«КазНИГРИ» ЖШС-нің шаруашылық қызметіне сипаттама

     3. Өз жұмысын атқару барысында  ішкі аудиторларға толық ынтымақтастық  танытылуға тиіс. Олар өз қызметін  атқару үшін қажет деп тапқан  кез-келген құжаттар мен ақпараттарға  қол жеткізуге құқықты. Аудитке  шалынып жатқан бөлімшенің басшысы  ішкі аудиторларға берілетін  ақпараттардың толымдығы және  дәлдігі үшін жауапкершілік артады.

     4. Ішкі аудиторлар өз жұмысының  тұжырымдарын аудитке шалынған  бөлімшенің жауапты менеджерімен  талқыға салады. Осы талқылау  қорытындысы бойынша және қолдарына  тиген кез-келген қосымша ақпарат  негізінде өз тұжырымдарына тиісті  өзгертулер енгізеді.

     5. Ішкі аудит Қызметі әр тексеріс  бойынша шығарған қорытындысын  әділ және объективті түрде  жасайды. Егер олар өз ұсыныстарына  басшылықтың мақұлдауын ала алмаса, онда неге бұлай болғанының  себебін көрсетуге тиіс, алайда  директорлар Кеңесі ішкі аудит  Қызметі өз тұжырымдарын толықтай  жеткізеді деп күтеді.

     6. Ішкі аудиторлар директорлар  Кеңесіне ұғынықты және онда  келтірілген ақпараттар тұрғысынан  толықтай дәл есеп дайындайды.

     7. Әрбір аудиторлық есеп тексеріс  нысанын аудит барысында анықталған  кемістіктерді шешуге бағытталған  ұсыныстармен қамтамасыз етуге  тиіс. Аудиторлық тұжырымдамада  келтірілетін ұсыныстар, қандай  мәселелер өзертілуі керек екенін  және ол ұсыныстардың қандай  мерзім ішінде жүзеге асырылуға  тиістігін нақты нұсқалуы керек. 

     8. Аудиторлық есепте әрбір берілген  ақыл-кеңес бойынша және ұсынылған  түзету және алдын-алу іс-әрекеттерінің  әрқайсысына байланысты басшылықтың  жауабы болуға тиіс. Басшылық  аудиторлық есепте көрініс тапқан  және тексеріс нәтижелеріне жауап  ретінде тиісті шаралардың қолдануы  туралы шешім қабылдауға міндетті, және де олар директорлар Кеңесіне  жазбаша түрде, аудиторлық тұжырымдама  берілгеннен кейін бірден, тексеріс  қорытындысынан шығатын бір немесе  бірнеше ұсыныстың жүзеге асырылуын  орынсыз деп табар болса, оның  себебін түсіндіруге тиіс.

     9. Директорлар Кеңесі ішкі аудит  қызметіне үлкен мән береді. Ішкі  аудит Қызметі диреткорлар Кеңесі  алдында тоқсан сайын немесе, егер тексеріс барысында шұғыл  және маңызды мәселелер туындай  қалса, одан жиірек есеп беріп  отырады. Директорлар кеңесі Қызметке  басшылар тарапынан толық ынтымақтастық  танытылмауда немесе, ішкі аудит  қызметінің ақыл-кеңестері келісілген  мерзім аралығында орындалмауда  деп шешсе, тиісті шаралар қолданады [12].

     «КазНИГРИ»  ЖШС-ның ішкі аудит қызметінің жалпы қабылданған стандарттары өзара байланысты төрт тізбекті бөлімнен тұрады:

1. Негізгі постулаттары.
2. Жалпы стандарттары.
3. Жұмыс стандарттары.
4. Есеп беру стандарттары.

     Негізгі постулаттар – бұл аудиторлық қызметтің жалпы стандарттарының  қызметінің жалпы стандарттарының  негізін білдіретін қажетті шарттар  мен логикалық принциптер, заңдылықтар. Олар аудиторға нақты стандарттардың белгілі бір  тұста қолдануға  жарамайтын жағдайында есеп берулерді  жасау пікірін қалыптастырудың  схемасы ретінде қызмет етеді.

     Олардың ішінде арнайы экономикалық әдебиеттерде ең маңызды делінетін мынадай  негізгі постулаттар ұсынылады:

1. тексеруші орган өз қызметінде барлық мәселелер бойынша аудиторлық қызметтің стандартына сәйкес әрекет етуі керек.
2. Аудиторлық органның еш қоспасыз өз пікірі болы және тексеру барысында пайда болатын әр түрлі жағдайларды дербес бағалаы керек.
3. Қоғамдық сала өскенде қоғамдық қаражат сеніп тапсырылған жеке тұлғаны немесе ұйымды бақылауға талап күшейеді, олардың елдің көзінше, яғни көпшілік алдында есеп беруіне және қаржылық шаруашылық опрацияларын дұрыс жүргізуіне қолдау көрсету.
4. Есеп берушілікті дамыту ақпаратты алу, бақылау жүйесінің  дұрыс жүргізілуімен жетілуіне ықпалын тигізуі керек. Қаржылық есеп берулер және басқа мәліметтер мазмұнының толық болуымен формасының дұрыс болуына кәсіпорын басшысы жауап береді.
5. Басшылықпен үкіметтің тиісті органдары қаржылық есеп берулердің стандартарын таратуға кепілдеме беруі керек.
6. Есеп берулердің стандарттарын дәйекі түрде, яғни тізбектілікпен қолдану қаржылық жағдай мен қызмет нәтижелері туралы дәл қорытынды жасауға өз септігін тигізу керек.
7. Ішкі бақылаудың барабарлық жүйесі болғанда ықтимал қателіктер мен бұрмаланушылық ең төменгі деңгейде азаяды. Осыған байланысты аудитор ішкі бақылау құралы қабылданған нормаларға сәйкес келмесе немесе ол мүлдем жоқ болған жағдайда  тексерілген бірлікке өз ұсынысын енгізеді.
8. Заң актілері бақылаудағы қызметтерді жан жақты бағалауда қажет болатын қолдағы бар ақпараттарға қол жеткізуді қамтамасыз ететін тексеруші органдарымен ревизия бірліктерінің ынтымақтастықта болуын мақсат етеді.
9. Барлық аудиторлық қызмет заң актілерімен, келісім шартпен және басқада нормативті құжаттармен белгіленетін өкілеттіліктің шегінен шықпауы тиіс.
10. Тексеруші органдар аудит технологиясын жетілдіруге және шаруашылық операцияларының заңды болуына ықпал етуі керек.
11. Тексеруші органдар аудитормен тексерілетін бірлік мүддделерінің қарама қайшы келуінен сақтануы, яғни олардың арасында жанжалға жол бермеуі керек.
12. Аудиторлық органдар зерттеу, бағалау және қаржылық есеп берудің жағдайы туралы қорытынды шығаруы жолымен тексерілетін ұйымның қаржылық қызметін аттестациядан өткізеді, шаруашылық қызметті оның қол жеткізген нәтижелерін жоспарланған межесімен салыстырып, барлық ресурс түрін пайдаланылғанын ескертіп, үнемдеу, өнімділік және тиімділік мәселелері бойынша тексеруден өткізеді [12].

      Жалпы стандарттар – бұл алға қойылған мақсатты тиімді әрі кәсіби               орындауы үшін аудиторға қажетті  біліктілік деңгейі мен белгілі  бір сапасы.

      Аудиторға қойылатын негізгі талаптар:

      - даярлығы

      - құзіреттілігі

      - тәуелсіздігі

      - ақпаратты алуға, тексеруге және  оған баға беруге, есеп берулерді  жасауға, қорытынды шығаруға, ұсыныс  жаауды дайындауға тиісті көңіл  бөлу.

      Жұмыс стандарттары – бұл тексеру міндетін орындауда аудитор басшылыққа алатын ережелер [2].

      Олардың құрамына мыналар кіреді:

      - аудиторлық тексеруге дайындалу

      - қадағалауды жүзеге асыру

      - анық айғақтармен сенімді мәліметтерді  жинау

      - ішкі бақылаудың жағдайын бағалау

      Есеп  беру стандарттары – қорытындылаушы кезеңде қолданылады әрі аудиторлық тексерудің нәтижелері бойынша материалдарды  беруге, орналастыруға және оның формасымен мазмұнына қатысты ережені білдіреді.

      Мақсаттарымен салаларына қарай аудиторлық есеп берулер  мына фирмаларда жасалады:

• Қорытынды – қаржылық тексерулердің нәтижелері бойынша аудитордың тұжырымы.
• Есеп беру –  шаруашылық қызматтерін тексеру бойынша аудитордың тұжырымы.
• Хат – ұйым басқарушылары үшін.
• Ескерту – шағандау фирмалармен кәсіпорындардың дирекциясы үшін.

      Есеп  берулердің мақсаты – елеулі қателіктерге ықтимал есеп және бақылау жүйесіндегі  кемшіліктердің болуына түсініктеме  беру, құрылымдық кеңестер беру, болашақта  аудиторлық тексерулер қандай мәнге  ие болатынын анықтау.

      Есеп  берулерде келтірілген ақпаратар  дәл әрі анық, сенімді әрі құзіретті, тәуелсіз әрі обьективті және сындарлы болып, басшылықты іс қимылмен қамтамасыз етілуі керек.

      Форма бойынша есеп беруде немесе қорытынды  шығаруда мекен жай, негізгі мазмұн, қойылатын қол, мөр және күні көрсетілуі қажет. Есеп берудің мазмұнында аудиттің уақытылы өткізілуі стандарттарға  сәйкес келуі, заңдық негізі, мәні, сипаты, мақсатарымен ауқымы көрініс табуы қажет [12]. 
 

     3.4 Кәсіпорынның ақша қаражаттарының ішкі аудиті 
 

     Ақшаларға жүргізілетін аудиторлық тексеруді  кассалық операцияларды тексеруден бастаған тиімді. Синтетикалық (топтамалық) есеп мәліметтерімен аналитикалық (талдамалық) есептің сәйкестігін тексерген  кезде операциялардың өзара бақылану әдістерін қолдану қажет. Сомаларда  ауытқу кездескен жағдайда кассалық кіріс ету ордерлері, банк көшірмелері, кассирдің берген есебі, чектердің  түбіртектері бойынша, ал қажет болған жағдайда тікелей банк мекемелеріндегі  жазулармен салыстырылып тексереді [8].

     Ақша  қаражаттары операциялары, әсіресе  олардың сусымалы бөлігі – нақты  ақшамен (еңбекақы таратқан, өндіріс  шығындарын төлеген, есеп беруге тиісті соманы берген және пайдаланған, жұмсалынған  тағыда басқа кезде) болған операциялар  міндетті түрде жаппай тексеруді  талап етеді. Сондықтан кассалық құжаттар тексерілетін кезең тұтасымен  жаппай тексеруге ұшырайды. Кассалық құжаттарды жаппай тексеруге кіріспей тұрып аудитор тексеруді жоспарлауға  міндетті. Себебі жаппай тексеру бүкіл  кассалық құжаттарды қарап шығуды білдірмейді. Бұл құжаттар бірнеше рет қаралады, себебі аудитор әрбір  тексеруі барысында өзінің бағыты және белгілі бір мақсаты бар, тіптен өзгеше әрекеттерді орындайды. Сондықтан кассалық операцияларды аудиторлық тексеру үшін мынандай мазмұндағы бағдарлама ұсынылады:

     – кассадағы ақша-қаражаттарын және басқа  да құндылықтарды түгендеу және олардың  сақталу жағдайларын тексеру,

     – операциялар бойынша толтырылған  құжаттардың дұрыс толтырылғандығын тексеру,

     – кассаға ақшалардың дер кезінде  және толық, дұрыс кіріске алынғандығын тексеру,

     – жұмсалған ақшалардың дұрыс шығыс  етілгендігін зерттеу,

     – бухгалтерлік есеп шоттарында операциялардың дұрыс көрсетілгендігін тексеру,

     –кассалық операциялар нәтижесі бойынша қорытынды  және ұсыныстар жасау.

     Кассалық  операцияларды аудиторлық тексеру  үшін кәсіпорын кассасындағы ақша-қаражаттарының түгендеуін жүргізу керек және кассаны  түгендеу жүргізуге акт құру керек. Түгендеу кассир және бас бухгалтердің қатысуымен жүргізілуді керек етеді. Кассаға түгендеу жүргізу тәртібі  келесідей болуы мүмкін: бірнеше  кассалардың болу себебінен аудитор  оларға ену мүмкіндігін болдырмау  үшін оларды жабады.

     Кассир  соңғы күні болған кассалық операциялар  туралы кассалық есеп дайындайды, кассалық кітап бойынша тексерілген күнге  ақшалардың қалдығын шығарады. Сонымен  қатар кассирден барлық кіріс  құжаттарды есепке алынды және түгендеу уақытында кірістелмеген және шығарылмаған ақшалар жоқ деген қолхат алынады. Содан кейін нақты ақшаны санау  басталады. Кассада сақталатын ақша және басқа құндылықтарды санау  аяқталғаннан соң, шығарылған қалдық кассалық кітап бойынша мәліметтермен  салыстырылады. Түгендеу нәтижелері акт  арқылы құжатталады, оған аудитор, бас  бухгалтер және кассир қол қояды. Егер ақша-қаражаттарының, ақшалай  құжаттардың және басқада құндылықтардың артық шығып немесе жетіспеушілігі айқындалса кассирден жазбаша түсіндірме алынады. Ақшалардың жетіспейтін көп  сомасы анықталған жағдайда аудитор  кәсіпорын басшысына кассирді тексеру  аяқталғанға дейін жұмыстан босату туралы сұрақ қоюы мүмкін. Кассаны  түгендеу кезде кассирді жұмысқа  тағайындау туралы бұйрықтың болуын, кассирмен толық материалдық  жауапшылық туралы шартқа отырылғандығын тексереді. Аудитор кассалық операцияларды  тексеру кезінде келесі алғашқы  құжаттарды қолданады: кассалық кітап, кассирдің есебі, кассалық кіріс  ету ордері, кассалық шығыс ету  ордері. Кассалық кіріс ету және кассалық шығыс ету ордерлерін тіркейтін  журнал, берілген сенім хаттарды тіркеу журналы, депоненттерді тіркеу журналы, төлем ведомостарының тіркеу журналы, кассалық құжаттарды растайтын құжаттар, аванстық есеп және тағыда басқа құжаттар [8].

     Ұйымның кассадағы ақша қаражаттарының қалдығы  және түрлі операциялар бойынша  қозғалысы келесідей құжаттарда (синтетикалық (топтамалық) есеп регистрлерінде) көрініс табады:

     – шаруашылық ұйымының балансында, сондай-ақ осы балансқа қосымшаларда (ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп),

     – бас кітапта,

     – №1-журнал-ордерде және №1-ведомосте.

     Кассалық  операцияларды тексеруді табысты  жүзеге асыру үшін аудитор кассадағы  ақша-қаражаттарының ішкі қозғалысының жағдайын бақылауды және кәсіпорында кассалық тәртіптің сақталуын бағалау үшін әрбір іс-әрекеттер бойынша тест сауалнамасын жасау қажет. Тестті бағдарламада қаралған пунктерге байланысты қаралған сұрақтары бойынша әрбір аудитор өзінің іс-тәжірибесіне сүйене отырып жасайды. Тестті жазбаша немесе ауызша түрде жүргізуге болады. Аудитордың алдын-ала дайындаған сұрақтарына қарай қойылған сұрақтарына кассир, бухгалтер және ішкі бақылау қызметкерлері жауап беріп, содан кейін сауалнама мәліметтері кассирдің және бас бухгалтердің қолдары қойылып расталады. Бұл құжат көрсетілетін түрде аудитордың даусыз дәлелі болып табылады. Кассалық операцияларды тексерген кезде құжаттарын оқу, тексеру жазуларын қарама-қарсы салыстырып тексеру, арифметикалық мәліметтерін санап тексеру сияқты бақылау әдістерін қолдануға болады. Тесттің сауалнамасына алған жауаптың талдаудың негізінде ішкі бақылаудың жағдайы кассалық операциялардың, бухгалтерлік есептің ұйымдастырылуы және жүргізілуі туралы қорытынды жасуға болады. Кассаны және кассалық операцияларды аудиторлық тексеру негізінен үш бағыт бойынша жүргізіледі: