Лекции по "Бюджету"

     Ауыл шаруашылығында  көлемдік көрсеткіштердің болжамдық  және жоспарлық есебі салалар  бойынша жүзеге асырылады. Мысалы, өсімдік шаруашылығы және өсімдік  шаруашылық өнімдерінің өндіріс  көлемін болжауын анықтауда астық  өнімділігі мен егіс алқабының  көлемін анықтаудың мәні зор.  Астық өнімділігінің деңгейі-фактілік  орташа жылдық өнімділік пен  белгіленген шаралар көлемінің  ұлғаюына байланысты анықталады. Мысалы, тыңайтқыш себу мөлшері,  жоғары сапалы дақылдар қолдану,  жаңа технология ендіру, жер өңдеу  шараларын есептеу жұмыстары.  Ал, мал және құстардың өнім  берушілігі оларды жемдеу (жем  түрінің құрамына байланысты), тектілігі,  олардың күтімі жағдайына байланысты. Экономиканың өнеркәсіп кешені  деп-ауыл шаруашылықтың шикі затымен  қамтамасыз етілген екеуінен  тұтынатын тауар мен өнім өндірісімен  байланысты халық шаруашылық  саласының жиынтығы. Аймақтық және  жергілікті маңызды ғылыми-техникалық  мәселелерді шешуді көздейтін  құжатқа келісім-шартты жатқызамыз. Ауыл шаруашылық өндірісіне тікелей  қатысы бар шаруашылықтар, яғни  мал шаруашылығы, техникалық суландыру,  санитарлық қызмет көрсету. Агроөнеркәсіпте  технологиялық және техникалық  деңгейін бенйнелейтін салаға  өндірістік құрылым, ал агроөнеркәсіптің  өндіріс күштерін орналастыру  рационалдығын бейнелеуші болып  аймақ табылады.

     Қазіргі уақытта  республика кеңістігіндегі әлеуметтік-экономикалық  даму жағдайларының біркелкі  дамуы мемлекет тарапынан жүргізетін  аймақтық саясатының мақсаттары  мен міндеттері, оларды жүзеге  асыру механизмдері анықталады. Мемлекет нарықтық қатынастардың дамуы барысында кәсіпорындарға толықтай дербестік бере отырып, олардың шаруашылық қызметіне тікелей араласпағанымен де, жанама түрде (салықтар, экологиялық, монополияға қарсы шектеулер, т.б.) араласады. Бұл нарық жағдайында кәсіпорындардың тиімді қызмет етуінің бір шарты деуге болады. Ал, егер мемлекет аймақтармен дұрыс өзара қарым-қатынас орнатпаған болса, немесе халықтың өмір сүруін қамтамасыз ететін ортасы болып табылатын мемлекеттің барлық аумақтарының дамуы үшін жауапкершіліктен бас тартатын болса, онда жүргізіп жатқан реформалардың оң нәтижеге жеткізбейтіні анық. Экономиканы мемлекеттік реттеудің ерекше бағыты ретінде қарастырылатын аймақтық саясаттың қазіргі ерекшеліктерін қарастыру оның тиімді жүзеге асуына ықпалын тигізетін негізгі мәселелердің бірі болып табылады. Сондықтан да аймақтар дамуындағы  қазіргі қалыптасып отырған жағдайды саралау және соған орай аймақтық саясаттың бағыттарын айқындау өзекті мәселеге айналады.

Тақырып 9. Өндірістік инфроқұрылымды жоспарлау.

1. Транспорттық  қызметті жоспарлаудың мақсаты,  сипаттамасы

2. Байланыс және  информатиканы дамытуды жоспарлау

    1-сұрақ.  Көлік-мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуші халық шаруашылығының маңызды саласы болып табылады. ол шаруашылықтың ең ірі саласы және де өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның негізгі звеносы болып табылады. сыртқы сауда көлікпен тығыз байланысты, мысалы, халықаралық сауда қызметінің ¼-і көліктік қызметке келеді. Кез-келген сауда келісім-шартында сатылған тауар халықаралық айналыс сферасына түседі. Көлік құралдары көмегімен тауар өндіріс орнына тұтыну пунктіне дейін жетеді. Дүниежүзілік сауда елдер, өңірлер және континенттер арасындағы ірі көлемді тауарлар массасын қамтамасыз етіп отырады. Бір-бірімен теңіздер мен мұхиттар арқылы бөлініп жатқан елдер арасындағы халықаралық сауда қызметінде алыс арақашықтықта ірі көлемді тауарларды жеткізуде ең тиімджі және әмбебап құрал ретінде теңіз көлігі болып табылады.мұндай көліктер халықаралық сауда көлемінің 60 пайызынан астам жеткізушісін қамтамасыз етеді.

     Тасымалдау  құралдарының, хабарлау жолдарының, басқару және байланыс құралдарының, сондай-ақ әртүрлі техникалық  және энергетикалық құрылымдарының, механизмдерінің және жабдықтарының  жиынтығы біріңғай транспорттық  кешенді (БТК), біріңғай транспорттық  жүйені (БТЖ) құрайды.

     БТК құрамына  барлық тарнстпорттар түрлері  кіреді: теміржол, автомобильді, теңізді,  өзенді, ауажолы, қалалық электрлі  транспорт, магистральді мұнай,  газ және өнімді жеткізу жолдары,  сондай-ақ, транспорттың арнайы түрлері  (конвейерлі, гидравликалық, пневматикалық,  аспалы арқанда, монорельсті,  т.б.).

     Транспорттың  барлық түрлерінің қызмет етуін  жоспарлаудың негізгі мақсаты-тасымалдауда  уақытылы, сапалы және аз шығынмен  халық шаруашылығы мен тұрғындардың  қажеттілігін қанағаттандыруды  қамтамасыз ету болып табылады. оның шешімі бірнеше міндеттерден  тұрады, негізгілерне тоқталсақ,  олар-

• Тарнспорттық жеке түрлерін дамытуда алғышарттарды дәлелдеу;
• Пайдалану қызметін ұйымдастыруды жақсарту, нормаландыру, кадрлардың білім беретін және квалификациялық деңгейін, коллективтік әлеуметтік дамуын көтеру негізінде транспорттық қызмет тиімділігін көтеру;
• Тасымалдаудың халықаралық нарығында мемлекеттің транспорттық жүйесінің бәсекеге қабілеттілік деңгейін көтеру мақсатында транспорттық инфрақұрылымды ҒТП жаңа жетістіктері негізінде үнемі жаңалау;

     өнімді жіберер  кезде және көлік түрін жоспарлауда  міндетті түрде келесі факторларды  талдау қажет:

1. Өнім түрі
2. Жеткізудің ара қашықтығы және бағыты
3. Уақыт факторы
4. Жеткізу құны.

Теңіз мысалы:

• Басқа көлік түрлерімен салыстырғанда тасымалдаудың өзіндік құнының төмендігі;
• Икемділік, өйткені сұраныс пен ұсынысқа байланысты теңіздегі тоннаж (кемелер) бір бағыттан екінші бағытқа жеңіл ауысады;
• Теңіз кемелерінің үлкен ауырлықты көтере алатынына байланысты өнімнің көп мөлгшерін тасымалдай алады;
• Теңіз жолдарының шексіз өткізу қабілеттілігі, тек порттар мен каналдардың өткізу қабілеттілігі шексіз;
• Теңіз көліктерін пайдалану сатып алушы мен сатушының географиалық орналасуымен шектелген.

Темір жол тасымалы:

• Мұны қолдануда қашықтығы 200 км-ден астам тасымалда үлкен тиімділік береді;
• Автомобильмен жеткізу тасымалына қарағанда салыстырмалы түрде арзандығы;
• Кәсіпорынға поъездік жолдарын құру есебінен «есігіне дейін» жеткізу мүмкіндігі;
• Өнімдердің әртүрлі түрлерін тасымалдауға қабілеттілігі;
• Климаттық жағдайға тәуелсіздігі.

Автомобильді тасымалдау:

• Өнімді өткізушіден алушыға дейін қайталап тиеусіз өнімді жеткізу мүмкіндігі;
• Өнімді жоғары сақтауды қамтамасыз етуі;
• Үлкен автомобильділігі және тасымал жылдамдығы;
• Алыс немесе қашықтықта (200 км-ге дейін) тауарлы-санаулы өнімді тасымалдауда тиімділігі;
• Алыс қашықтықта ірі көлемді өнімдерді тасымалдауда қолданудың шектілігі;
• Жол торабына тәуелділігі;
• Алыс қышықтықта тасымалдауда көліктің қымбат түрі.

Әуе жолы:

• Жеткізудің жоғары жылдамдығы;
• Бағыттың қысқаруы, өйткені ұшақтар тікелей ғана ұшады;
• Жолда өнімнің жоғары сақтандырылуы;
• Жеке аудандарға (басқа көлік түрлерін қолдану мүмкіндігі жоқ жерлер) тасымалдаудың мүмкіндігі;
• Жеткізудің қымбаттығы;
• Сандық шектілігі.

     2-сұрақ. Байланыс пен информатика адамдардың қызметтік, коллективтік және жеке байланысын қамтамасыз етеді. Олардың негізгі міндеті-тұтынушыға қажетті ақпаратты сапалы жене толықтай көлемде қысқа мерзімде жіберу немесе қабылдау болып табылады. өндірістік инфрақұрылымның аталған звеносының дамуын және қызмет етуін жоспарлаудың негізгі мақсаты-халық шаруашылығын және тұрғындарды қажеттіліктерін оларды жүзеге асыруда қаржылай, экологиялық және басқа да шығындарымен минимальді қызмет пен максимальді толық қанағаттандыру. Бұл мақсатты жүзеге асыруда байланыс пен информатиканың әрбір қызмет түрлерінің даму деңгейі мен ерекшеліктері есепке алынады. Қазіргі кезең-ақпарат кезеңі. өйткені, жаңа экономиканың аса маңызды компоненті-ақпараттық технология жедел дамуда. Сондықтан, біздің еліміз қазіргі кезде осының бәрін игере отырып, электронды үкіметке айналуда.

Тақырып 10. Тұрғындарға қызмет ету саласын  әлеуметтік-экономикалық жоспарлау.

1. Тұрғындарға  қызмет ету саласы қызметінің  ерекшеліктері және сипаттамасы

2. Білім беру  саласын жобалау

3. Денсаулық сақтау  және мәдениет саласын экономикалық  жоспарлау

    1-сұрақ. Адамдар өздерінің өмірінде материалдық бағалылықтарды жасаудан басқа, тамаққа, киімге, білім деңгейін көтеруге, денсаулығын жақсартуға, т.б. қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында басқа да көптеген қызметтер жасайды. Адамдардың материалды және рухани қажеттіліктерін қамтамасыз етуде пайдалы эффект беретін жұмыс түрлерін тұтыну қызметі ретінде есептеп, таптауға болады. Оның көптеген бөлігі тұрғындардың ең бірінші өмірлік қажеттіліктерін қанағаттандырады және соңында еңбек күшінің ұдайы өндірісіне әсер етеді. Қазіргі кезде халық үшін нақты таңдауды ұсынатын мемлекеттік емес үлгідегі білім беру, денсаулық сақтау, басқа да әлеуметтік-мәдени мекемелер дамытып отыр.

     Қызмет көрсетудің  ерекшелігі-ол санды түрде дамуы  болып табылады. егер материалды  өндірісте өнім өсімі көбінде  еңбек өндірісінің өсімі негізінде  жүзеге асса, яғни сапалық факторға  байланысты, ал қызмет көрсету  саласында қызмет көрсету көлемінің  өсуі негізінен жұмысшылардың  санының өсуі есебінен жүзеге  асырылады. Тұрғындарға қызмет  көрсету сферасының дамуы мен  қызметін жоспарлауда саласының  ерекшеліктерін есепке ала отырып  жүзеге асырылады.

     Халықтың өмір  деңгейін көтеру мемлекеттің  әлеуметтік саясатының назарында  болады. өмір сүру деңгейінің  көрсеткіштерінің мақсаты-әлеуметтік  болжау және жоспарлау жүйесін  жасау, ол экономикалық болжау  мен жоспарлау негізінде қалыптасады.

     Әлеуметтік  болжау және жоспарлау шеңберінде  халықтың өмір деңгейіне әсер  ететін үш топты бөліп қарастырады:

     Бірінші топ-адамдар  материалдық жағдайын қамтиды  (тамақтану, киіну, тұрғын үй, күнделікті  тұрмыстық жағдайлар). Мысалы, бұл  жердегі негізгі мәселе-дұрыс  каллориялы тамақтану мен тұрғын  үй мәселелері болып табылады.

     Екінші топ-адамдардың  күш-қуатын қалыптастыру қажеттіліктері  мен оны үнемі тұрақты ұстап  тұрумен байланысты-денсаулық деңгейі,  яғни денсаулық сақтау мен  медициналық қызмет көрсету, белсенді  демалыс жағдайларын жасау, қоршаған  ортаны қорғауды дамыту ұсынылады.

     Үшінші топ-жеке  адамдардың жан-жақты әлеуметтік, мәдени, рухани дамуы, оны одан  әрі жетілдіруі мен творчествалық  қажеттіліктері кіреді. Адамдар  жағдайының өсуімен оның мәдени  көзқарасы кеңейеді, саяси өмірге  қатысу қажеттілігі артады, білім  және мәдени деңгейі көтеріледі.

     2-сұрақ. Білім беру мен мамандарды даярлауды жоспарлау-саласының алдына қойылған мақсаты мен міндеттерін, олардың орындалуында қаржылық, материалдық және басқа да қоғамның мүмкіндіктерін есепке ала отырылып, жүзеге асырылады.

     Жалпы білім  беру мектептерін дамытуды жоспарлауда  келесі көрсеткіштер өңделіп,  қарастырылуы қажет: контингент, оқушыларды қабылдау және бітірту,  сыныптардың саны, бір сыныпта  орташа оқушылардың саны, мектеп  жүйесі және оның дамуы. Осылардың  ең негізгісі болып оқушылардың  контингенті табылады, осының негізінде  басқа көрсеткіштер анықталады, яғни сынып бөлімдерінің қажеттілігі,  мектеп жүйесі, оның материалдық  базасы, қажетті педагогикалық кадрлары.

     Ал, жоғары  және орта мамандандырылған білімді  жоспарлауда, келесі көсеткіштер  қарастырылады:

• Қоғамның, мемлекеттің және тұлғаның сұраныстарына жауап беретіндей және кәсіби дайындық сапасын көтеруді қамтамасыз етуде, творчествалық қабілеттерін дамытуда, болашақ мамандардық тұрақты өмірлік бағыттарын (ұстанған жолдарын) қалыптастыруда, өндіріспен байланысты күшейтуде құрылымдық-мазмұндық реформа жасау.
• Білім беру жүйесін нормативтік, оқу-әдістемелік және ғылыми қамтамасыз етумен толық жетілдіру.
• Саланың материалды-базалық сапалы жаңарту.

    3-сұрақ. Денсаулықты сақтауды жоспарлау келесі міндеттерді шешуге бағытталған, олар: