Ұйымды басқару жүйесіндегі бухгалтерлік есеп

        Айналымдық қаржы қаражаттың бір ғана айналымына қатысады және өзінің құнын өндірілген өнімге бірден және толығымен қосады. Олар айналымдық өндіріс құралдары мен айналған қаржыдан тұрады.

        Меншікті капитал – кәсіпорынның ұзақ уақыт бойы пайдаланатын меншігіндегі қаражат.

        Жарғылық капитал – кәсіпорынның құрылтай құжаттарына сәйкес оның меншік иелерінің (қатысушылардың, құрылтайшылардың) салымдары есебінен құралған жарғылық қор.

        Резервтік капитал – пайдадан ақша аудару есебінен пайда болатын меншікті қаражат бөлігі, шаруашылық іс-әрекетке кететін шығынды жабу, жарғы капиталын толтыру, дивиденттер мен субъектінің басқа шығындарын өтеу үшін қолданылады.

        Бөлінбеген табыс (жабылмаған шығын) –  барлық шығыстар мен салық төленгеннен кейінгі шығарылатын кірістің қалған сомасы.

        Қарыздық қаражат – айналымдық қаржыға қосымша қажеттілікті, соның ішішде шикізаттың, материалдардың, отынның және т.б. маусымдық қорларын жасауды жабады. Олар кәсіпорынға уақытша пайдалануға беріледі және белгілі бір мерзімнен соң қайтарылуға тиісті.

Негізгі оқу әдебиеттер:

1. Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет Учебное пособие. Алматы 2005
2. Радостовец В.К., Радостовец В.В  Ғабдуллин Т.Ғ. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп»   Алматы 2003.
3. Радастовец В.В. Теория и отраслевые особенности бухгалтерского учета. Алматы 2000
4. Назарова В.Л., «Шаруашылық жүргізуші субьектілердегі бухгалтерлік есеп» - Алматы: Экономика, 2006 ж.
5. Назарова В.Л. Бухгалтерский учет в отраслях. Алматы Экономика 2005
6. Баймуханова С.Б. „Бухгалтерлік есеп". Алматы; Экономика, 2005 ж.
7. Кеулімжаев Қ.К., Құдайбергенов Н.А., «Бухгалтерлік есеп теориясы
8. және негіздері»  Алматы, Экономика 2006ж.
9. Мырзалиев Б.С., Сәтмурзаев А.А., Әбдішүкіров Р.С.  «Бухгалтерлік есеп теориясы және тәжірибесі» Алматы: Экономика 2008 ж.
10. Әбдіманапов Ә. «Бухгалтерлік және қаржылық есеп принциптері»
11. Алматы, 2006 ж.

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары

1. Бухгалтерлік есеп деген не?
2. Бухгалтерлік есеп мәліметтерін пайдаланушылар кімдер?
3. Бухгалтерлік есептің міндеті дегеніміз не?
4. Бухгалтерлік есептің мақсаты дегеніміз не?
5. Бухгалтерлік есепті жүргізуде қандай өлшем түрлері қоданылады?
6. Қандай есеп түрлерін білесіз?

Дәріс-2      Бухгалтерлік есеп пәні мен әдісі

Дәріс мақсаты: Бухгалтерлік есептің стандарттары мен тұжырымдамалары, принциптері мен негізгі әдіс тәсілдерін қарастыру.

1. Бухгалтерлік есептің стандарттары және тұжырымдамалық негізі
2. Бухгалтерлік есептің принциптері
3. Бухгалтерлік есептің әдістері

 

1. Бухгалтерлік есептің стандарттары және тұжырымдамалық негізі

        Стандарт сөзі ағылшын тілінен  аударғанда үлгі, норма деген  мағынаны білдіреді. Ал бухгалтерлік есеп стандарттары дегеніміз кәсіпорындағы есеп жұмысын дұрыс жүргізудің және құжаттарды дұрыс толтырудың ережесі болын табылады. Әрбір осындай ереже бухгалтерлік есептің әдістері мен тәсілдерін, мәні мен мағынасын және терминалогиясын анықтайды.

        Бухгалтерлік есеп пен қаржылық  есеп беру стандарттарының қай-қайсының  болмасын өз мақсаты, қолданылу аясы (орны), анықтамасы, қолданысқа (күшіне) енген уақыты және мазмұны болады.

        Мақсаты. Бұл бапта стандарттың қандай мақсатқа арналып шығарылғандығы және есеп мәселелері қысқаша баяндалады.

        Қолданылу аясы (орны). Стандарттың пайдаланылатын жерлері мен қандай жағдайда (жерлерде) қолданылмайтындығы осы бапта жазылады.

        Анықтамасы. Стандарттағы келтірілген негізгі терминдерге түсініктеме берілетін бап болып табылады.

        Қолданысқа (күшіне) енген уақыты. Стандарттың қай уақыттан бастап күшіне енетіндігі осы бапта жазылады.

        Мазмұны. Бұл бапта кәсіпорынның есеп саясатына түсінік беріледі.

        Кей кездерде стандарттың қосымшалары  да жарыққа шығуы мүмкін. Бұл  қосымшада жаңа стандарттың басқа  қай елдерде қолданылғандығы  жазылып және оған қоса мысалдар  берілуі де мүмкін. Бухгалтерлік  есеп пен қаржылық есеп беру  стандарттары халықаралық және ішкі болып екі түрге бөлінеді.

        Халықаралық стандартты қаржылық есеп беру стандартын дайындаудың халықаралық комитеті жасап шығарады.

        Ал ішкі бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру стандарттары әр елде бухгалтерлік есепті жүргізу үшін, сол елдің ішінде жасалынады. Бұл стандарттардың арасында тікелей байланыс болу қажет.

        Қаржылық есеп беру тұжырымдамалары (концепциялары) шешім қабылдау үдерісінде  көрсетілген бухгалтерлік ақпараттардың  қажеттілігін анықтайды және  оны бекітеді. Есеп тұжырымдамасын (концепциясын) жалпы және жеке – деп аталатын екі түрге бөлуге болады.

• Жалпы тұжырымдамада бұл бірнеше елдің бухгалтерлік есеп туралы көзқарасын білдіреді.
• Жеке тұжырымдамада тек қана бір елдің өз ішінде жүргізілетін бухгалтерлік есеп туралы көзқарасын білдіреді.

        Тұжырымдамалар халықаралық бухгалтерлік  есеп және қаржылық есеп беру  стандартында қарастырылған бухгалтерлік  есеп принциптері, есеп саясаттары, есеп берулер негізінде құрастырылады.

 

2. Бухгалтерлік есептің принциптері

        Кез келген ғылымның, соның ішінде  бухгалтерлік есептің өз принципінің  болуы заңдылық.Латын тілінен  аударғандағы принцип сөзі мағынасы  жағынан – бастамасы, негізі деген түсінікті білдіреді.

        Қазақстан Республикасының бухгалтерлік  есеп стандарттарында бухгалтерлік  есептің мына төмендегідей принципі  анықталған:

• есептеу;
• үздіксіз;
• түсініктілік;
• мәнділік;
• маңыздылық;
• сенімділік;
• әділетті әрі тура көрсету;
• бейтараптық;
• сақтық;
• толықтылық;
• салыстырмалық;
• дәйектілік.

1.Есептеу принципі.

        Кәсіпорындағы кез келген операциялар (кірістер, шығыстар) есептеліп  отырылуы  қажет.

        2.Үздіксіз принципі.

        Ұйымның қызметі үздіксіз жалғасады  деп болжам жасалынады.

        3.Түсініктілік принципі.

        Бухгалтерлік есептің ақпараттық мәліметтері оны пайдаланушыларға шешім қабылдауы барысында түсінікті болу керектігімен түсіндіріледі.

        4.Мәнділік принципі.

        Ұйымның бухгалтерлік есеп ақпараттары  пайдаланушылардың қажеттілігін  қанағаттандыруы қажет. Сондай-ақ  пайдаланушылардың кәсіпорын жұмысына (қызметіне) баға беруіне көмектесуі  керек. 

         5.Маңыздылық принципі.

        Бухгалтерлік ақпараттық мәліметтердің, қаржылық есептің сыртқы пайдаланушыларға олардың шешім қабылдауы үшін қажет болуымен түсіндіріледі.

        Бухгалтерлік ақпараттық мәліметтердің  маңыздылық деңгейін өлшеу үшін  үш түрлі сапалық аспектілер  қолданылады.

1. Уақтылы. Бухгалтерлік ақпараттық мәліметтер өз пайдаланушыларына керекті уақытында жеткізіліп отыруы қажет. Бұл мәліметтің жеткізілу уақытының кешіктірілуі оның маңыздылық деңгейін төмендетеді.
2. Болжамның құндылығы. Өткен немесе қазіргі кездегі жасалынған болжаулардың нәтижесінде алынған бухгалтерлік ақпараттық мәліметтер пайдаланушыларға тиімді болуы қажет.
3. Кері байланыс. Өткен уақытта жасалынған болжамдар немесе оларға енгізілген өзгерістер пайдаланушыларға тиімді, оң әсер етуі қажет.

       6. Сенімділік принципі.

        Берілген ақпараттық мәліметтерде  қате болмаса, сондай-ақ пайдаланушылар  оған сенімді болса, онда бұл  сенімді ақпарат болып табылады.

        7.Әділетті әрі тура көрсету принципі.

        Кәсіпорынның қаржылық қорытынды  есебі осы мәліметтерді пайдаланушыларды  қаржы жағдайы және ақша қаражаттарының  қозғалысы туралы нақты әрі  әділетті ақпараттармен қамтамасыз  етуі қажет.

        8.Бейтараптық принципі.

        Ақпарат сенімді болуы үшін  алдын ала бір шешімді қабылдауға  арналмаған болуы керек. Алдын  ала дайындалған ақпараттық мәліметтер  болмаған жағдайда, негізделмеген, бір қорытындыға келтірілмеген  ойды пайдалану бейтараптыққа  сәйкес келеді.

        9.Сақтық принципі.

        Бухгалтерлік есептің ақпараттық  мәліметтерінде жазылатын цифрлар  кәсіпорынның экономикалық жағдайын  суреттейді (бейнелейді) және пайдаланушылар  осы мәлімет арқылы түрлі шешім  қабылдайды. Сондықтан да әрбір  әріптің және цифрдың дұрыс  жазылуы үшін сақ болу қажет.       

       10. Толықтылық  принципі.

        Ұйымның қаржылық қорытынды есебіндегі  ақпараттық мәліметтер сенімді  болу үшін толық болуды қажет  етеді және шыққан шығынға  қарай олар мәнді болуы қажет.

        11. Салыстырмалық принципі.

        Қандайда бір кезеңнің бухгалтерлік есеп мәліметтері (қаржылық есебі) өткен уақыттардағы мәліметтермен салыстырылып көрсетілген кезде ғана оның пайдалылығы мен мазмұндылығы арта түседі.

       12. Дәйектілік принципі.

        Кәсіпорын өзінің қызметі барысында  таңдап алған есеп жүргізу  саясатын есепті кезеңнің басынан  соңына дейін дәйекті түрде  қолдануы қажет. 

       

3. Бухгалтерлік есептің әдістері

        Кәсіпорындар мен ұйымдарда болып  отыратын күнделікті операциялардың, үдерістердің маңызы әр түрлі. Осы үдерістермен операцияларды  бухгалтерлік есептің көмегімен  бақылап, тексеріп олардың дұрыс  орындалғандығын немесе орындалмай  жатқанын қарап, одан нәтиже шығарып  отыруға болады. Осы айтылғандардың  орындалуы барысында бухгалтерлік  есепте әр түрлі тәсілдер қолданылады. Сол барлық қолданылатын тәсілдердің  жиыны және олардың ғылыми  тұрғыдан басқарылатындай бір  жүйеге келтірілуі бухгалтерлік  есептің әдістері болып саналынады.

        Бухгалтерлік есептің әдістері  келесідей түрлерден тұрады:

• құжаттау;
• түгендеу;
• шоттар;
• екі жақты жазу;
• бағалау;
• калькуляциялау;
• бухгалтерлік баланс;
• есеп беру.

       1. Құжаттау – шаруашылық операцияларын құжаттардың көмегімен олар жасалған сәтте және сол жерде бастапқы тіркеу.

        Құжат бухгалтерлік жазбалар  үшін міндетті негіз болып  саналады. Әрбір шаруашылық операциясына  ол жасалған сәтте құжат жасалады, онда құжаттың атауы, операцияның  мазмұны, оның жасалған күні, өлшем  бірлігі, операцияның жасалуына  жауапты адамдардың қойған қолдары  көрсетіледі. Сөйтіп құжаттар заңдық  растаушы күшке ие болады, яғни  заңды түрде белгіленген дәлелді  ақпараттық мәлімет болып есептеледі. Құжатта міндетті түрде көрсетілуге  тиісті мәліметтерді деректеме (реквизит) деп те атайды.

      2. Түгендеу – мүліктің нақты қолда барын бухгалтерлік есептің деректері бойынша заттай сәйкестігін тексерудің әдісі. Ол бухгалтерлік есеп деректерінің растығы мен кәсіпорын меншігінің сақталуын қамтамасыз ету мақсатымен жүргізіледі. Негізгі құралдар, тауарлы-материалдық құндылықтар, ақша қаражаттары, аяқталмаған өндіріс, сауда кәсіпорнының тауарлары және басқа мүліктерін есептегімен (құжаттағымен) салыстырып түгенделіп  отырылуы тиіс.