Қазақстан Республикасындағы салықтар және салық жүйесін ұйымдастыру

  Салық жүйесі және  оның қызмет ету механихмі  белгілі бір прициптерге

сүйене қызмет етуі керек. Сонда ғана салық жүйесі өз қызметін жан-жақты

және тиімді іске асыра  алады. Дүниежүзілік тәжірибеде қолданылып келе

жатқан бірнеше прициптер бар:

   Қарапайымдылық  принципі. Бюджеттің кіріс көзін құраудағы салықтар ментөлемдердің тиімді түсуінің ең басты кепілі болып табылады. Салық жүйесі қарапайым да айқын болуы қажет, салық төлеушінің түсінігіне жеңіл болуы керек.

   Әділеттілік принципі.

  Тікелей ә. п   дегеніміз салық ставкасы, салық  мөлшері төлеушінің табысына  тікелей байланысты болып соның  негізінде белгіленуі қажеттігін  қарастырады.

  Көлденең ә. п   дегеніміз тиісті жағдайда бірыңғай  салық төлеушіге бірдей талап  бірдей шарт қойылуы керектігін қарастырады.

    Салыстыру  принципі. Бұл принцип бойынша,  салық ставкаларын бекіткен кезде  ол ставкалар мөлшері басқа  елдерде қолданып жүрген ставкалармен  салыстырылып, солардың деңгейінде  белгіленуі керек.

   Бұл үш тәсіл  де салық механизмінің құрамына енеді.

    Салық жүйесі - өзінің құрамы жағынан бірнеше компоненттерден тұратын күрделі модель.

       Салық жүйесі компонентерінің құрамы мынадай: қаржы қатынастары және осы қатынасты анықтайтын салықтар; салық механизмі, яғни салық салу әдістері мен жолдары; нұсқаулар мен әдістемелік құжаттар; салы салуды басқару және салық қызметі органдары. Салық салудың әдістері мен жолдары, нұсқаулар мен  әдістемелік құжаттар, салық салуды ұйымдастыру, салық салудың негізгі принциптері және т.б. – лар салық механизміне жатады. Салық жүйесінің жақсыда, тиімді қызмет  істеуіне салық салу механизмнің тигізер ықпалы өте зор.

  Қандай да бір механизмнің құрамында бірнеше тетіктер және элементтер болады. Салық салу механизмі де сол сияқты белгілі бір салық элементтерінен құралады. Салық механизмінде өзара байланысты элементтерден тұратын арнаулы нұсқаулық қолданылады. 2.1.1 сызбада көрсетілген. Салық салу элементтері мыналар: субьект, обьект, салық көзі, салық ставкасы, салық өлшем бірліг, салық оклады, салық жеңілдіктері, салық төлеу мерзімі мен тәртібі , салық төлеушінің және салық қызметі органдарының құқы мен міндеттері, салықтың төлеуін бақылау, салықтың жазалау шаралары.

     Салық субьектісі (салық төлеуші ) дегеніміз – заң бойынша салық төлеу міндеті жүктелген жеке және заңды тұлғалар.

     Салық обьектісі – табыс, мүлік, еңбек ету түрі, қызмет көрсету, ақшамен жасалатын операциялар, мүлікті басқаға беру, табиғи қорларды пайдалану, қосылған құн, айналым және т.б.

Салық көзі – салық  салынатын табыс.

Салық ставкасы немесе бәсі өлшем бірлігінен алынатын салық  мөлшері.

Ставкалар тұрақты  немесе процентпен белгіленеді.

Тұрақты ставкалар  салық обьектісінен түсетін табыстың мөлшеріне байланыссыз, өлшем бірлігіне  тұрақты сомамен тағайындалады.  

Проценттік ставкакалар үш түрге бөлінеді: үдемелі немесе прогрессивті; регрессивті және пропорционалды. 

     Үдемелі немесе прогрессивтік ставкалар салық салынатын табыстың өсуіне сәйкес ұдайы үдеп, өсіп отырады.

     Регрессивтік ставкалар, керісінше, салық салынатын табыстың төмөндеуіне сәйкес, азайып отырады.

     Пропорционалдық ставкалар салық салу обьектісінің мөлшеріне байланыссыз, тұрақты бір процентпен тағайындалады.

     Салық оклады – салық төлеушінің белгілі бір салық  обьектісінен төлейтін салық сомасы.

    Салық жеңілдіктері дегеніміз- заңға сәйкес салық төлеушіні біртіндеп немесе салық төлеуден түгел босады. Салық жеңілдіктеріне салықтан босатылған, салық салынбайтын минимум, шегерістер, салық ставкасын төмендету, салық төлеу мерзімін ұзарту жатады.    Салық төлеу мерзімі – салық төленетін уақыт.

Салық төлеу  тәртібі – белгіленген мерзімде салықты төлеген кезде алдымен  бюджетке қандай салықтар төлеу керек  екенін, яғни төлеу кезінде белгілі  бір дәйектілікті белгілейді.

     Салық төлеудегі дәйектілік заң жүзінде бекітіледі де, мынадай тәртіппен іске асырылады:

а - бірінші кезеңде  барлық мүлікке салынатын салық  төленеді, сонан соң акциздер және баж салығы; 

ә - екінші кезеңде  жергілікті салықтар мен алымдар;

б – үшінші кезеңде  басқа салықтар мен алымдар.

     Салық төлеушілер мен салық қызметі органдарының құқығы мен міндеттері салық заңдары арқылы белгіленеді және реттеледі.

     

    2.1.1 сызба   Салық  механизмінің элементтері

 

  

2.2   Қазақстан  Республикасында төленетін салықтарға сипаттама және       олардың экономикадағы рөлі

 

Нарыќќа көшу салыќтардыњ  көптеген түрлерін дамытуга негіз берді. Сонымен ќатар салыќ салу принциптерін әзірлеу, салыќтарды алу әдістерін  тањдау және таѓы да басќа салыќтардыњ  ќызмет атќаруымен байланысты сұраќтарды шешу ќажет болды.Салыќтардыњ, алымдардыњ, төлемдердіњ көп түрлігі, соныњ төлеушілердіњ әрбір категорияларыныњ бар болуы, оларды ѓылыми топтастыру және бірыњѓайлы салыќ жүйесін ќұруды дәлелдейді. Мемлекет алатын салыќтар, төлемдер, алымдар мен баж төлемдердіњ жиынтыѓы, оларды ќұрудыњ принциптері мен әдістері, сонымен ќатар салыќ баќылауын ұйымдастыру – салыќ жүйесін ұсынады.

Ќазаќстан Републикасыныњ салыќ жүйесі салыќтар, алымдар, төлемдер  жиынтыѓынан, салыќтыќ, ќарым – ќатынастарды реттейтін ќұќыќтыќ нормалар мен салыќ ќызметі органдарынан тұрады.

Салыќ жүйеге ұсынылатын негізгі талаптар:

1. салыќ ќұрамы наќты аныќталѓан болу керек. Бұл үшін, елде алынатын салыќтардыњ төлеу тізімінін мазмұны салыќтыќ зањдылыќта айќындалу ќажет.
2. ќұрастырылѓан жүйеге салыќ төлеуші үшін салыќ төлеуден ас

тарту ќолайлы емес болуѓа тырысу керек.

3. салыќ жүйесі ќарапайым болу керек. Бұл салыќтарды дұрыс төлеуді баќылау үшін өте мањызды.
4. салыќ жүйесі салыќ төлеушімен өндіріске ќаражаттар салуды ынталандыру керек.
5. салыќ салудыњ бір еселігі, яѓни бір объектіге зањмен аныќталѓан салыќ кезењінде, тек ќана бірлет салыќ салыну тиіс.
6. салыќ зањдылыѓында бекітілген нормалардыњ салыќ салу салыѓы жатпайтын, зањдылыќ актілердегі салыќтыќ сұраќтар бойынша ережелерден сөзсіз басымдылыѓы.

Ќазаќстан Республикасында 2001 жылѓы 12 маусым № 210 – II Салыќ Кодексте белгіленген салыќ және бюджетке төленетін басќа да міндетті төлемдер ќолданылады.

Салыќтар тікелей және жанама болып бөлінеді.

Жанама салыќтарѓа ќосылѓан ќұн салыѓы мен акциз жатады. Ќалѓан салыќтар тікелей болып табылады.

Салыќ және басќа міндетті төлемдердіњ сомалары «Бюджет жүйесі туралы» Ќазаќстан Республикасыныњ  Зањына және тиісті жылѓа арналѓан республикалыќ бюджет туралы зањдарда белгіленген тәртіппен тиісті бюджеттердіњ кірістеріне түседі. Салыќ кодексініњ 60 бабына сәйкес республикада келесі салыќтар төленеді:

• корпорациялыќ табыс салыѓы;
• жеке табыс салыѓы;
• ќосылѓан ќұн салыѓы;
• акциздер;
• жер ќойнауын пайдаланушылардыњ салыќтары мен арнаулы төлемдері;
• жер салыѓы;
• көлік ќұралдары салыѓы;
• мүлік салыѓы.

Салыќ кодекстіњ 61 бабына сәйкес келесі алымдар төленіледі:

• зањды тұлѓаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• жылжымайтын мүлікке ќұќыќтарды және олармен жасалѓан мәмілелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• радиоэлектрондыќ ќұралдар және жиілігі жоѓары ќұрылѓыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• механикалыќ көлік ќұралдары мен тіркемелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• теніз, өзен кемелері мен шаѓын көлемді кемелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• дәрі – дәрмек ќұралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым;
• автокөлік ќұралдарыныњ Ќазаќстан Республикасыныњ аумаѓы арќылы жүру алымы;
• аукциондардан алынатын алым;
• елтањбалыќ алым;
• телевизия және радио хабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануѓа рұќсат беру үшін алым;

Салыќ кодексініњ 62 бабына сай төленетін төлемаќылар:

• жер участкелерін пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
• жер бетіндегі көздердін су ресурстарын пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
• орманды пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
• ерекше ќорѓалатын табиѓи аумаќтарды пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
• радиожиілік спектрін пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
• кеме жүзетін су жолдарын пайдаланѓаны үшін төлемаќы;
• сыртќы (көрнекі) жарнаманы орналастырѓаны үшін төлемаќы.

Салыќ кодексініњ 63 бабына сай мемлекеттік баж төленіледі, ал 64 бабќа сай келесі кеден төлемдері төленеді:

• кеден бажы;
• кеден алымдары;
• төлемаќы;
• алымдар.

Зањды және жеке тұлѓалар төлейтін негізгі салыќтар мен бюджетке төленетін басќа да төлемдерді ќарастырайыќ.

Корпоративтік табыс  салыѓы – негізгі мањызды салыќ. Бюджет түсімдерінде 27,2% орын алады Корпоративтік табыс салыѓын оњ ќаржылыќ нәтижеде алатын, яѓни табыс, зањды тұлѓалар төлейді. Корпоративтік табыс салыќтыњ механизмі және ќызмет атќару ерекшеліктері 2.2..1 кестеде ұсынѓан.

 

  2.2.1 кесте Корпоративтік табыс салыѓы

 

 

Корпоративтік табыс салыѓы

Төлеушілер

 

Салыќ салу объектілері

   

 

Ќазаќстан Республикасыныњ көздерінен табыс алатын резидент – зањды тұлѓалар

Салыќ салынатын  табыс

 

Ќазаќстан Республикасыныњ көздерінен табыс алатын резидент емес зањды тұлѓалар

Төлем көзінен салыќ салынатын  табыс

Арнайы салыќ  режимін ќолданылатын, зањды тұлѓалар		Тұраќты мекеме арќылы Ќазаќстан Республикасын-да ќызметті жүзеге асыратын бейрезидент – зањды тұлѓаныњ таза табысы
Салыќты төлемейтіндер: Ќазаќстан Республикасыныњ ұлттыќ банкі Мемлекеттік мекемелер

Салыќты осы түрін бөлу негізінде  жататын, мањызды түсініктердіњ  бірі – резиденттік. Ол тіркелген жер бойынша зањды тұлѓаныњ түпкілікті салыќ жауапкершілігін ұсынады. Сонымен, резиденттердін, барлыќ көздерден алынатын барлыќ табыстарына, табыстардыњ шетелдік көздерін ќоса алѓанда, осы салыќтыњ аумаѓында салыќ салынады.

Ќолайлы инвестициялыќ  климатты (жаѓдайды) ќұру үшін тұраќты түрде жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу механизмін жетілдіріп отырады. Жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу және арнайы төлемдер енгізу Ќазаќстан Республикасыныњ табиѓи ресурстарының сан ќилылығымен дәлелденеді және осымен байланысты табиғи ресурстарды өндеу, яғни мұнайды, табиғи газды, көмірді, жер астындаѓы суды және тағы да басќалары. Жер салыѓын енгізу маќсаты болып жерді өзірлеу, тиімді пайдалану және саќтау; топыраќ ќұнарлыѓын жоѓарылату; әртүрлі сапалы жерлерде шаруашылыќ жүргізудіњ әлеуметтік – экономикалыќ жаѓдайын тењестіру; инфракұрылым дамуын ќамтамасыз ету; жер орналастыру бойынша шараларды ќаржыландырудыњ арнайы ќорларын ќалыптастыру  табылады.

Салыќ салу объектісі  болып жер участкесі табылады. Айтып кетейік, салыќ бір жыл есебіне 1 гектар жер көлемі үшін жылдыќ тұраќты төлемдер түрінде белгіленеді. Салықты заңды және жеке тұлғалар төлейлі.

Жалпы жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу 2.2.2 кестеде  ұсынѓан.

Жер ќойнауын пайдаланѓан  үшін аударымдар роялти ретінде Ќазаќстан Республикасы Үкіметі белгілейтін төлемдер, республикалыќ бюджеттіњ кіріс

2.2.2 кесте Жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќ салу                    ерекшеліктері

Салыќ режимін  бекітудіњ жалпы принциптері  мен тәртібі

 

Ќол ќойылатын  бонус

Коммерциялыќ  табу бонусы

Роялти, оныњ ішінде заттай түрде

өнімді болу туралы келісім - шарт

Үстеме пайда  салыѓы

 

Пайдалы ќазбалардыњ  барлыќ түрлері үшін коммерциялыќ табу бонустыќ тұраќты ставкалары белгіленген

Пайдалы ќазбалардыњ  барлыќ түрлері бойынша роялтиді сәйкестендірілген өдістемені бекіту

Жер ќойнауын пайдаланушыларѓа салыќтар мен арнайы төлемдерін бірыњѓай ережемен бекіту