«Oris-Astana» ЖШС-ның қаржылық-экономикалық жай-күйін талдау

К негізгі капиталдың нақты  құны 2010 жыл = 760,00/ 12 540,98 = 6,06 %

К негізгі капиталдың нақты  құны 2011 жыл= 86 883,00/ 156 855,68 = 55,4%            

          Талдау барысында негізгі құралдардың   пайдалану тиімділігін сипаттайтын   көрсеткіштер зерделенеді. Оларға: 

         1. қор қайтарымдылық коэффициенті;

2. қор сыйымдылық коэффициенті;
3. қор қарулану  коэффициенті;
4. интегралдық көрсеткіш.

1.Негізгі құралдардың еңбек өнімділігін  қор қайтарымдылық коэффициенті сипаттайды. Ол негізгі құралдың 1 теңгесіне қанша түсім келетінін көрсетеді.

2.Қор сыйымдылық коэффициенті қор қайтарымдылық коэффициентіне  кері көрсеткіш. Ол 1теңге түсімге қанша негізгі құрал  келетінін көрсетеді.

3.Негізгі құралдардың   механикаландырылғаны және автоматтандырылғаны   деңгейін сипаттайтын  көрсеткіш   қор  қарулану   коэффициенті. Ол 1  жұмысшыға  ақша көлемінде  қанша нақты құрал  келетінін  көрсетеді. 

4.Негізгі құралдардың пайдаланылуын  жалпы бағалау интегралдық  көрсеткіш сипаттайды. Кез-келген компания өзінің негізгі құралдарын  тиімді пайдаланады деп есептейді, егер келесі  жағдайлар сақталынса:

1.Қор қайтарымдылық коэффициенті, қор сыйымдылық            коэффициентінен  артып тұрса;

2. Интегралдық  көрсеткіш  жыл сайын көбейіп отырса;

         Талданып отырған «Oris-Astana» ЖШС үшін осы көрсеткіштерді есептеп көрейік:

 

Кесте-4. «Oris-Astana» ЖШС негізгі құралдарының тиімді пайдаланылуын зерттеу

Көрсеткіштер	2010 жыл, мың теңге	2011 жыл, мың теңге	ауытқу
Өнімді өткізуден түскен табыс	19190	170 404,36	151214,36
Негізгі құралдардың орташа жылдық құны	135,25	182,62	47,37
Таза пайда	0	-61966	-61966
Қор қайтарымдылық коэффициенті (1\2)	141,8	933,1	791,3
Қор сиымдылығы коэффициенті (2\1)	0,007	0,001	-0,006
Ескерту - Мәлімет көзі: «Oris-Astana» ЖШС-нің қаржылық есептілігі

 

Компанияда қаржы-шаруашылық қызметіне қатыспайтын негізгі  құралдар бар болуы мүмкін. Бұған  қор қайтарымдылық коэффициентінің  азаюы және қор сиымдылық коэффициентінің  көбеюі куә. Талдау процесінде интегралдық  көрсеткішке факторлардың әсерін табу үшін тізбектелген қойылымдар әдісі  қолданылады.

           Негізгі құралдардың құнының   өсуі әрқашан интегралдық көрсеткіштің  өсуіне әкелмейді.Егер компания  негізгі құралдарын толық пайдаланбаса, онда бұл факт интегралдық  көрсеткіштің төмендеуіне әкеп  соғады. Берілген компанияда интегралдық  көрсеткіш факторлардың әсерінен  интегралдық көрсеткіш  төмендеп  кеткен, ал ол болса негізгі  құралдарды жалпы бағалауды білдіреді.

            Ары қарай қысқа мерзімді активтердің   құрамы мен құрылымына талдау  жасау қажет, ол үшін келесі  аналитикалық кестені құраймыз. 

 

Кесте-5.Кәсіпорынның қысқа мерзімді активтерінің құрамы мен құрылымы

Көрсеткіштер	2010 жыл, мың теңге		2011 жыл, мың теңге		өзгеруі
	Сомасы, мың тг.	Үлес салмағы, %	Сомасы, мың тг	Үлес салмағы, %	Сома, мың тг	%
Мобильдік қаражаттар, барлығы	12 360,73	100%	156 628,06	100%	144267,33	-
Тауарлы-материалдық қорлар	10 368,72	83	77 437,99	49	67069	-
Дебиторлық борыш	-	-	61 272,20	39	61282,20	-
Ақша қаражаттары және қысқаша мерзімді қаржылық инвестициялар	10,28	1	3 047,79	3	3037	-
Басқа да қысқа мерзімді активтер	1 981,74	16	14870,08	9	12889	-
Ағымдағы салықтық активтер	-	-	-	-	-	-
Ескерту - Мәлімет көзі: « Oris-Astana» ЖШС-нің қаржылық есептілігі

 

          Кестеден көрінгендей, мобильдік  қаражаттар ішінде көп үлес  салмақты дебиторлық қарыздар  алады. Өткен жылмен салыстырғанда  дебиторлық қарыздар 61 272,20 мың теңгеге өскен.Дебиторлық қарыздардың бұлай өсуіне компанияда баға саясатының нашарлығы себеп болуы мүмкін.                                       

          Мобильдік қаражаттар ішінде  келесі орынды алатын ақша  қаражаттары. Өткен жылмен салыстырғанда  ақша қаражаттары 3037 мың теңгеге жоғарлаған. Бұл дегеніміз, компания бизнесі үшін оң нәтиже.

Баланс активтерінің қалыптасу  көздерінің құрамы мен құрылымы динамикасын  талдау. Баланс активтерінің қалыптасу көздерінің құрамы мен құрылымы динамикасын талдау барысында кәсіпорынның мүлкін сатып алу, құру, негізінен мешікті және тартылған капиталдары арқалы жүзеге асырылатынын есепке алу керек, және олардың қатынастары қаржылық тұрақтылықты анықтайды.

Баланстың пассивінде келтірілетін деректер меншікті және қарыз капиталының  құрылымында қандай өзгерістер болғанын, ұйымның айналымына қанша ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді қарыз қаражаттары  тартылғанын анықтауға мүмкіндік  жасайды, яғни пассивтер ұйымның  мүлкін қалыптастыруға бағытталған  қаражаттар қайдан алынғанын көрсетеді. Ұйымның қаржылық жағдайы көбінде  өзінің құзырында қандай қаражаттары  бар екеніне және олар қайда салынғанына  байланысты.

   Ұйымның активтерінің қалыптасу көздері болып меншікті капитал, сонымен бірге қарыз капиталы қызмет етеді. Талдау үдерісінде талдау кезеңінде меншікті және қарыз қаражаттары өсуінің қалай жүргеніне, тартылған қаражаттардың негізгі түріне, меншікті және қарыз қаражаттарының өсуінің немесе төмендеуінің жалпы тенденциясына, меншікті және қарыз қаражаттарының жалпы өзгерісіне көңіл аудару қажет.

    Пассивтерді талдау төлемқабілеттілікті қалпына келтіруді қамтамасыз ету үшін және қайта құрылымдау жүргізу мүмкіндігі үшін, міндеттемелердің орындалуы уақыты үшін ішкі шаруашылық резервтерді анықтау мақсатында жүргізіледі. Ол ұйым балансы баптарының топтары бойынша жүргізіледі және меншікті қаражаттардың көздерін, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді міндеттемелерді талдаудан тұрады. Баланс пассивтерінің құрылымын зерттеу ұйымның төлем қабілетсіздігіне әкеліп соғатын қаржылық тұрақсыздығының (тұрақтылығы) мүмкін болатын бірден-бір себептерін анықтауға мүмкіндік береді. Тұрақсыздықтың себебі шаруашылық қызметті қаржыландыру үшін тартылған көздердегі қарыз қаражаттарының рационалды емес жоғары үлесі болуы мүмкін. Меншікті қаражаттардың кез-келген үлесінің көбеюі ұйымның қаржылық тұрақтылығын нығайтуға жағдай жасайды. Меншікті және қарыз қаражаттарының ара қатынасын анықтаған кезде, тәртіп бойынша, ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар меншікті қаражаттар көздеріне тең болатынын есепке алу керек.   

 

3. «Oris-Astana» ЖШС-ның төлем қабілеттілігін және баланс өтімділігін талдау

 

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі  оның қаржылық тұрақтылығының маңызды  белгілерінің бірі және сондықтан онымен тығыз байланысты болады.Сол себепті  нарық экономикасы жағдайында оған көп көңіл бөлінеді.

Арнайы есептік-талдау әдебиеттерінде төлем қабілеттілін анықтау жөнінде  әр түрлі көзқарастар кездеседі. Қаржылық талдау бойынша кейбір авторлар төлем қабілеттілігі ретінде  кәсіпорынның өзінің ұзақ мерзімді міндеттемелері бойынша есептесе алу қабілеттілігн  түсінеді. Мысалы, О.С. Ефимова төлем қабілеттілігі: «кәсіпорынның өзінің ұзақ мерзімді міндеттемелері бойынша есептесе алу қабілеттілігін түсіну қабылданған», деп жазады. «Фирманың қызметін қаржылық талдау» кітабының авторлары да осы көзқарасты ұстайды.

«Төлем қабілеттілігін,-деп  жазады олар,-компанияның ұзақ мерзімді қарыздарын уақыты келген кезде өтеу қабілеттілігін анықтау үшін бағалайды».

Басқа авторлар төлем қабілеттілігі  деп кәсіпорынның тек қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеуге дайындығын түсінеді.Осылайша, «Шаруашылық қызметті талдау» оқулығының авторлары «Кәсіпорынның  төлем қабілеттілігі деп оның өзінің жедел міндеттемелері бойынша  өзі мерзімінде төлем жүргізу  қабілеттілігі түсіндіріледі»деп  есептейді.

Төлем қабілеттілігі - кәсіпорынның жедел өтеуді талап ететін кредиторлық қарыздар бойынша есеп айырысуға жеткілікті ақша қаражаттарының және олардың эквиваленттерінің болуы.

Төлем қабілеттілігі - бар ақша сомасының белгілі бір мерзімді жедел төлемдердің сомасына қатынасын көрсететін төлем қабілеттілігінің коэффициенті арқылы көрінеді. Егер төлем қабілеттілігінің коэффициенті бірден үлкен немесе тең болса,онда бұл кәсіпорын төлем қабілетті екенін білдіреді. Егер төлем қабілеттігінің коэффициенті 1-ден аз болса,онда талдау процесінде төлем қаражаттарының жетіспеу себептерін анықтау керек.

Қарыздарды өтеу үшін құралдардың  айналымы кезінде ақшаға айналуы  керек дебиторлық борыштар потенциалды құрал болып табылады.

Қарыздарды өтеу үшін құралдар сонымен бірге кәсіпорында бар  тауарлы-материалдық құндылықтардың қоры бола алады.Оны сатып кәсіпорын ақша қаражатын алады.

Басқаша айтқанда, теориялық  түрде қарыздарды өтеу кәсіпорынның барлық ағымдағы активтермен қамтамасыз етіледі. Нақ осылай теориялық түрде, егер кәсіпорынның ағымдағы активтері  қысқа мерзімді міндеттемелерінің  сомасынан артса, онда ол қарыздарды өтеуге дайын деп есептеуге болады. Бірақ, егер кәсіпорын барлық ағымдағы активтерін қарыздарды өтеуге бағыттаса, онда дәл сол кезде оның өндірістік қызметі тоқтатылады, себебі онда өндіріс  құралдарын тек негізгі құралдары  құрайды, ал материалды айналым құралдарын алуға ақша жоқ, олар толығымен қарыздарды төлеуге кетті.

Сондықтан төлем қабілеттілігі  бар деп, ағымдағы активтің сомасы ағымдағы міндеттемелерінен көп жоғары кәсіпорынды  есептеуге болады. Кәсіпорынның тек  қарызды өтеуге ғана емес,сонымен  бірге үздіксіз өндіріс үшін қаржылары болуы керек.

Ағымдағы төлем қабілеттілігі  баланс жасау мерзімімен анықталады. Кәсіпорын жабдықтаушыларына, банктік  қарыздар және басқа да есеп айырысулар бойынша қарыздары жоқ болса төлем қабілетті деп саналады.

Келешекке арналған төлем  қабілеттілігі нақты бір мерзімдегі оның төлем құралдарының сомасын  осы мерзімдегі жедел (бірінші кезектегі) міндеттемелерімен салыстыру жолымен анықталады.

Төлем қаражатының сомасын  анықтау мәселесі бойынша әр түрлі  көзқарастар бар.Төлемге қабілетті  құралдарға ақша қаржыларын, қысқа  мерзімді бағалы қағаздарды жатқызу  әлдеқайда тиімді, себебі олар тез  өткізіледі және ақшаға тез айналады. Ағымдағы міндеттемелерге ағымдағы пассивтер, яғни,өтелуге жатқызылған  міндеттемелер мен қарыздар, банкінің қысқа мерзімді несиелері, қысқа  мерзімді қарыздар, кредиторлық борыштар және басқа пассивтер кіреді.

Төлем құралдарының ағымдағы міндеттемелерден асуы кәсіпорынның төлемге  қабілетті екенін білдіреді. Банкте есептің және басқа шоттарда ақшаның  болмауы, банкке қайтарылатын несиенің мерзімі өтіп кетуі, қаржы органдарына  қарыз болу, еңбекке төленетін  қаржылар мерзімінің сақталмауы төлемге қабілетсіздікті көрсетеді.

Төлем қабілеттілігі оны  қысқа мерзім ішінде (апта, жарты  ай) талдау кезінде анығырақ көрінеді.

Есепті кезең ішіндегі ағымдағы төлем қабілеттілігі төлемдік күнтізбе көмегімен есептелуі мүмкін, оның негізінде ағымдағы жедел төлем  қабілеттілігінің коэффициенті анықталады, кредиторлармен, банкпен, қаржылық және басқа органдармен өз уақытында  есеп айырысуды қамтамасыз ететін шаралар  жасалады. Төлемдік күнтізбе аналитикалық есептің мәліметтері, банк көшірмесі, төлемнің мерзімдік картотекасы  негізінде жасалы. Мұндай есептер  күнделікті немесе 3-5 күнде бір рет  және басқа уақыт аралықтарында  жүзеге асырылуы мүмкін. Есептеудің мерзімділігі кәсіпорын төлем қабілеттілігіне  байланысты. Егер тұрақты болса, есептесу сирек, ал егер тұрақсыз болса жиі  жүргізуге болады. Ағымдағы оперативтік  анықтау үшін кәсіпорынның төлем  құралдары және уақыты келген оның қарыздары (мерзімді міндеттемелері) туралы келесі ақпаратты қарастырайық.

Ағымдағы төлем қабілеттілігін талдау кезінде сандық көрсеткіштерден  басқа,сапалық сипаттамаларын білу керек.

Қаржылық икемділік кәсіпорынның алдын-ала болжамаған жағдайларға  байланысты ақша қаражатының түсуі  кезінде кездейсоқ үзілістерге  қарсы тұру қабілеттілімен сипатталады. Бұл өзгермелі  жағдайға төтеп  беру үшін әр түрлі көздерден қарыз  алу, акционерлік капиталды көбейту, активтерді сату, қайта орналастыру, кәсіпорын қызметінің деңгейі мен  сипатын өзгерту дегенді білдіреді.