Қазақстан Республикасында ҚҚС  1992 жылы енгізілген. Мемлекеттік бюджет кірістерінің жалпы сомасында бұл төлемнің жалпы үлес салмағы 27,1%  құрады. Бұл салықтың ерекшелігі – оның салық салынатын объектісі сатудан түскен бүкіл түсім-ақша емес, тек салық салынатын айналым мен салық салынатын импорты қамтитын қосылған құн болып табылатындығында. ҚҚС дүние жүзінің 40-тан астам елдерінде, соның ішінде ЕЭО-ң  17 елінде пайдаланады. Артықшылықтары:

- жаңа құн  жасалынған бойынша бойынша салық  төлеушілердің үлкен тобынан алынады;

- төлеушілер  үшін есептеудің қарапайымдылығы;

- бағалардың  өзгеруіне, төлеушінің қаржылық  ахуалына, инфляция деңгейіне қарамастан  мемлекет бюджетінің кірістерін  қалыптастырудың сенімді және  тұрақты базасын қамтамасыз етеді

       2.2.1 сызба       Есепке жатқызылған ҚҚС-ты өндіріп алу

                       

 

Қосылған құн

 

 

 

           

 

  Ќосылѓан ќұн салыѓы тауарларды (жұмыстарды, ќызмет көрсетулерді) өндіру және олардыњ айналу процессінде ќосылѓан, оларды өткізу бойынша салыќ салынатын айналым ќұнын бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай – аќ Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓындаѓы тауарлар импорт кезіндегі аударымды білдіреді.

Салыќ салу объектілері: салыќ салынатын айналым мен  салыќ салынатын импорт.

Салыќ салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиісті ќосылѓан ќұн салыѓы сатылѓан тауарлар (жұмыстар, ќызмет көрсетулер) үшін есептелген ќосылѓан ќұн салыѓыныњ сомасы мен алынѓан тауарлар (жұмыстар, ќызмет көрсетулер) үшін төленуге тиісті ќосылѓан ќұн салыѓыныњ сомасы арасындаѓы айырма ретінде айќындалады.

2004 жылдың 1қаңтарынан  ҚҚС салық мөлшерлемесі 15пайызға  тең және салық салынатын айналым  мөлшеріне қолданады. Түсті және қара металдар сынығының экспортын қоспаған экспортқа тауарлар өткізу бойынша айналымға, халықаралық тасылымдарға байланысты орындалатын жұмыстарға, көрсетілген қызметтерге нөлдік ставка бойынша қосылған құн салығы салынады. Кеден Заңнамасына сәйкес Қазақстан Республикасының кеден аумағынан тауарлар әкету тауарлар зкспорты болып табылады.

Салық салынатын импорт бойынша ҚҚС мөлшерлемесі салық мөлшерінің 15 пайызына тең болады. Салық салынатын импорт мөлшеріне кеден заңнамасына сәйкес белгіленетін импортталатын тауарлардың кедендік құны, сондай-ақ ҚҚС-ты қоспағанда ҚР –на тауарлар импорты кезінде салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер сомасы кіріктіріледі.

Негізгі салыќтардан  басќа зањды және жеке тұлғалар  міндетті алымдар мен төлемдерді бюджетке аударады. Оларѓа тоќталсаќ.

Зањды тұлѓаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым зањды түлѓаларды жане олардыњ филиалдары мен өкілдіктерін ќұру мен ќызметін тоќтатуды мемлекеттік тіркеу, оларды ќайта тіркеу, сондай – аќ олардыњ мемлекеттік тіркеу туралы куәліктіњ дубликатын алуы кезінде алынады.

Жылжымайтын мүлікке  және онымен жасалатын мәмілелерге ќұќыќтарды мемлекеттік тіркегені үшін алым – оларды тіркеу кезінде, сондай – аќ мемлекеттік тіркеуді куәләндыратын ќұжаттыњ дубликатын алѓан кезде алынады.

Радиоэлектрондыќ  ќұралдарды және жоѓары жиіликтегі ќұылѓыларды  мемлекеттік тіркегені үшін алым – оларды тіркеу кезінде, сондай – аќ мемлекеттік тіркеуді куәләндыратын ќұжаттыњ дубликатын алѓан кезде алынады.

Механикалыќ көлік  ќұралдары мен тіркемелерді мемлекеттік  тіркегені үшін алым – оларды мемлекеттік  тіркеу кезінде алынады.

Тењіз, өзен кемелері мен шаѓын көлемді кемелерді мемлекеттік тіркегені үшін, азаматтыќ әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін, дәрі - дәрмек ќұралдарын мемлекеттік тіркегені үшін – оларды мемлекеттік тіркеу кезінде алынады, сондай – аќ мемлекеттік тіркеуді куәләндыратын ќұжаттыњ дубликатын алѓан кезде алынады.

Аукциондардан алынатын алым аукциондарда мүлікті  сату кезінде алынады.Аударымдыќ және жай вексельдер жасау, Ќазаќстан  Республикасыныњ аумаѓына әкелінетін вексельдер бойынша ќұќыќтар мен  міндеттердіњ туындауына, өзгертуліне немесе тоќтатылуына баѓытталѓан алѓашќы іс – ќимылды Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓында жасау кезінде, сондай – аќ вексель ќаѓазын дайындаушылардан немесе вексель ќаѓазын Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓына әкелуші адамдардан Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓында вексель ќаѓазын сатып алу кезінде елтањбалыќ алым төленіледі.

Жекелеген ќызмет түрлерімен айналысу ќұќыѓы үшін лицензиялыќ  алым Ќазаќстан Республикасыныњ  зањдарына сәйкес лицензиялануѓа тиісті белгілі бір ќызмет түрімен айналысуѓа лицензия беру кезінде алынады.

Ќазаќстан Республикасыныњ  Конституциясына сай, салыќтар сияќты салымдарды Парламент немесе Конституцияда  ќарастырылѓан жаѓдайда Ќазаќстан  Республикасы Президенті енгізуге ќұќыѓы бар. Алымдардыњ айырмашылыќ өзгешелігі болып мемлекеттік органмен төлеушініњ пайдасына ќандай да бір іс – әрекет жасау мен байланысты олардыњ бюджетке төленуі табылады.

 

2.3  Қазақстан  Республикасында төленетін  салықтарды  есептеу және төлеу тәртібі

 

Зањды және жеке тұлғалар төлейтін салыќтардыњ арасында ењ мањызды және  үлесті салыќ болып корпорациялыќ табыс салыѓы табылады. Бұл салыќты есептеу үшін зањды тұлѓаныњ жиынтыќ жылдыќ табысы мен шегерімдерін білу керек, яѓни салыќ салынатын табыс жылдыќ жиынтыќ табыс пен шегерімдер арасындаѓы айырма ретінде айќындалады, сонымен ќатар жылдыќ жиынтыќ табыс түзетілуге тиіс. Жылдыќ жиынтыќ табыста салыќ төлеуші табыстарыныњ барлыќ түрлері, соныњ ішінде:

1. тауарларды өткізуден түсетін табыс;
2. үйлерді, ѓимратттарды, ќұрылыстарды, сондай – аќ амортизациялауѓа жатпайтын активтерді өткізу кезіндегі ќұн өсімінен түсетін табыс;
3. міндетемелерді есептен шыѓарудан түсетін табыс;
4. күмәнді міндетемелер бойынша түсетін табыс;
5. мүлікті жалѓа беруден түсетін табыс;
6. борышты талап етуді басќаѓа берудан түсетін табыс;
7. дивидендтер;   8) сыйаќылар;  9) баѓамдыќ оњ айырма;

10) ұтыстар;     11) роялти және таѓы да басќалары  ќамтылады

 

.2.3.1сызба       Корпорациялық табыс салығын есептеу және өндіріп алу

             

       

 

 

 

 

 

 

 

                           30%    20%  15%        10%     5%

 

 

 

 Салыќ Кодекске сәйкес шегерімге жатпайтын шыѓыстарды ќоспаѓанда, салыќ төлеушініњ жылдыќ жиынтыќ табыс алуымен байланысты аныќтау кезінде шегерілуге тиіс.

Шегерімге  жататындар:

1. ќызмет бабындаѓы іссапарлар кезіндегі және өкілдік шыѓыстар бойынша өтемдер сомалары;
2. сыйаќы бойынша шегерімдер;
3. төленген күмәнді міндетемелер бойынша шегерімдер;
4. күмәнді талаптар бойынша шегерімдер;
5. резервтік ќорларѓа аударымдар бойынша шегерімдер;
6. ѓылыми – зерттеу, жобалау, іздену және тәжірибе – конструкторлыќ жұмыстарѓа жұмсалатын шыѓыстар бойынша шегерімдер;
7. саќтандыру сыйаќылары бойынша шыѓыстарды шегеру;
8. әлеуметтік төлемдерге жұмсалѓан шыѓыстарды шегеру;
9. теріс баѓамдыќ айырма бойынша шегерімдер және таѓыда басќалары.

Болашаќтаѓы кезењдердіњ шыѓыстары ќай салыќ кезењіне ќатысты болса, сол кезењде шегерілуге тиіс. Салыќ кодексініњ 122 бабына сәйкес зањды тұлѓалар салыќ салынтатын табысты түзете алады.

Мысалы, салыќ  төлеушініі салыќ салынатын табысынан  салыќ салынатын  табыстыњ 2% - ті шегінде мынадай шыѓыстар алып тасталуга тиіс:  біріншіден, әлеуметтік сала объектілерін ұстауѓа салыќ төлеушініі наќты жұмсаѓан шыѓыстары; екіншіден, коммерциялыќ емес ұйымдарѓа өтеусіз берілген мүлік; үшіншіден, жеке тұлѓаларѓа Ќазаќстан Республикасыныњ зањдарына сәйкес берілген атаулы әлеуметтік көмек.

Корпорациялыќ табыс салыѓы салыќ кезењі үшін белгіленген  ставканы залалдар сомасына азайтылѓан салыќ салынатын табысќа түзетулерді  ескере отырып ќолдану жолымен есептен  шыѓарылады.

2.3.1 кесте.  Корпоративтік табыс салыѓыныњ ставкалары