Басқаруды талдау

Р↑ЧВ = ЧВВ – ЧВ1 = ФРВ1 – Р↓ФРВ + ФРВд                   ФРВ1

 

Мұндағы:

Р↑ЧВ – орташа  сағаттық  өнімділіктің  өсу  қоры;

ЧВв және ЧВ1 – сәйкесінше  орташа  сағаттық  өнімдердің  факттық  және  мүмкін  деңгейі;

Р↑ВП – инновациялық  жаңалықтарды  енгізу  арқылы  өнім  көлемінің  өсу  қоры;

ФРВ1 – есептік  перодтағы  өнім  өндіруге  кеткен  еңбек  уа-қытының  факттық  шыңыны;

Р↓ФРВ – еңбек  уақытын  өндірістік  процестерді  механи-зация  және  автоматтандыру  есебінен, еңбекті  ұйымдасты-рудың  жақсаруымен  жұмысшының  квалификациясының  өсу  деңгейіне  байланысты  қысқарту;

ФРВд - өнімді  өндіру  көлемінің  өсуіне  байланысты  қо-сымша  еңбек  шығыны. 

Еңбек  ақы  қорын  пайдалануды  талдау. Еңбек  ре-сурстарын  қолдануды, еңбек  өнімділігінің  өсуін  еңбек  ақы  төлеумен  тығыз  байланыста  қарастырған  жөн. Еңбек  өнімділігі  артса  ол  өз  кезегінде  оның  ақысының  өсуіне  де  себепкер  болады. Ал  еңбек  ақының  өсуі  оның  мати-вациясының  және  өнім  өндірісінің  де  өсуіне  ықпал  ете-ді. Сондықтан, еңбек  ақы  төлеуге  кеткен  шығындар  тал-дау  барысында  үлкен  маңызға  ие.

Еңбек  ақы  қорын  пайдалануды  талдау (ЕҚТ – ФЗП) барысында, бірден  факттық  өлшемнен  жоспарлының  аб-солюттік  және  қатыстық  ауытқуларын  анықтау  керек.

Абсолюттік  ауытқу  (∆ЕҚТабс - ∆ФЗПабс) – еңбек  ақы  төлеуге  шығындалған  факттық  қорлармен  кәсіпорын  жұ-мысшының  категориясы  және  бөлімшелеріне  байланысты  жалпы  кәсіпорын  есептелген  базалық  ЕҚТ – ФЗП – ның  арасындағы  айырма  ретінде  есептеледі:

∆ЕҚТабс = ЕҚТ1 – ЕҚТ0

Абсолюттік  ауытқу  өнім  көлемінің  өзгерісін  есепке  алмай  қолданылатындықтан, оған  қарап  ЕҚТ-тың  үнем-делгенін  немесе  шығындалғанын  айтуға  болмайды.

Қатыстық  ауытқуы (∆ЕҚТқат - ∆ФЗПотн) – еңбек  ақыға  факттық  аударылған  сомма  мен  өнім  өндірісінің  көлемі-нен  индексіне  корректрленген, базалық  қор  арасындағы  айырма  ретінде  есептеледі:

∆ЕҚТқат = ЕҚТ1 – ЕҚТкөрр

 

Өз білімін  бақылау сұрақтары:

1. Кәсіпорынның еңбек ресурстармен қамтамасыз етілуін талдау.
2. Жұмыс уақыт қорын пайдалануды талдау.
3. Еңбек ресурстарын тиімді пайдалануды талдау.

Ұсынылған әдебиеттер:

1 Баканов М.И., Шеремет А.Д. Теория экономического анализа: Учебник. - М.: Финансы и статистика, 2001. - 416 с.

2 Басовский Л.Е. Теория экономического анализа: Учебное пособие. - М.: ИНФРА-М, 2001. - 222 с.

3 Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия: Учебник. М.: ИНФРА-М, 2002. - 336 с.

4 Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами: теория и методология. - Алматы: Экономика, 2000. - 294 с.

5 Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения предприятия: Учебное пособие. - Алматы: Экономика, 2005. – 128 с.

6 Дюсембаев К.Ш. Анализ финансовой отчетности: Учебник. – Алматы: Экономика, 2009. – 384 с.

 

 

Негiзгi қорларды пайдалануға талдау

1. Негізгі құралдармен қамтамасыз етуге талдауға қажетті ақпарат  көздері және оның мәні мен міндеті.
2. Негізгі қорлардың техникалық жағдайына және қозғалысына талдау.Өндіріс қуатын тиімді пайдалануға талдау.
3. Қор қайтарымдылығы мен қор сиымдылығына талдау.

 

Материалдық ресурстарды  пайдалануға талдау

1. Қорлар деңгейін бақылау және жоспарлау.
2. Кәсіпорынның материалдық ресурстармен қамтамасыздығын ұйымдастыруға және қажеттілігіне талдау

Материалдық шығындар өнімдерді (тауарларды, қызмет көрсетулерді) өндіруге кететін барлық шығындардың ішіндегі үлесі көп шығын. Сондықтан да өнеркәсіпті өз уақытында, толығымен  және де сапалы шикізаттар мен материалдармен қамтамасыз етіп отыру арқылы, өнімдерді  өндіру жоспарының орындалып, оның өзіндік  құнының төмендеуіне, пайданың өсуіне және табыстылықтың жоғарылауына қол  жеткізуге болады.

         Өнеркәсіптің материалдық ресурстарға  деген сұранысын екі жолмен- экстенсивті  және интенсивті жолдармен қанағаттандыруға  болады.

         Материалдық ресурстарды тиімді  қолданудың құралы – талдау  болып табылады. Талдаудың негізгі  мақсаттары:

• өнеркәсіптің материалдық ресурстармен қамтамасыз етілуінің сатысын анықтау;
• таптырмайтын (дефицит) және сверхнормативные материалдық ресурстарды анықтау;
• материалдық ресурстардың жеткізілу уақыты, көлемі, сапасы және сұрыптарының (сорт) деңгейін анықтау;
• материалды – техникалық қамтамасыз етілу жоспарына баға беру және олардың орындалуына талдау жасау;
• өндірісте  материалдық ресурстардың тиімді қолданылу жоспарының көрсеткіштеріне және динамикасына баға беру;
• материалдық ресурстардың көрсеткіштеріне әсер ететін факторларға талдау;
• өндіріс ішіндегі материалдық шығындарды үнемдеу резервтеріне талдау.

   

         Талдау жасауға қажетті ақпараттар  көзі:

1. материалды- техникалық қамтамасыз етілу жоспары;
2. материалдар мен шикізаттарды жеткізуге байланысты келісімшарттар мен арыздар;
3. материалдық ресурстарды қолдануды растайтын статистикалық құжаттар;
4. бухгалтерлік есептің көрсеткіштері;
5. оперативті көрсеткіштер.

 

Материалдық ресусрстарға деген  жалпы қажеттілік мына формуламен анықталады:

                                   МРп = , мұнда

 

МРп - материалдық ресурстардың жалпы сұранысы;

МРі – негізгі өндіріске  жұмсалатын ресурстың белгілі бір  түріне деген жоспарлы сұраныс;

МРз – кезең соныңдағы  материалдық ресурстардың қоры;

         Негізгі өндіріске жұмсалатын  материалдық ресурстардың жоспарлы  сұранысы былай анықталады:

                                         

МРқ = НР*ТП, мұнда

 

НР – берілген материалдың  шығын нормасы;

ТП – тауарлы өнімнің  жоспарлы көлемі;

         Кезең соныңда қалыптасатын материалдық  ресурстарға деген сұраныс былай  анықталады:

• натуралды бірліктермен;
• бағам бірліктерімен;
• материалдық ресурстармен қамтамасыз етілу күндерімен.

Талдау барысында негізгі  шикізат түрлері мен материалдардың нақты қорылары жоспармен салыстырылады. Шығындар мен табыстарды салыстыру  жолымен артық немесе керегі жоқ  материалдар мен шикізат қорларының жағдайына талдау жасалынады.

Ағымдағы қорларды тұрақтандыру үшін ЕОQ экономикалық моделі қолданылады.

Қорлар қозғалысына бақылау  жасау мақсатында АВС – талдау және ХУZ – талдау мен логика қолданылады.

Материалдық ресурстарға  деген сұранысты қанағаттандыратын  көздер:

    1. ішкі (күтілетін  қалдықтар, қолданылатын қалдықтар,  қайта қолданылатын материалдар)

             2. сыртқы (жабдықтаушылардан келісім  шарт негізінде келіп түсетін  материалдар).

         Талдау барысында есептелінеді:

 

Жоспар бойынша  қамтамасыз ету коэфициенті = қамтамасыз етудің ішкі көздері + келісім шарт негізінде жеткізіп беру / ресурстарға деген жоспарлы сұраныс

 

Сұранысты қанағаттандыру сатысы = жабдықтаушылардан келіп түскен нақты қорлар + қамтамасыз етудің ішкі көздері / ресурстарға деген жоспарлы сұраныс

 

         Жабдықтаушылардан келіп түсетін  тауарлардың сапасына, көлеміне, ассортиментіне, мерзіміне талдау жасалынады. Өндіріс  көлемінің материалдардың жетіспеуіне  байланысты қысқаруы мына формуламен  анықталады:

                                        мұнда

 

(Зн – Зж) жеткізілмеген  нақты ресурстардың көлемі;

НР – бір түйір өнімді өндіруге кететін материалдар шығынының  нормасы.

 

Материалық ресурстарды  тиімді пайдалануды бейнелеуде 2 жүйе қолданылады: жалпылама және жеке көрсеткіштер.

Жалпылама көрсеткіштерге жататындар материалдарды жіберу, материалдық  көлем, материалдық шығындар мен  өндіріс көлемінің өсу темпін сәйкестендіру коэфициенті, өнімнің  өзіндік құнының материалдық  шығынның үлестіксалмағы, материалдарды  жұмсау коэфициенті.

Талдау барысында материалдарды  тиімді пайдалану көрсеткіштерінің нақты сатысын жоспармен салыстырады, олардың динамикасын, ауытқу себептерін сонымен қатар өнім өндірісінің  көлеміне әсерін зерттейді.

Өнімнің материалдық көлеміне әсер ететін факторларды кезек –  кезек жеткізіп беру (цепная поставка) әдісімен анықтауға болады. Материалдар  көлемінің факторлық моделін  былай көрсетуге болады:

                             

                               МЕ = , мұнда

 

МЗ – материалдық шығындар құны;

ВП – жалпы шығарылған өнімнің құны.

Материалдар көлемі материалдарды  жіберу сияқты бірінші кезекте шығарылған тауарлар көлемі мен оларды өндіруге кеткен материалдық шығындар сомасына тәуелді болады. Жалпы өнімнің  құндық дәрежедегі көлемі (ВП) – шығарылған өнім көлеміне (VBП), оның құрылымына, тауар  бірлігіне кеткен материалдар шығынына (УР), материалдың құнына (ЦМ) байланыстыөзгеріске  ұшырауы мүмкін. Жалпы айтқанда материалдар  көлемі төмендегілерге тәуелді:

• өндірілген өнім көлеміне;
• өнімді өндіру құрылымына;
• өнім бірлігіне жұмсалатын материалдар шығынының нормасына;
• материалдық ресурстар бағасына;
• өнімдерді өткізу бағасына.

Факторлық модель келесідей  көрсетіледі:

 

МЕ =

 

         Кесте 1. Өнімнің материалдар көлеміне  талдау жасау үшін берілген  ақпараттар.

Көрсеткіштер	Есептеу алгоритмі	Сомасы, мың теңге
1.өнімді  өндіруге кеткен материалдар:   а) жоспар бойынша;   б) жоспар бойынша жоспарлы  құрылым бойынша нақтыға есептегенде;   в) жоспар нормасы бойынша  және жоспар бағасы бойынша  нақты өнімді шығару;   г) жоспар бағасы бойынша  нақты; д) нақты 2.жалпы өнімдерді шығару сомасы:   а) жоспар бойынша;   б) жоспарлы баға және  жоспарлы құрылым бойынша нақты;   в) нақты құрылым және  жоспарлы баға бойынша нақты;   г) нақты	S(VBПж*УРж*ЦМж) МЗж*ВПн / ВПж             S(VBПн*УРж*ЦМж) S(VBПн*УРн*ЦМж) S(VBПн*УРн*ЦМн)     S(VBПж*ЦПж)     S(VBПн*ЦПж)±DВПқұр     S(VBПн*ЦПж) S(VBПн*ЦПн)	350000 33350             39050   37600 45600     80000     76000     83600 100320

 

         Материалдық шығындар және тауарлы  өнім туралы келтірілген мәліметтер  негізінде, оның деңгейі өзгерісіне  факторлардың өзгерісін анықтау  үшін,  өнімнің материал сиымдылығы  көрсеткіштерін есептейміз.

Осының негізінде, өнеркәсіпте  есепті кезеңде өнімнің материалдар  көлемінің үлес салмағының артқаның көреміз. Бекітілген нормамен салыстырғанда  материалдарды үнемдеуге қол  жеткізіп, материалдар көлемі 1,73 тиынға немесе 3,95% төмендеді. Шикізаттар мен  материалдарға деген баға инфляция әсерінен неғұрлым көтерілген. Осы  фактордың әсерінен өнімнің материалдық  көлемі 9,57 тиынға немесе 21,8% көтерілді. Материалдық ресурстар бағасының  өсу қарқыны өндіріс бағасының  өсу қарқынынан жоғары болған.

Талдау қорытындысына  қарап, өнеркәсіпте ресурстарды  тиімді пайдалануға байланысты дұрыс  тактикалық және стратегиялық шешім  қабылдауына болады.

 

 

Өткiзiлген өнiмдi өндiруге жұмсалған шығындарды талдау

Дәрістің мақсаты: студенттерге өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнын талдау бойынша тәжірибелік негіздерін түсіндіру