Қазақстан Республикасындағы салықтар және салық жүйесін ұйымдастыру

Салыќ төлеушініњ салыќ ауыртпашылыѓына  әсер ететін көрсеткіштер	Ставка  мөлшері
Зањды тұлѓалардан  корпоративтік табыс салыѓыныњ  ставкасы	30%
Жерді пайдаланатын зањды тұлѓалар үшін салыќ ставкасы	10%
Төлем көзінен салыќ ставкасы	15%
Тұраќты мекеме арќылы ќызмет атќаратын бейрезидент  – зањды тұлѓа үшін салыќ ставкасы	15%

 

2.3.2кесте.  Жеке табыс салығының ставкалары

Салыќ салынатын объект	Салыќ ставкалары
15 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	Салыќ салынатын  кіріс сомасынан 5%
15 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен 40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	15 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  8%
40 еселенген  жылдык есептік көрсеткіштен 200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  13%
200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен 600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  15%
600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  және одан жоѓары	600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  20%

 

Әлеуметтік  салыќты есептеу аныќталѓан әлеуметтік салыќ салу объектісіне белгіленген  ставканы ќолдану арќылы ай сайын жүргізіліп отырады. 2004 жылдыњ 1 ќањтарынан бастап осы салыќ жеке адамныњ табысына тәрізді есептелінетін тәсіл бойынша аныќталады

2.3.3кесте.  Әлеуметтік салыќтыњ  ставкалары

Салыќ салынатын объект	Салыќ ставкалары
15 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	Салыќ салынатын  кіріс сомасынан 20%
15 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен 40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	15 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  15%
40 еселенген  жылдык есептік көрсеткіштен 200 еселенген жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  9%
200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен 600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен салыќ сомасы + одан асатын сомадан 9%
600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  және одан жоѓары	600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  7%

 

2.3.4кесте. Шетел мамандарыныњ кірістері үшін әлеуметтік                 салыќтыњ ставкалары

Салыќ салынатын табыс	Салык ставкалары
40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	Салыќ салынатын  кіріс сомасынан 11%
40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен 200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	40 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен салыќ сомасы + одан асатын сомадан 9%
200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен 600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткішке дейін	200 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  7%
600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен және одан жоѓары	600 еселенген  жылдыќ есептік көрсеткіштен  салыќ сомасы + одан асатын сомадан  5%

 

 

Жер салыѓыныњ  ерекшелігіне токталайыќ.

Жер салыѓыныњ  мањызын жүйелеу үшін Ќазаќстан  Республикасы салыќ комитеті ұсынѓан, және салыќ жүйесінде ќабылданѓан жер түрлерініњ жіктелуін келтірейік. (1 ќосымша).

Зањды тұлѓалар жер салыѓы сомаларын салыќ базасына тиісті салыќ ставкасын (2 ќосымша) ќолдану  арќылы дербес есептейді. Зањды тұлѓалар салыќ кезењі ішінде жер салыѓы бойынша  аѓымдаѓы төлемдерді есептеуге және төлеуге міндетті. Аѓымдаѓы төлемдердіњ сомалары аѓымдаѓы жылдыњ 20 акпанынан, 20 мамырынан, 20 тамызынан, 20 ќарашасынан кешіктірілмейтін мерзімдерде төленуге тиіс.

Бюджетке жер  салыѓын төлеу жер участкесініњ орналасќан жері бойынша жүргізіледі. Зањды тұлѓалар жер салыѓы бойынша декларацияны есеп берілетін жылдан кейінгі жылдың 31 наурызынан кешіктірмей салыќ салу объектілері орналасќан жерлері бойынша салыќ органына табыс етеді.

Егер көлік  ќұралдарына салыќты есептеу  және төлеу тәртібіне тоќталсаќ, келесіні көреміз. Зањды және жеке тұлѓалар салыќ салу объектілерін, әрбір көлік ќұралы бойынша салыќ ставкасын (3 ќосымша) және түзету коэффициенттерін негізге ала отырып, салыќ сомасын дербес есептейді.

Бюджетке салыќ  төлеу салыќ салу объетілерініњ тіркелген жері бойынша салыќ кезенініњ 1 шілдесінен кешіктірілмей жүргізіледі.

Ќазаќстан Республикасыныњ  аумаѓында уәкілетті органда  бұрын есепте тұрмаѓан, сатып алынѓан  көлік ќұралдары бойынша салыќ  оны есепке ќойѓан кезге дейін  немесе ќою кезінде төленуге тиіс. Салыќ сомасы көлік ќұралына меншік ќұќыѓы туындаѓан айдыњ басынан басталатын кезењге салыќтыњ жылдыќ сомасын 12 - ге бөліп, оны салыќ кезењініњ аяѓына дейін ќалѓан айлардыњ санына көбейту арќылы есептеледі. Салыќ төлеуші зањды тұлѓалар салыќ кезењі ішінде көлік ќұралдарына салынатын салыќ бойынша декларацияны беру мерзімі басталѓанан кейінгі он күн мерзімінен кешіктірмей көлік ќұралдарына салынатын салыќ бойынша түпкілікті есеп айрысуды жүргізеді. Көлік ќұралыныњ меншік иесі атынан меншікті сенімгерлік басќару ќұќыѓында көлік ќұралын иеленуші тұлѓаныњ көлік ќұралдарына салыќ төлеуі көлік ќұралына меншік иесініњ осы есепті кезењ үшін салыќ міндететтесін орындауы болып табылады.

Зањды тұлѓалар салыќ салу объектілерініњ орташа жылдыќ ќұнына 1% ставка бойынша мүлік салыѓын есептейді. Салыќ төлеушілер салыќ кезењі ішінде мүлік салыѓы бойынша аѓымдаѓы төлемдерді төлеуге міндетті, олар салыќ кезењініњ басындаѓы бухгалтерлік есеп деректері бойынша белгіленген салыќ салу объектілерініњ ќалдыќ ќұнына тиісті салыќ ставкасын ќолдану арќылы аныќталады. Бюджетке салыќ төлеу салыќ салу объектілерініњ орналасќан жері бойынша жүргізіледі.

Салыќтыњ аѓымдаѓы төлемдерініњ сомаларын 20 мамырдан, 20 тамыздан жане 20 ќарашадан кешіктірмей  тењ үлестермен енгізеді.

Салыќ төлеуші салыќ кезењі ішінде декларацияны табыс ету мерзімі басталѓаннан кейін он күннен кешіктірмейтін мерзімде түпкілікті есеп айырысуды жүргізеді және мүлік салыѓын төлейді. Салыќ бойынша декларация есепті жылдан кейінгі жылдыњ 31 наурызынан кешіктірмей табыс етіледі.

Жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу роялти, бонус және үстеме пайдадан тұрады.

Пайдалы ќазбалардыњ  көлемі немесе наќты өндірілген пайдалы  ќазбалардан алынѓан алѓашкы  тауарлы өнім өндірілген пайдалы  ќазбалардыњ барлыќ түрлері бойынша роялти салынатын объект болып табылады. Роялти салыќ кезењінен кейінгі айдыњ 15 - інен кешіктірілмей төленеді. Күнтізбелік ай роялти төлеу жөніндегі салыќ кезењі болып табылады.

 Бонустар  жер ќойнауын пайдаланушыныњ  тіркелген төлемдері болып табылады  және жер ќойнауын пайдалануѓа жасалѓан келісім – шартта белгіленген мөлшерлерде және тәртіппен аќшалай нысанында төленеді.

Үстеме пайдаѓа  салынатын салыќ салык кезењініњ  аяѓында ќол жеткен пайданыњ ішкі нормасы денгейі негізге алына  отырып белгіленген ставкалар бойынша есептеледі.Егер, зањды тұлѓа акцизделетін тауарлар мен ќызметпен айналысса, ол акциз салыѓын төлейді. Акцизделетін тауарлар мен ќызмет түрлерініњ тізбесі 5 ќосымшада ұсынылѓан. Акциз ставкаларын, Ќазаќстан Республикасыныњ Үкіметі бекітеді және тауар ќұнына процентпен (адвалорлык) және (немесе) заттай нысанындаѓы өлшем бірігіне абсолюттік сомада (тұрлаулы) белгіленеді. Акциз сомасын есептеу белгіленген акциз ставкасын салыќ базасына ќолдану арќылы жүргізледі. Акцизделетін тауарларѓа акциз:

1. салыќ кезењініњ алѓашќы он күнінде жасалѓан операциялар бойынша айдыњ он үшінші күнінен;
2. салыќ кезењініњ екінші он күнінде жасалѓан операциялар бойынша айдыњ жиырма үшінші күнінен;
3. салыќ кезењініњ ќалѓан күндерінде жасалѓан операциялар бойынша есепті айдан кейінгі айдыњ үшінші күнінен кешіктірілмей бюджетке аударылугѓ тиіс.

Зањды және жеке тұлѓалар төлейтін екінші жанама салыќ  бұл ќосылѓан ќұн салыѓы. Салыќ салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиісті ќосылѓан ќұн салыѓы сатылѓан тауарлар үшін есептелген ќосылѓан ќұн салынѓаныњ сомасы мен алынѓан тауарлар үшін төленуге тиісті ќосылѓан ќұн салыѓыныњ сомасы арасындаѓы айырма ретінде айќындлады. 2004 жылдыњ 1 ќањтарынан бастап ќосылѓан ќұн салыѓыныњ жалпы ставкасы 15%, сонымен ќатар 0% ставка да ќарастырылѓан. Салыќ бойынша салыќ кезењі болып күнтізбелік ай табылады. Салыќты төлеуші әрбір салыќ кезењі үшін ќосылѓан ќұн салыѓы бойынша декларацияны салыќ кезењінен кейінгі айдыњ 15 - інен кешіктірмей табыс етуге міндетті. Ќосылѓан ќұн салыѓын төлеуші салыќ бойынша декларацияны тапсыру үшін мерзімі белгіленген күнге дейін немесе сол күні бюджетке әрбір салыќ кезењі үшін салыќ төлеуге міндетті.

Төлемаќы мен  алымдардыњ ставкаларын Ќазаќстан Республикасыныњ Үкіметі бекітеді, және төлемаќылар бойынша ставкаларды жергілікті органдар жоѓарылатуѓа ќұќылы. Төлемаќы мен алымдардыњ сомалары белгіленген ставкаларды ќолдану арќылы есептелінеді және зањды тұлѓа тіркелген жерде төленеді. Төленген сомалар ќайтарылмайды.

Ќорыта айтќанда, зањды және жеке тұлѓалар төлейтін әрбір салыќты өзініњ есептеу және төлеу тәртібімен жүргізіледі. Оныњ барлыѓы Ќазаќстан Республикасыныњ салыќ кодексінде және Ќазаќстан Республикасыныњ салыќ комитетініњ ережелерінде ќарастырылѓан. Зањды және жеке тұлѓа дербес түрде салыќты есептеп бюджетке табыс етуі, ал оны дұрыс есептеу және өз уаќытымен бюджетке табыстауды ќадаѓалап отыратын орган салыќ комитеті және оныњ жергілікті өкілдері.

 

 

3.  Қазақстан Республикасының  салық саясатының жүргізілуі  мен мемлекттік бюджетке әсері

3.1 Салық саясатының бюджетті қалып тастырудағы рөлі

Шаруашылыќ  етудіњ нарыќтыќ негіздері ќоѓамдыќ өндірісті басќаруда  экономикалыќ әдістерді пайдалануды талап  етеді, өйткені бюджетке түсетін  табыстыќ түсімдердіњ жүйесі түбірлі  түрде өзгерген- ол салыќтыќ төлемдер жүйесінде ќұрылады: кәсіпорындардыњ бюджетпен өзара ќатынастары зањмен ќадаѓаланатын ќұќыќтыќ негізге ие.

Салықтың селективтік  шаруаларымен қатар, мемлекет салық механизмін шаруашылық коньюнктурасына жалпылама ықпал ету үшін кеңінен қолданылады. Мысал ретінде, ХХ ғасырдың 80 жылдарында өкіметке басына рейганның әкімшілігі келгеннен кейін, жалпы экономикалық коньюнктураны ынталандыру мақсатымен салықтарды елеулі төмендету үшін жүзеге асырылған ірі масштабты шараларды атап өтуге болады. Аммерикандық экономист Лаффердің  есептеулері осы бағдарламаның теориялық негізін құрған. Лаффердің дәлелдеуі бойынша, салықтардың төмендеуінің нәтижесінде экономикалық өсу және мемлекет табыстарының өсуі орын алады. Корпорациялардың табыстарына салық ставкаларының тым көп өсуі олардың капиталдық салымдар жасауға ынтасын жоққа шығарады, ғылыми – техникалық процессті тежейді, экономикалық өсуді төмендетеді. Осынң нәтижесінде мемлекет түсімі азаяды. Профессор Лаффер бастаған американдық эксперттердің теориялық дәлелі бойынша, табыссалығы ставкасы 50 % -тен асқанда фирмалар мен адамдардың іскерлік белсенділігі күрт төмендейді. График түрінде осы жағдай мынадай көрініс алады.

3.1.1.сурет Лаффер қисық сызығы                                           3.1.2 сурет Лаффер қисығы, түзету

                                                                                                                         жүргенне кейін

 

Бүгінгі күні салыќ  жүйесі шаруашылыќта нарыќтыќ бастамалардыњ  ныѓаюына әсер етуге , кәсіпкерліктіњ дамуына жаѓдай жасап , халыќтыњ нашар  тұратындарыныњ әлеуметтік кедейлену жолында тосќауыл ретінде ќызмет етуге шаќырады. Салыќ жүйесінде жүзеге асырылуѓа тиісті мањызды принциптердіњ ќатарына мыналар жатады: тікелей және жанама салыќтардыњ саналы түрде үйлесуі, салыќ төлеушілердіњ мүліктік жаѓдайы мен олардыњ алатын табыстарын есепке алуѓа мүмкіндік беретін салыќтыњ көптеген түрлерін пайдалану. Даѓдарыстыњ күшеюі кезінде экономикада төменгі ставкалар және кењ салыќ салынатын базамен салыстырмалы түрде бюджетті толыќтырудыњ көптеген ќайнар көздері болѓан жөн;

- меншік түрлері, шаруашылыќ етудің ұйымдастыру-ќұќыќтыќ формаларынан тәуелсіз болатын, біріншіден,тиімді шаруашылыќ етуге барлыќ төлеушілер үшін бірдей талаптарды ќамтамасыз ететін, екіншіден, алынѓан табыс көзінен, шаруашылыќ ету және экономика саласынан тәуелсіз болатын салыќ көлемін есептеуде бірдей әдісті ќамтамасыз ететін салыќ салуды әмбебаптандыру;- бір объектке заңмен бекітілген мерзімде бір салыќ түрімен бір рет ќана салыќ салынудан тұратын салыќ салудың бір реттілігі;

- субъектке  ќалыпты дамуды ќамтамасыз ететін табыс алуѓа мүмкіндік беретін,алымныњ сол үлесі негізінен тұратын салыќ ставкасыныњ наќты көлемін ѓылыми әдісі;

- табыс дењгейіне  байланысты салыќ салу ставкасын  бөлу;

- ұзаќ мерзім  бойы әрекет ететін салыќ салу  ставкасыныњ тұраќтылыѓы және төлемді есептеудіњ ќарапайымдылыѓы;

- кәсіпкерлік  ќызметке ќаражаттарды инвестициялау  процесін ынталандыратын,әлеуметтік  әділдік принципін жүзеге асыратын, сондай-аќ азаматтарѓа өмір сүру  минимумына кепілдік беретін  салыќтыќ жењілдіктер жүйесін пайдалану;

- мемлекеттік  басќару дењгейлері бойынша салыќтарды  наќты бөлу: орталыќ (республикалыќ)  және жергілікті салыќтар.

Осындай жаѓдайларда, макродењгейде экономикалыќ процестерді  реттеудегі салыќтарды пайдаланудыњ өзіндік  концепциясын (тұжырымдама) өњдеу тиімді болып табылады.

Мемлекеттік реттеудіњ  негізгі ќұралы- салыќтыќ саясат және жеке кәсіпкерлікке ќаржылыќ әсер ету. Осылайша әсер ете отырып, мемлекет, тәртіп бойынша, мынадай басты маќсаттарды  көздейді: