Инвестициялардың және инвестициялық саясаттың мәні мен мазмұны

Тікелей шетел ивестициялардың  Қазақстанның экономикасына тигізген оң әсерлерін келесі бағыттар бойынша  айқындауға болады: еншілес компаниялар  мен ТҰК филиалдарының құрылуы  экономикадағы қаржы салымының  көлемінің өсуіне, еңбек өнімділігі мен жұмыспен қамту деңгейінің артуына  ықпал етті; жаңа технологиялардың келуіне, басқару дағдылары мен  маркетинг дағдыларының алмасуына  әсер етті; ТҰК экспорт нарығына ену мүмкіндіктерінің артуы тауарларды бір елден екінші елдің нарығына тасымалдау арнасы ретінде пайдаланылды; ТҰК өздерінің қабылдаушы елдерде  орналасқан филиалдарына төнуі мүмкін қауіптердің алдын алды. Шетелден ауқымды инвестициялардың келіп  түсуі экономиканы несиелендіру жағдайын айтарлықтай жақсартты.

Кесте 12.

Облыс бойынша негізгі  капиталға салынған инвестициялар (млн. тг.) 

Жоғарыдағы кестеден еліміздің  аймақтары бойынша негізгі капиталға  салынған инвестицияларды салыстыра  отырып бақылауға болады. Республика бойынша 2009 жылы ең көп инвестиция тартқан  аймақ – Атырау облысы,Алматы мен  Астана қалалары, 2010 жыл бойынша  – Атырау облысы, Алматы мен Астана қалалары, 2011 жылдың қаңтар бойынша - Атырау мен Маңғыстау облысы және Алматы қаласы.

Сонымен, қорытындылай келе,  2009 жылды, 2010 жылды, 2011 жылдың қаңтар айын толық талдайтын болсақ: 2009 жылы  негізгі капиталға салынған инвестициялардың көлемі  4585,3 млрд. теңгені құрады, бұл 2008 жылдың деңгейінен 2,9%-ға көп. Негізгі  капиталға салынған инвестициялардың технологиялық құрылымында 44% үйлер  мен ғимараттарды салу және күрделі  жөндеу жұмыстары, 28,9% - машиналар, жабдықтар, аспаптар және мүкәммалдар, 27,1% - өзге де жұмыстар мен шығындар алады. Негізгі  капиталға салынған инвестициялардың едәуір көлемі жеке меншік нысанды  кәсіпорындармен (50,3%), сонымен бірге  қызметін Қазақстан Республикасының  аймағында жүзеге асыратын басқа  мемлекеттердің шаруашылық жүргізу  субъектілерімен (31,1%) игерілді. Мемлекеттік  нысанды кәсіпорындардың инвестициялық  салымдарының үлесі 18,6% құрады. Негізгі  капиталға салынған инвестициялардың негізгі қаржыландыру көзі кәсіпорындардың  тартылған қаражаттары (67,5%) болып  келді. Тартылған қаражаттардың 37% шетел  қаражаттары, 18,9% бюджет қаражаттары, 11,6% қарыз қаражаттары құрады. Кәсіпорындардың  жеке қаражаттарының үлесі 32,5% құрады.

2010 жылы негізгі капиталға  салынған инвестициялардың көлемі 4473,2 млрд. теңгені құрады, бұл 2009 жылға қарағанда 0,5%-ға аз. Негізгі  капиталға салынған инвестициялардың  едәуір көлемі жеке меншік  нысанды кәсіпорындармен (51,2%), сонымен  бірге қызметін Қазақстан Республикасының  аймағында жүзеге асыратын басқа  мемлекеттердің шаруашылық жүргізу  субъектілерімен (28,5%) игерілді. Мемлекеттік  нысанды кәсіпорындардың инвестициялық  салымдарының үлесі 20,3% құрады. Негізгі  капиталға салынған инвестициялардың  артуы 2009 жылмен салыстырғанда  республиканың 11 өңірінде белгіленді. Мұның өзінде, Қызылорда (1,6 есеге), Павлодар облыстарында (1,2 есеге)  салымдардың елеулі өсуі байқалды.

2011 жылғы қаңтарда негізгі  капиталға салынған инвестициялардың  көлемі 184,8 млрд. теңгені құрады, бұл  2010 жылға қаңтарға қарағанда 4,3%-ға  көп. Негізгі капиталға салынған  инвестициялардың едәуір көлемі  жеке меншік нысанды кәсіпорындармен  (49,9%), сонымен бірге қызметін Қазақстан  Республикасының аймағында жүзеге  асыратын басқа мемлекеттердің  шаруашылық жүргізу субъектілерімен  (45,2%) игерілді. Мемлекеттік нысанды  кәсіпорындардың инвестициялық  салымдарының үлесі 4,9% құрады. Негізгі  капиталға салынған инвестициялардың  артуы 2010 жылғы қаңтармен салыстырғанда  республиканың 9 өңірінде белгіленді. Мұның өзінде, Жамбыл (7,9 есеге), Алматы (2,5 есеге), Қостанай (1,7 есеге)  және  Қарағанды (1,4 есеге) облыстарында  салымдардың елеулі өсуі байқалды.[40]

Шетел капиталы көлеміне мемлекеттің  экономикалық тәуелді болуы елдің  экономикалық және экологиялық қауіпсіздігіне жағымсыз әсер етеді. Сондықтан шетел  инвестицияларының көлемі және оларды тарту шарттары мемлекет, қоғам бақылауында  болуы керек.

Осындай жағдайды бастан кешірген әлем елдерінің тәжірибесін ескере отырып, шетел инвестицияларының  көлемі, бір жағынан, жан басына шаққанда 200 - 300 АҚШ долл. есебінен анықталса, екінші жағынан, ЖҰӨ - нің 15 - 20 пайызынан  жоғары болуы керек. Сөйтіп, Қазақстандағы  шетел инвестицияларының көлемі жылына 400 - 500 млн. АҚШ долл., ЖІӨ - нің 14 -17 пайызын құрауы тиіс.

Шетелдік инвестицияларды  Қазақстан өндірісін дамытуға және прогрестік құрылымдық өзгерістер жасауға  жұмылдыру көлемінің шекарасын  ғылыми негізде белгілеген жөн сияқты. Мәселен, Қазақстанда адам басына шаққандағы сыртқы қарыз жылына шамамен 182 доллар болса, Германияда 3523 доллар, АҚШ-та 2540 доллар, Түркияда 473 доллар, Индонезияда 301 доллар, Оңтүстік Кореяда 155 доллар, тек Жапонияда ғана оның көлемі 66 доллар, ал Сингапурде 5 доллар болуы  бұл елдердің өзіндік ерекщеліктеріне  тығыз байланысты. Осы  тұрғыдан қарасақ Қазақстанға әкелінетін шетел инвестициялары бұрынғы жылдармен  салыстырғанда бірнеше есеге  дейін молайған.

2009 жылы тікелей шетелдік  инвестицияны тарту мақсатында  өз елімізде де, сондай-ақ шетелдерде  де 17 екі жақты бизнес-форум өткізілді.  Сондай-ақ 150-ден астам шетелдік  компаниялармен кездесулер ұйымдастырылды, оның ішінде 72 компаниямен қазірдің  өзінде инвестициялық ынтымақтастық  мүмкіндіктері туралы нақты келіссөздер  жүргізілуде. Франция,  Италия, Германия, АҚШ, Жапония, Корея, Қытай, Түркия, Ресей және Таяу Шығыс елдерінен инвестиция тарту мәселесі басымдық бағытта қарастырылуда.

Эксперттердің бағалауы бойынша 2008-2015 жылдары жалпы ішкі табыс 755 млрд. долларды құрайды, ал оның 40%-ы, яғни 300 млрд. доллары қайта өндіру өндірісіне салынған инвестициялар болады деп  есептейді. Қазақстан Республикасының  экономика және бюджеттік жоспарлау  министрлігінің мәліметтері бойынша  қайта өндіру өндірісіне салынатын  инвестицияның орташа жылдық көлемі 43 млрд. долларды құрайды екен.   

150-ден астам шетелдік  компаниялармен кездесулер ұйымдастырылды, соның ішінде 72 компаниямен инвестициялық  ынтымақтастықтың мүмкіндіктері  туралы нақты келіссөздер жүргізілуде.  Франция, Италия, Германия, АҚШ, Жапония,  Корея, Қытай, Түркия, Ресей және  Таяу Шығыс елдерінен инвестицияларды  тарту мәселесі пысықталуда. 

2010 жылдың ішінде тікелей  инвестицияларды тарту мақсатында 15-тен астам бизнес форумдар  өткізілді.

Жазда өткен IV инвестициялық  саммитте ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2020 жылға дейін шетелдік инвестициялар  үшін Орталық Азиядағы ең тартымды аймаққа айналу міндеті тұрғанын айтқан еді. Елбасы шетелдік инвесторларды  индустриялық-инновациялық бағдарламаларға  белсенді атсалысуға шақырды. Бұл тек  қаржы құюмен шектелмейді, сонымен  бірге жаңа технологияларды енгізу, мамандарды оқытып-үйрету жағын да ұмыт қалдырмау дегенді білдіреді.

Қазақстанның инвестициялық мүмкіндіктері мен жаңа арналарының ашылуы халықаралық инвесторларды біздің елмен белсенді ынтымақтасуға  ынталандырып отыр.[39.40]

Инвестиция тарту жағынан біздің еліміз әлемдегі алғашқы үштікке  енгені белгілі.

Қазір елде шетелдік капиталдың қатысуымен 20 мың кәсіпорын жұмыс істейді. Шикізаттық емес бөлігінде олардың  саны 7000-нан асады.

1993 жылдан 2010 жылға дейінгі аралықта  еліміздің экономикасына 113 млрд доллар тартылған. Биылғы жылы экономиканың шикізаттық емес бөлігіне құйылған қаржы 1,25 млрд долларды құрайды. Бұл өткен жылғы көрсеткішпен салыстырғанда екі есе көп. Негізгі инвестор-елдер – Нидерландия, АҚШ, Ұлыбритания, Виргин аралдары, Франция және Италия. Сондай-ақ алғашқы ондықта Ресей, Оңтүстік Корея, Канада және Қытай да көрінеді. Соңғы жылдары Таяу және Қиыр Шығыс елдері тарапынан қызығушылық бар. Бұрын Еуропа мен АҚШ-қа ақша салуға үйренген бақуатты араб елдері, Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея сияқты мемлекеттер біздің жаққа мойын бұра бастады. Әлемнің 80-ге таман елдері Қазақстанға тура инвестицияларын жүзеге асырып жатыр. Ал Қазақстаннан шет ледерге тікелей инвестицияларының көп мөлшері  Нидерландыға, Ресейге, Виргин аралдарына, Швейцария мен Кипрге бағытталған.

Біздің мемлекетімізде әр мемлекеттің  мүдделері әр түрлі. Біз үшін барлығы  тиімді немесе тиімсіз болуы мүмкін. Сондықтан біз “берсе ал, ұсынса келіс” принципі бойынша кез - келген мемлекеттің, компаниялардың ұсыныстарымен  келісе отырып, несиелерді ала бермеуіміз керек.Экономикасы динамикалық және тұрақты дамып отырған, ірі технологиялық  жетістіктері бар, серіктес ретінде  жоғары сенімділік деңгейіне ие және мемлекет егемендігіне зиян келтіретін, нақты саяси мақсаттар мен  этникалық және территориялық мақсаттары жоқ елдердің инвестицияларына назар  аударған жөн. Мұндай мемлекеттер қатарына Германия, Жапония, АҚШ, Ұлыбритания, Францияны  жатқызуға болады.[40]

3  ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ  САЯСАТТЫ

ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ

3.1 Инвестициялық институттарды жетілдіре отырып ұлттық экономиканы дамыту

Өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындарын қаржыландыруда сенімді серіктестік  Қазақстанның Инвестициялық қоры Қазақстан  Республикасының мемлекеттік даму институттарының бірі болып табылады. Қордың қызметі 2003 жылдың 11 маусымында басталған. Ұйымдық-құқықтық нысаны –  жарғылық капиталына мемлекеттің жүз  пайыздық қатысуы бар акционерлік  қоғам. Жарғылық капиталының мөлшері - 37,8 миллиард теңге, немесе 300 миллионнан астам АҚШ доллары, кейіннен оны  кезеңдеп арттыру жоспарланған. Қордың мақсаты - экономиканың шикізаттық емес секторында бәсекеге қабілетті өндіріс  орындарын құру жөніндегі жеке сектордың  бастамаларына жаңадан құрылған немесе бұрыннан жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың жарғылық капиталдарына  қатысу жолымен қаржылық көмек көрсету.  Қазақстан  Республикасының   Инвестициялық  қорының  мақсаттары:

• шикізат пен материалдарды түпкілікті өңдеуден өткізетін, жаңа технологияларды қолданып бәсекеге қабілетті өнімдер шығаратын, сондай-ақ келешегі бар ұйымдарға өндірістік қызмет көрсететін, өзінің қызметін өнеркәсіпте жүзеге асыратын жаңадан құрылған, сондай-ақ жұмыс істеп тұрған ұйымдардың жарғылық капиталдарына инвестицияны жүзеге асыру;
• инвестициялық жобаларды Қазақстанның Инвестициялық қорының қосымша қаржыландыруы арқылы экономиканың шикізаттық емес секторындағы жеке инвестицияларды ынталандыру (ұйымдардың жарғылық капиталына инвестицияны жүзеге асыру) және осы жобаларды басқаруға қатысу;

қосымша, аралас өндірістерді дамытып, отандық және шетелдік ұйымдар  арасындағы өндірістік кооперацияны қамтамасыз ететін, Қазақстан Республикасынан  тыс жердегі инвестициялық жобаларды  бірлесіп қаржыландыру арқылы қазақстандық ұйымдардың инвестициялық белсенділіктерінің шетелдерде көтерілуіне ықпал ету. Қор қызметінің тұжырымдамалық ережелері: Қор акциялардың 49 пайызға дейінгі бөлігін сатып алуымен, жобалардың тікелей инвесторы болады. Инвестициялық жобалардың табысты іске асуы мақсатында Біз жобаның орындалуына тиісті ұйымдастыру деңгейін қамтамасыз ететін, жобаның техникалық-технологиялық жақтарын жүзеге асыру үшін маркетингілік және технологиялық жеткілікті тәжірибесі бар және акциялардың 50 пайыздан астамын бақылайтын стратегиялық инвесторлары (бір инвестор немесе инвесторлар тобы) бар, кәсіпорындардың жарғылық капиталына қатысқанды неғұрлым тиімді болады санаймыз. Қор және басқа акционерлердің тараптарынан кәсіпорынның жарғылық капиталына салынатын инвестиция Жобаны іске асырудың түрлі сатыларында қаржыландырудың басқа көздерімен де ұштастырылуы мүмкін, соның ішінде листингіленбеген облигациялар, банктік займдер, бірлестірілген займдер, лизингілер және мерзімі ұзартылған төлеммен сатып алу, экспорттық несие агенттіктерінің қатысуымен алынатын несиелер. Қор инвестор ретінде кәсіпорынның жарғылық капиталына қатыса отырып, жобаны іске асыру барысындағы, қатерлер мен тиімділіктерге ортақтасады. Қор қатерлерді барынша азайтуға ықпал ете отырып, осы өңірдегі мемлекеттік мекемелермен және басқа да инвестицияға қатысушыларымен өзара қызметті үйлестіреді. Жоба іске асырылу сатысынан өтіп, сатылым мен өндіріс тұрақты деңгейге жеткен кезде Қор өзінің үлесін стратегиялық серіктестеріне, басқа акционерлерге және портфельдік инвесторларға сату жолымен жобадан шығады [42]. Қазақстанда және дүние жүзінің басқа елдеріндегі салаларды дамыту беталысын талдау негізінде, бәсекеге қабілетті салалар мен кластерлерді құру мақсатындағы инвестициялаудың басымды бағыттары анықталды, атап айтқанда:ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу консервілік, жүнді және мақтаны қайта өңдеу өнеркәсібі мен басқа салаларды есептегенде агроөнеркәсіптік кешен, құрылыс материалдарының өндірісі алғашқысынан бастап құрылыс материалдарының әрлеу мен қаптауына дейінгі өндірісіне шейін, әйнек өнеркәсібі, химия және мұнай химия өнеркәсібі, металлургия, машина жасау, орман және ағаш өңдеу өнеркәсібі, балық өнеркәсібі, инфрақұрылым энергетика және көлік. Қазіргі уақытта Қор қызметінің түйіні құрылымды құрайтын мәні бар және экономикалық кластерлерді жаңадан құру мен құрастырылғандарын толықтыруға жағдай жасайтын ірі және келешегі бар маңызды жобаларды кезеңмен қаржыландыруға ауыстырылды.   Қазақстанның инвестициялық қорының (ҚИҚ) мақсаты Қазақстанда да, шет елдерде де кәсiпорындардың жарғылық капиталына үлестiк және бақылаусыз қатысу арқылы жеке сектордың экономиканың шикiзаттық емес секторындағы бастамаларына қаржылай қолдау көрсету болып табылады. ҚИҚ құру қажеттiлiгi қор рыногының дамымауымен, отандық компаниялардың капиталдану төмендiгiне, отандық рынокта өңдеушi өнеркәсiпке келiп түсетiн инвестиция ағымына ықпал ететiн барабар нарықтық тетiктердiң болмауымен байланысты болып отыр. ҚИҚ құру қаржы секторы үшiн қызмет етудiң сапалы жаңа деңгейiне көшу қажеттiлiгiне белгi болып табылады. Банктермен және басқа да қаржы агенттерiмен ҚИҚ әрiптестiгi жаңа өндiрiс пен қаржы рыногының дамуы үшiн белсендi серпiлiс болады. Жеке инвестициялық қорлардың пайда болуымен мемлекеттiк қаржы институты ретiндегi ҚИҚ рөлi қысқартылатын болады. Қаржы рыногында үш-бес бiрдей жеке инвестициялық қорлардың пайда болуымен жекешелендiрiлетiн болады. Қаржылай қолдау көрсету туралы шешiм ҚҚТ әдiснамасы бойынша кешендi талдау жасалып, тiзбенiң неғұрлым маңызды элементтерi анықталғаннан кейiн жүзеге асырылатын болады. Егер ҚҚТ талдауының тұжырымдары ҚҚТ бiрқатар өндiрiс құру қажеттiгiн көрсететiн болса, онда барлық қажеттi негiзгi өндiрiстi құру көтермеленетiн болады. ҚҚТ әдiснамасы бойынша талдау технологиялық әрi жоба үшiн маңызды өзге де сипатта жүзеге асырылуы тиiс. Бұл ретте жобаларды бағалаудың бiрiншi кезектегi өлшемдерiнiң бiрi олардың коммерциялық қайтарымдылығы болып табылады. Бағалаудың басқа өлшемдерi жобаның экспортқа бағдар ұстануы немесе импорт алмастыру бағыттылығы болады. Талдау мәнi экономиканың шикiзат секторына жатпайтын жеке сектордың барлық бастамалары болуы тиiс. Жобаларды қаржыландыруды жеңiлдету үшiн, жеке секторда қаражат жетiспеген жағдайда ҚИҚ жарғылық капиталға (акцияларды сатып алуда) бақылау пакетiн алмай қатысу арқылы бiрлесiп қаржыландыруға қатысатын болады. Сонымен қатар мемлекеттiк пакеттiң жобасы iске асырылғаннан кейiн сатылатыны жөнiнде нақты ереже белгiленуi тиiс. Бұл ҚИҚ-қа жаңа өндiрiстер, оның iшiнде жоғары технологиялы өндiрiстер құруда ғана емес, сондай-ақ бағалы қағаздар рыногын дамытуда да ықпал ету мүмкiндiгiн бередi. ҚИҚ Қазақстанның Даму Банкiмен тығыз қарым-қатынаста жұмыс iстеуi тиiс. Бұл екi институт банк желiсi бойынша жобаларды қаржыландыру және капиталды бастапқы орналастыру бағытында бiрiн-бiрi толықтыруы тиiс. Таяу және орта мерзiмдi перспективада шетелдiк маманданған қаржы ұйымдарын ҚИҚ қызметiне тарту туралы мәселе қаралатын болады. Ынтымақтастық шетелдiк мамандарды тарту бағытымен қатар ҚИҚ жарғылық капиталына қатысу бағытында да жүзеге асырылатын болады.[43]