Кәсіпорындағы баға саясаты

Табиғи  монополиялар және ақылы қызмет көрсетулер бағасын реттеу бөлімін республикалық Агенттік келісімі бойынша Департамент директоры тағайындайтын бөлім басшысы басқарады.

Бөлім басшысы бөлім міндетіне жататын  барлық сұрақтар бойынша шешімдер қабылдауға құқылы және бөлімге жүктелген міндеттердің орындалуына дербес жауапты.

Монополист–кәсіпорындардың  қызметін реттеу 1994 ж. қазанынан басталды.

1994-1997 ж.ж.  кезеңінде «Р-ң қожалық етуші  субьектілер – табиғи монополистердің  мемлекеттік тіркелімі туралы  ереже», (5.09.1997 ж.), «Орталық және жергілікті атқарушы органдармен көрсетілетін ақылы қызмет көрсетулер бағалары мен тарифтерінің жобаларын ұсыну, қарастыру және бекіту тәртібі туралы әдістемелік нұсқаулар», «Қожалық етуші субьектілер – табиғи монополистермен өндірілетін және сатылатын өнімнің өзіндік құнына енетін шығындар және бағаларды есептеуге қажетті пайданың құрамын қалыптастырудың ерекше тәртібі» негізінде монополияға қарсы заң әрекет етті.

1998 жылы  «Табиғи монополиялар туралы»,  «Адал (зиянды) емес бәсеке туралы»  заңдар іске қосылды. Монополияға қарсы комитет Үкімет құрамына кірмейтін тәуелсіз ведомствоаралық реттегіш орган дәрежесін алды.

1998 жылы  Монополияға қарсы комитет «Қазақстан  Республикасындағы 1998-2003 жылдарға  бағалық саясаты» бағдарламасын  әзірледі.

Бұл бағдарламаның  мақсаты табиғи монополия саласын реттеудің икемді жүйесін тұжырымдау, ішкі нарықтағы бәсекені ынталандыру және сыртқы нарықта отандық тауар өндірушілерді қолдау.

Осы бағдарламаға сәйкес табиғи монополия саласындағы  бағалық саясаттың негізгі міндеттеріне төмендегілер тиесілі:

• құрылымдық қайта ұйымдастыру;
• берілген сала кәсіпорындарының өнімдері мен қызмет көрсетулеріне баға белгілеуді реттеу;
• бағалық кемсітушілікті жою;
• олардың қызметін қатаң бақылауды жүзеге асыру;
• жоғары бағалар мен тарифтерді белгілеудің алдын алу.

Мемлекеттік монополиялар саласында:

• қожалық етуші субьектілердің нарыққа енуіне кедергі болатын мемлекеттік монополиялардың әрекетін шектеу;
• осы сала органдарымен көрсетілетін ақылы қызмет көрсетулерге баға белгілеу тәртібін орнату;
• бағаларды белгілеу тәртібін және рәсімдеу мен қолданудың дұрыстығын бақылау.

Монополиялы нарықта баға монополистің мақсатына  тәуелді болады. Егер монополист әлеуметтік немесе қайырымдылық мақсаттарды шешсе, ол шығындардан төмен болуы мүмкін, немесе пайданы қоса отырып шығындар бойынша есептелуі мүмкін. Белгілі бір тауарлардың тұтынылуын қысқарту үшін баға жоғары болып белгіленуі мүмкін. Бір сөзбен айтқанда, монополия бағаны белгілеуі мүмкін, өйткені, бір жағынан, ол баға бәсекелесімен төмендетілуі мүмкін деп қорықпайды, ал екінші жағынан, тұтынушы ешқайда кетпейді және ол тауарды кез келген баға бойынша сатып алады. Монополия пайданы барынша көбейтуге тырысады, мұнда мемлекеттік реттеу ерекше мәнге ие болады. 

1. Табиғи  монополиялардың қызметтеріне, жұмыстарына,

тауарларына, бағаны (тарифтерді) енгізіп, бекітудің реттілігі 

Қазақстанда табиғи монополист–кәсіпорындар үшін тауарлар мен қызмет көрсетулердің  өзіндік құнын есептеудің ерекше тәртібі қабылданған. Табиғи монополия  саласындағы баға белгілеудің негізгі  ерекшеліктері болып келесілері табылады:

1) Монополияға  қарсы комитеттің келісілуі бойынша  монополистің өзімен белгіленген  шегінде табиғи монополия субьектісінің  қызметінің негізгі түріне жататын  шығындар бағаларға (тарифтерге) қосылады.

2) Зеретті  (құқылы) органдармен белгіленген нормативті техникалық ысыраптармен байланысты шығындар бағаларға (тарифтерге) қосылады.

3) Еңбекке  ақы төлеу шығындарын анықтау  кезінде есеп нормативінен басым  түспейтін дұрыс сан бойынша  жүргізіледі. Қызметкерлердің нормативтік  саны Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігімен келісілген тұрпатты нормативтерге сәйкес жыл сайын белгіленеді.

4) Инфляция  қарқынын ескере отырып, әрекет  етуші тарифтерде қабылданған  шығындар негізінде есептелген  өндірістік қызметкерлердің еңбегіне  ақы төлеу шығындары бағаларға (тарифтерге) қосылады.

5) Пайдалану  мерзіміне бірыңғай есептеу әдісімен  есептелген амортизациялық аударымдар  бағаларға (тарифтерге) қосылады. Амортизацияны  есептеудің (өндірістік және үдетілген)  басқа әдістерін қолдану үшін  Монополияға қарсы комитетпен келісу қажет.

Бағаларға (тарифтерге) қосылатын материалдық  шығындар өнімнің (қызмет көрсетулердің) бірлігін шығаруға қорлар шығынының  нормалары негізінде анықталады.

Табиғи  монополия субьектілерімен бағаларды (тарифтерді) қалыптастыру және өзгерту кезінде келесі шығындар ескерілмейді:

• нормативтерден тыс техникалық және коммерциялық шығындар, тауарлы-материалдық құндылықтардың жетіспеушілігі мен қоймадағы қорлар, басқа да өндірістік емес шығындар мен ысыраптар;
• қоршаған ортаны  нормативтен жоғары ластағаны үшін төлемдер;
• соттық шығындар;
• үмітсіз борыштар;
• шаруашылық келісімдер және т.б. шарттарын бұзу үшін айыппұлдар, төлемақы өсімдері, тұрақсыздық төлемдері және т.б. санкциялардың түрлері.

Қазақстан Республикасының табиғи монополияларды реттеу және бәсекені қорғау бойынша Агенттіктің (Өкілетті орган) шешімімен белгіленетін әрекеттегі активтерге (негізгі құралдар мен таза айналым капиталы) мөлшерлеме бойынша табиғи монополия субьектілерінің бағаларына (тарифтеріне) пайда қосылады.

Табиғи  монополия субьектісінің таза айналым капиталы ақша қаражаттарын қосу, тауарлы-материалдық құндылықтар мен қорларды азайту ағымдағы міндеттемелер ретінде анықталады.

Табиғи  монополия субьектісін (кейінгі  жерде субьект) құру немесе қайта  ұйымдастыру кезінде, сонымен қатар әрекет ету мерзімін шектеумен бекітілген бағалардың әрекет ету мерзімі аяқталғаннан кейін, субьект Өкілетті органға бағаларды бекітуге өтінім ұсынуға міндетті.

Тауарлар  бағасының өзгеруі тоқсанына  бір реттен жиі емес жүргізілуі мүмкін.

Бағаларды бекітуге өтінім субьектімен Өкілетті органға, олардың іс-жүзіне асуына дейінгі 45 күннен кешіктірмей ұсынылады. Өтінімге қосымшалар:

• тоқсан бойынша есептік жазбалармен (ажыратумен) бірге әрбір жылға бағаларды бекітудің соңғы мезетін өткеннен кейінгі мерзімге субьектінің қаржылық –шаруашылық қызметінің талдамасымен бірге бағаларды бекітудің қажеттілі туралы түсіндірмелі жазбахат;
• салалық ерекшеліктерді есепке алып, Өкілеттік органмен бекітілген форма бойынша прейскурант түріндегі бағалар жобасы;
• кәсіпорынның бухгалтерлік балансы;
• қаржылық-шаруашылық қызметтің нәтижелері туралы есеп беру;
• ақша құралдарының қозғалысы туралы есеп беру;
• өнімдерді өткізу (жұмыстар, қызметтер) мен өндіруге кеткен шығындар туралы есеп беру;
• кәсіпорынның өндірістік-қаржылық қызметінің негізгі көрсеткіштері;
• материалды емес активтер мен негізгі құралдардың қозғалысы мен олардың нақты саны туралы есеп беру;
• дебиторлық және кредиторлық қарыздардың толық жазылуы;
• бекітілген және келісілген инвестициялық бағдарламаны, есеп жүргізу саясаты, техникалық ысыраптылық нормаларын, сандық нормативтер, шығындар сметасын, жұмыс жағдайындағы негізгі өндірістік қорларға қажеттілерді, материалдар мен шикізаттар шығындарының нормасы;
• негізгі құралдардың қолдану мерзімдерін көрсетіп, амортизациялық аударулардың есебі;
• тауарлардың жоспарлы көлемін дәлелдейтін құжаттар;
• субьектінің жобалық қуаттылығы туралы мәліметтер және оның нақты қолданылуы туралы ақпарлар.

 

5. Трансферттік бағақалыптастыруды мемлекеттік бақылау 

Халықаралық іскерлік операциялардағы мемлекеттік табыстың жоғалтуларын жоюын бақылау сұрақтарын Қазақстан Республикасының “Трансфертті бағаларды қолданудағы мемлекеттік бақылау” Заңы реттейді. Заңда “трансфертті баға” түсінігі бағаның ішіне кіреді, ол объективті қалыптасатын нарықтық бағадан мәмілелердің анықталған шеңберін жүзеге асырғанда ерекшеленеді.

      Мұндай  мәмілелерге жататындар:

1. ¤зарабайланысты және өзаратәуелді жақтар арасындағы мәмілелер;
2. Тауар айырбастық (бартерлік) мәмілелер;
3. Қарсы ұшырасқан біртекті талаптарды есепке алатын (талаптарды кеміткенде есепке алғанда) мәмілелер;
4. Тіркелген немесе шетел мемлекеттерінде банктік есепшоттары бар, салық салудың жеңілдік тәртібі немесе қаржылық операциялар жөніндегі ақпараттардың ашылуын ескермейтін заңдары бар тұлғалармен мәмілелер;
5. Салық бойынша жеңілдіктері бар тұлғалармен мәмілелер;
6. Соңғы екі салықтық кезеңде салықтық шығындары бар тұлғалармен мәмілелер (егер  ҚР территориясында жүзеге асырылса және халықаралық іскерлік операциялармен өзарабайланысты болса)
7. Мәміле бағасы нарықтық бағадан әр түрлі деңгейде 10 және одан да көп пайызға ауытқитын халықаралық іскерлік операциялар.

Осы көрсетілген  мәміле түрлерін бақылау кеден және салық органдарының мониторинг жүргізу  жолымен, нарықтық бағалар бойынша  ақпараттық база енгізумен, есептеуден бұрынғы және талап етілетін салықтар соммасы, бағалар ауытқуы сұрақтары бойынша тексеру жүргізумен жүзеге асырылады.

Трансферттік  бағаларды тексеруді жүргізу  барысында салық органдарымен қолданылатын нарықтық бағаларды анықтаудың бірнеше  әдістері бар.

Олардың біріншісі – дәстүрлі әдістер, оларға жататындар:

• Салыстыруға болатын бақыланбайтын бағалар әдісі;

1. шығындық әдіс

2. кейінгі өткізу әдісі
• Екінші тобы – пайданы бағалауға негізделген әдістер:
1. пайданы бөлу әдісі
2. таза операциялық табыс әдісі.

‡шінші  топ әдістеріне тек қана үлестес тұлғалар арасындағы мәмілелер бойынша трансфертті бағаларды тексеру кезінде қолданатын ғаламды үлестіру әдісі жатады.

Тәжірибе  жүзінде көбінесе дәстүрлі әдістер қолданылады. Ерекше жағдайларда пайданы бағалауға негізделген әдісті қолдануға тура келеді. “Тәуелсіз қатысушылар қағидасына” негізделген әдістерден экономикалық ынтымақтастық  және даму ¦йымы (ЭЫД¦)  мүлдем бас тартуды ұсынады.

Жоғарыда  айтылған әдістердің біріншісі –  салыстыруға болатын бақыланбайтын бағалар әдісін толық қарастырайық. Ол сәйкес тауар (жұмыс, қызмет көрсету) нарығында бірткеті немесе ұқсас тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) бойынша мәмілелердің бар болуы кезінде қолданылады. Берілген әдіс “Трансфертті бағаларды қолданудағы мемлекеттік бақылау” туралы Заңының 2б.7б-да бекітілген. Нарықтық бағаны анықтағанда мәмілелердің экономикалық шарттарының салыстырмалылығы есептелінеді. Берілген әдіс, мәні жағынан негізгі болып табылады, сондықтан басқа әдістер көрсетілген әдісті қолдануға болмайтын жағдайда ғана қолданылады.

Көрсетілген әдісті қолдану барысында өзаратәуелді жақтар арасындағы мүлік немесе қызмет көрсету бағасы салыстырылатын шарттар жағдайындағы тәуелсіз жақтар арасындағы қызмет көрсету немесе мүлік бағасымен салыстырылады. Берілген жағдайда мәміленің барлық шарттарын (салыстырылатын мүліктер немесе қызмет көрсетулер арасындағы, төлем шарттары арасындағы және т.б. мәнді емес өзгешеліктер)  және де шегерімдерді ескеру маңызды (маркетингтік саясат, мезгілдік баға ауытқулары және т.б.).

Салыстырылатын бақыланбайтын бағалар  әдісі бойынша есептеу келесі формула бойынша анықталады:

Рн = Ри -   <

Мұндағы, Рн – нарықтық баға;

                  Ри – ресми танылған ақпарат көздерінің бағасы.

                   <   - тасымалдау және басқа да шығындардың жиынтық құнына                        

                           тең дифференциал.

Нарықтық  бағаны орнату мүмкін емес болғанда, оған импортер елдің әкелімдік жүктік кедендік декларациясының мәліметтері бойынша баға немесе салыстырылатын шарттардағы осы нарыққа халықаралық іскерлік операцияның басқа қатысушыларының ұқсас тауарларының өткізілуінің орташа бағасы.

Нарықтық  бағаны анықтаудың келесі әдісі –  бұл шығындық әдіс (“шығын қосу”). Бұған сәйкес тауарлардың нарықтық бағасы өндірілген шығындар мен үстеме бағалар қосындысы ретінде анықталады. ‡стеме баға белгілі жағдайда берілген сала үшін пайдалылықтың орташа нормасын қамтамасыз етуі керек.