Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің валюталық операциялары мен реттеу шаралары

Валютамен жедел мәмілелердің негізгі түрі болып:

А) форвардтық операциялар

Б) фъючерстік мәмілелер

В) опциондық  мәмілелер табылады.

2. Қазақстан  Республикасының резиденттері кәсіпорындар  мен жеке тұлғалар валюталық  нарықтың белсенді қатысушылары  болып табылады. Егер ірі ұлттық  компаниялар туралы айтсақ олар  банк сияқты жұмыс жасайды,  олардың комерциялық сұраныстарын  қанағаттандырумен байланысты емес, бірақ көп пайда әкелетін мәмілелерді жүзеге асырады.

      Оған  қоса Қазақстан Республикасында  резиденттер арасындағы валюталық  операцияларға тиым салынған, тек  ерекшелігі:

- тараптардың  бір жағы Қазақстан Республикасының  Ұлттық Банкі немесе Қаржы Министірлігі болған жағдайдағы операциялар.

- банк  операцияларына және басқа операцияларға  қатыстывалюталық құндылықтармен  операциялар;

- банк  қызметтерінің валюталық операцияларды  жүргізу бойынша төлем ақысы,  сонымен қоса тұрақсыздық айыбы (айыппұл, үстемақы) шетел валютасымен банк қызметін көрсету қарастырылған келісім-шарт бойынша шетел валютасымен;

- резиденттермен  шығарылған нерезиденттермен шығарылған  құнды қағаздарды сатып алу,  сату сыйақы төлеу және жоюмен  байланысты операциялар;

- Экстортты  жүзеге асырумен байланысты комиссия  шарттары бойынша төлемақы үлгісі  ретінде аударым акредитивтерін  пайдалану кезінде ақша төлеу  және аудару :

- ақша  міндеттемелерін орындау ретінде  шетел валютасымен анықталған  векселдерді тапсыру;

- бөлшек сауданы жүзеге асыруға лицензиясы бар резиденттермен есептеу және қолма-қол шетел валютасымен қызиет көрсету, бұлар осы заңғажәне Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген талаптарға сәйкес алынған;

- қызметкерлерді Қазақстан Республикасының шет аймақтарына іссапарға жіберумен байланысты шығындардытөлеу;

- жеке  тұлғалардың жеке тұлғаларға  және заңды тұлғаларға өтеусіз  ақша аударымдарын немесе валюталық  құндылықтарды өтеусіз тапсыру;

- жеке  тұлғалардың басқа жеке тұлғалалардың пайдасына банк салымдарын енгізуі;

- бюджетке  міндетті төлемдерді жасаумен  байланысты операциялар. 

          Кіші шағын кәсіпорындар жеке  тұлғалар валюталық нарықтың  қатысушылары ретінде роль атқарады.

      Резиденттер нерезиденттермен шетел және ұлттық валютамен Қазақстан Республикасының валюталық заңнамасына сәйкес тараптардың келісімі бойынша жүргізуге құқылы.

      Резиденттер нерезиденттермен шетел валютасымен  көрсетілген векселдерді операциялар  бойынша шығаруға құқылы.        

Қазіргі жағдайда валюталық операциялар коммерциялық банктер активтерінің портфелінде басты орын алады. Коммерциялық банктер клиенттерге валютаны айырбастау, ақша қаражатты аудару және басқа валюталық құндылықтар бойынша әртүрлі қызметтер көрсетеді.

      Қазақстан Республикасының коммерциялық банктері                 үшін және табыстылығы бойынша және банк клиенттеріне қызмет көрсету жөнінен валюталық қаражаттарды банктің тартуы және орналастыруы бойынша негізгі операциялар болып табылады.

      Бұл операциялардың келесі түрлері бар: 1) жеке тұлғалармен заңды тұлғалардыңдепозиттерін тарту, оның ішінде банкаралық депозиттер. 2) жеке және заңды тұлғаларға несие беру. 3) банкаралық нарықта несие орналастыру.

      2003 жылдың басына дейін валютамен  салымдар ел тұрғындары үшін  жинақтың негізгі қаражаты болып табылады. Оның үстінен көретін біршама пайызы жеке инвесторға өз жинаңын сақтап қана қоймай оны көбейтуге мүмкіндік берді. Америка валютасының көп сомасы қолда қалды. 2004 жылдың қорытындысы бойынша ұлттық валютамен депозиттер өсуінің нарқыны шетел валюасымен депозиттердің өсу динамикасынан асып түсті. Нәтижесінде теңге депозиттерінің үлес салмағы жыл бойына 52.9-дан 57.0% - ға жетті. Депозиттер валюталық құрлымы өзгеруінің позитивтік тенденциясы экономиканың дедалларизация үрдісінде көрініс тапты.

      2004 жылы экономикада банк несиелерінің  көлемі бір жарым еседен астамңа  өсті және 1484,3 миллиард тенгені  құрады, бұл долларлық эвивалентпен 11 миллиард. Ұлттық валютамен несиенің  өсуі шетел валютасымен несиемен  салыстырғанда алдыңғы сипат алды нәтижесінде теңгелей несиенің үлес салмағы 44.5-тен 48.1%-ға жетті. Бұл динамика ұзақ мерзімді несиелер бойыншада байқалады, олардың үлес салмағы 65.7%-ға дейін өсті. 4) валюталық операциялар қаржы тәуекелдіктерінің валюталық және басқа түрлерімен байланысты. Сондықтан валюталық операциялар заңнамалық тәртіпте өкілеттік ұйымдармен реттеліп отырады.

      Қазіргі уақта валюталық бақылау және реттеу сомасында бірнеше нормативтік  құқықтық актілер әрекет етеді. Олардың  ішінде негізгілері 1996 жылы. Валюталық реттеу туралы заң 1998 Төлемдер реттеу туралы заң «Валюталық құндылықтарды пайдаланумен байланысты қызметті лицензиялау тәртібі ».

      Қазақстан территориясында валюталық операцияларды  жүзеге асыру қағидалары мен тәртібі, валюталық операциялар субъектілерінің құқықтары міндеттері, валюталық заңнаманы бағаны үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасының 1996 жылы 24 желтоқсандағы «Валюталық реттеу туралы» заңымен анықталады. Көптеген өзгерістер мен қосымшалар ел ішіндегі және шет елдеі шаруашылықтарының үнемі өзгеріп отыратын шарттары туралы айтады. 2001 жылдың 20 сәуіріндегі Қазақстан Республикасының Ұлттық Бан,кі басқармасының №115 қаулысымен Қазақстан Республикасында валюталық операцияларды жүргізудің ережесі бекітілген.

      Валюталық нарықта орталық мемлекеттік банктер реттеуші және бақылаушы ұйымдар ретінде сипатталады. 5) Республикасының валюталық нарығы 1993жылдан бастап белсенді жұмыс жасады, ұлттық валюта енгізілді және Қазақстан банкаралық валюталық биржасы құрылды. 1993 жылдан 2000жыл ортасынан АҚШ долларының бағамы өсті. 2003 жыл ортасынан АҚШ долларының бағамы төмендеді 2004 жыл қаңтарында 139-141 теңгеге жетті. Бұл көрсеткіш теңгенің наминалдық нығаюы бойынша шамамен 7%-ды құрайды. Евроның бағамы тұрақты болып қалады.

      Қалыптасқан жағдайда Қазақстан Республикасында валюталық режимнің либерализациясы бірнеше сатымен жүзеге асырылуы мүмкін.

      Төлем баланысының жағдайымен ішкі қаржы  және валюталық нарықтың деңгейін ескере отырып, келесі лицензияланатын операциялардың талаптарын ықшамдау көзделіп отыр.

- Резиденттердің  нерезиденттерінің пайдасына импорттық  мәмілелер бойынша есептерді  жүзеге асыру үшін тауарға,  жұмысқа және 120 күннен астам мерзімге  қызмет көрсетуге аванстық төлем  қарастыратын аударымдар сонымен  қатар резиденттермен тауар экспортының төлем ақысынан валюталық түсімді алуға көрсетілген мерзімді көтеру;

- Инвестициялық  сападағы нерезиденттердің құнды  қағаздарына резиденттердің инвестициялары;

- Резиденттерді  шетелге тікелей инвестициялаудың  операциялары.

      Валюталық  режимнің  ізінше либерализациялануы экономикалық маңызды операцияларды жүргізу кезіндегі трансакциялық шығындарды азайтады және резиденттердің көпшілігімен осындай операцияларды жүзеге асыру үшін жағдай туғызды.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ПАЙДАЛАНЫЛГАН ӘДЕБИЕТТЕР

 

1. Закон Республики Казахстан "О валютном регулировании"// Казахстанская правда - 1996- 27 декабря.
2. Закон   Республики   Казахстан   "О   внешнем   заимствовании   и управлении внешним долгом"// Казахстанская правда -1997- 12 апреля.
3. Закон Республики Казахстан «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты РК по вопросам банковской деятельности, валютного регулирования и валютного контроля» от 8 мая 2003 года.
4. Концепция развития финансового сектора РК, одобренная постановлением Правительства РК от 28 июля 2003 №753.
5. Правила проведения валютных операций в Республике Казахстан. Утверждены постановлением правления НБК от23.05.97 №206. По состоянию на 1. 01. 2005 года.
6. Программа либерализации валютного режима в Республике Казахстан на 2005-2007 годы. Утверждена постановлением Правительства РК от 25 июня 2004 №705.
7. Программа либерализации валютного режима в Республике Казахстан на 2003-2004 годы. Утверждена постановлением Правительства РК 2003 г..
8. Балабанов И.Т. Основы финансового менеджмента. – М., 2002.
9. Байманова Ж.К. Валютный рынок: история и современное состояние, перспективы развития // Банки Казахстана, 2003, №11. – с. 16
10. Баймуратов У. Каирленов М. Анализ вероятности возникновения валютного
11. Банковское     дело:     Учебник / Под ред. Лаврушина О.И. - М.2000.
12. Банковское дело. Дополнительные операции для клиентов. / под ред. Тавасиева А.М. – М., 2005.
13. Банковское дело / под ред. Сейткасимова Г.С. – Алматы: Каржы –каражат, 1998.
14. Бертаева К. Валютная политика Казахстана: положительные тенденции и противоречия // Транзитная экономика, 2003, №3. – с. 5- 17.
15. Бертаева К.Ж. Валютный рынок и валютные операции. – Алматы, 2000.
16. Буренин А.Н, Фьючерсные, форвардные и опционные рынки. -М., "Тривола", 1995.
17. Валютный рынок и валютное регулирование. Учебное пособие/ Т.Л.Антоновский, М.Н.Романов и др./ М.: Бек, 1996.
18. Давыдова Л. Райманов Д. Банковское право РК. – Алматы, 2004.
19. Деньги, кредит, банки: Учебник /Под ред. Г.С. Сейткасимова.- изд. 2-е.- Алматы: Экономика,1999.- 432 с.
20. Деньги, кредит, банки. Учебник. / под ред. Иванова В.В. Соколова Б.И. – М.: Проспект, 2003.
21. Донских А. В унисон мировой конъюнктуре // Казахстанская правда, 25 февраля 2005. – с. 10.
22. Есенжанов А. Валютный рынок: опыт и перспективы // Мысль, 1999. - №2 – с. 45-46.
23. Жунусбеков С.Б. Калиева А. Особенности денежно-кредитной политики РК в условиях либерализации валютного режима // АльПари, 2004, №6. – с.50-52.
24. Көшенова Б. «Ақша, несие, банктер. Валюта қатынастары». Алматы 2000ж.
25. Мақыш С.Б. «Коммерциялық банктер операциялары». Алматы 2002ж.
26. Мақыш С.Б. «Ақша айналымы және несие» Алматы 2000ж.
27. Миржакыпова С.Т. Банковский учет в Республике Казахстан. Часть 1. –Алматы: Экономика, 2002.
28. Пескова   Н.Я.   Финансовые   и    валютные   операции.   -   М.: "ЮНИТИ", 1996.
29. Рамазанов Н. Обнадеживающее начало. // Деловая неделя, 4 февраля 2005. – с. 3.
30. Рамазанов Н. Три года свободного плавания // Деловая неделя, 21 апреля, 2002.
31. Рамазанов Н. Доллар пошел вверх. // Деловая неделя, 14 января 2005. – с. 3.
32. Рамазанов Н. Валютные вклады обесцениваются // Деловая неделя,9 июля 2004. – с. 3.
33. Шиликбаев С. О механизме эффективного использования валютных ресурсов // Транзитная экономика, 2003, №1. – с. 7-10

34. Челекбай А.Д. Долларизация и ее последствия.                  

      журнал «Қаржы-қаражат» №7, 1996.

        35. Хе О. Национальный банк разработал концепцию

              либерализации валютного режима // Панорама, 15 февраля   

              2002. – с.3.

36. Баишев Б.   О моделях банковской системы //   Банки Казахстана - № 2 - 
    авг. 1997г.
37. Бондарь Т. Что происходит в банковской системе Казахстана (Становление    банковской    системы   Казахстана    обошлось    без    кризисов)     
    Финансист, - №10 - 2001
38. Иконников А. Очень крутой подъем // Континент - №25 - 25 декабря - 
    2002
39. Курилов В. Банковская сфера: пути развития // Ковчег. - № 20. - 1 мая - 
    2001.
40. Раева Р. О банковской системе Казахстана // Банки Казахстана - №6 - 
    2003
41. Статистический бюллетень Нацбанка РК - 2002-2003

ҚОСЫМША А

Валюталық операцияның жіктелуі 1 сурет

 

ҚОСЫМША В

Кесте

Выданные  по Республике Казахстан лицензии на осуществление отдельных видов  валютных операций