Жұмыспен қамту және оны жетілдіру жолдары

Жұмыссыздық – бұл жұмыс  күшіне деген сұраныс пен ұсыныстың  арасындағы айырмашылықтан туындайтын нәтиже. Экономиканы жұмыс күші жұмыспен қамтылған және жұмыспен қамтылмағанадардан құралады. Шетелдік мамандар жұмыссыздықтың себептерін талдай отырып, оның әртүрлі нысандарын тудыратын нақты факторларды қарайды.  Батыс елдердің мамандары жұмыссыздықты екге бөледі:

• Жиынтық сұраныстың жеіспеуіне байланысты;
• Жиынтық сұраныстың өзгеруіне байланысты.

          Қазір көптеген мекемелер әлдеқашан ұмтылған проблема жұмыс кадрларының қажеттігіне ұшырады. Бұрын олар өте көп болса, қазір олар әртүрлі салаға кетуіне, квалификациясы төмендеуіне байланысты өте аз. Ал бар жұмыс іздеушілердің квалификациясы жоқ немесе өте төмен. Сонда қоғам бір-біріне қарама-қарсы екі түрлі ауруға шалдығуы мүмкін:

1. Кадр дефициті
2. Жұмыссыздық

Университеттер, училищелер, колледждер мен өндіріс орындарының  тіл табысуы бұл мәселені шешуі  мүмкін. Осы тұста мемлекетке осы  секторды басқару үшін белгілі бір  стратегия қажет.

1. Жұмысшыларды мемлекеттен тыс әдіспен орналастыру, бұл әдіс негізінен натуралды шаруашылықтарға тән.
2. Жұмыссыздық әсерін төмендеті, ұбл жерде жұмыс жасайтын сектор зардап шегеді, себебі жұмыссыздарға берілетін өтемақы салық есебінен алынады.
3. Жұмыс орындарын ашу. Бұған келісу қиын, өйткені ол кедей елдерден имигранттар келуін көбейтпесе, ашылған жұмыс орындарға жергілікті жұмыссыздардың бара қоюы екіталай.

Жоғарыда аталған әдістерден басқа қоғамдық реттеу әдісі де бар. Ол қоғамдағы басқа жұмыссыздыққа  әсері бар факторлар:

4. Білім беру
5. Жұмыс табуға көмек т.б.

Бұл факторларды қолдана  отырып сыртқы жұмыс іздеп келушілер  мәселесін де секе алған жөн. Жұмысқа  орналастыру іс-шараларына келетін  болсақ, республикамызда Қазақстан  Республикасының «Халықты жұмыспен қамтамасыз ету туралы». «Әлеуметтік  атаулы көмек туралы» заңдарын, «Кедейшілік  және жұмыссыздықпен күрсу бағдарламасын» іске асыру бойынша жұмысы өткізілуде.

        Жұмыспен  қамту Департаменті қызметкерінің  айтуы бойынша, «мемлекет жұмыссыздықтан  әлеуметтік қорғауға кепілдік  береді, халықтың мақсатты топтарының жұмысқа орналастыруына, бірінші кезекте тұрмыс жағдайы нашарларға, 25 жасқа дейінгі ата-ананың қамқорынсыз қалған балаларға, жалғыз басты және көп балалы аналарға, мүгедектерге көмек  көрсету жөніндегі қосымша шараларды қамтамасыз етеді».

          Тұрақты даму тұжырымдамасын  жүзеге асырудың маңызды жағдайы  әлеуметтік бағдарланған рыноктік  экономиканы құру болып саналады. Елдің тұрақты дамуы – адамдардың  жұмыспен тұрақты түрде қамтылумен, еңбек саласындағы әр алуан  қысылтаяң ахуалдар көрінісінің  алдын алумен тікелей байланысты. Қазіргі кезде экономиканың нақтылы  секторында жұмыссыздықпен күресу  мәселесі жұмыс орындарын құрумен,  жұмыспен қамтудың белсенді саясатын  жүргізумен жұмыссыздықтан қорғаумен  біртұтас түрде қаралуға тиіс. Рыноктык қатынастар пайда бола  бастаған кезде мемлекеттің әлеуметтік  саясатының ең маңызды міндеттерінің  бірі – еңбеккерлердің жұмыссыздықтан  әлеуметтік қорғау жүйесін жасау  болып табылады. Жұмыссыздықтан  әлеуметтік қорғау жүйесі дамыған  елдерде қазіргі ғасырдың басынан  ақ белсенді түрде қолданыла  бастаған болатын.

           Қазақстандағы жұмыссыздық бойынша  әлеуметтік қорғау жүйесін дамыту  үшін халықаралық тәжірибені  талдау жасаудан басқа, оның  мәнін, мағынасын, қызметін және  оның қызмет істеу үдерісін  анықтау қажет.

           Жұмыссыздықтан қорғау жүйесінің  негізгі мақсаты – жұмыспен  тұрақты қамтуды қаржымен қамтамасыз  ету. Ол өзінің қызмет ету  белгісіне қарай екі түрлі  бөлек жүйеден тұрады:

• Бірінші бөлек жүйе өзінің ішкі мағынасы бойынша жұмыссыздарға материалдық көмек көрсету қызметін атқарады;
• Екіншісі, жұмыссыздықтың өсуіне жол бермеу жөніндегі шұғыл шараларды жүзеге асырады.

           Жұмыссыздық бойынша қорғау жүйесі  үш негізгі көзден қаржыландырылады  – жұмыс берушілер, жұмыскерлер  және мемлекет. Егер бірінші бөлек  жүйе экономикалық тұрғыдан жоғарыда  аталған үш көздің есебінен  қолдау тапса, екіншісі негізінен  жұмыс берушілер есебінен алады.  Рыноктік экономикасы бар елдерде  жұмыссыздық жөніндегі қорғау  жүйесін құру негізінен өзара  бағынышсыз екі себепке байланысты:

• Өндірістің рыноктік тәсілі үшін жұмыссыздық болмай қалмайтын әлеуметтік-экономикалық құбылыс және барлық жалдамалы жұмскерлер жұмыссыз қалу қатеріне ұшырайды.
• Мемлекеттік органдардың өз азаматтарына «еңбекке құқығын қамтамасыз ету».

Еңбек нарыңында орын алатын келесі бағыт – жұмысбастылық  деңгейі ерекше микроэкономикалық  көрсеткіш. Алайда, жұмысбастылық тек  экономикалық құбылыс қана емес, сонымен  қатар, ол демографиялық процестерден тәуелді. Әлеуметтік саясаттың құрамдас бөлігі ретінде яғни демографиялық  және әлеуметті кмазмұнға ие. Жұмысбастылық адамның еңбекке қатысу шамасының жұмысшыға қоғамдық қажеттіліктерді қамтамасыз ету және жеке қажеттіліктер дәрежесін, ақылы жұмыс орындары табысы көрсетеді. Осы позициядан жұмысбастылық еңбек нарығының маңызды сипаттамасы ретінде рөл атқарады. Қазақстан Респубикасы жұмыспен қамту туралы заңына сәйкес, жұмысбастылық еңбек табысын әкелетін, жеке және қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырумен байланысты азаматтың қоғамдық пайдалы қызметі ретінде анықталады.

           Жұмысбасты статусының халықаралық  классификаторына сәйкес жұмысбасты  халықты 6 топқа бөлуге болады:

1. Жалданбалы жұмысшылар;
2. Жұмыс берушілер
3. Өз еңбегімен жұмыс істейтіндер
4. Өндірісті кооператив мүшелері
5. Отбасының көмектесетін мүшелері
6. Статусы бойынша жіктелмейтін жұмысшылар

Жұмысбастылықтың негізгі  принциптері:

1. Еңбек еркіндігі, яғни азаматтардың өндірістік және шығармашылық еңбекке өз мүмкіндіктерін еркін қолдануы
2. Азаматтардың еңбекке және тыңдаған жұмысбасты құқығы жүзеге асыруға жағдай жасауға мемлекеттің жауапкершілігі
3. Жұмысбастылықтың проблемаларын шешуге кешенді бағыт.

Жұмысбастылықтың негізгі  икемді формалары:

1. Толық жұмысбастылық
2. Тиімді жұмысбастылық

Толық жұмысбастылық біртұтас түсініктемесі жоқ оның сипаттамасының негізінде жататын критерийаларына байланысты ол әртүрлі талқыланады.

Тиімді жұмысбастылықтың әлеуметтік бағытталған нарықтық экономикаға  байланысты тиімді жұмысбастылық қоғамдық еңбек өнімділігі негізінде қоғамның әрбірмүшесіне білім және кәсіби деңгейдің өсуі, денсаулық, қажетті табысты қамтамасыз ететінхалықтың жұмысбастылығы.

Қай елді алсақ та жастар ол – елдің болашағы, келешек  ел тірегі. Жастар қазіргі Қазақстан  еңбек нарығында 35 еңбекке жарамды халық санын құрайды екен. Олар бүгінде түрлі экономикалық, әлеуметтік, саяси шаралардың белсене қатысушылары. Күннен күнге жастардың еңбекке тартылысы артып бүкіл әлемде жастардың еңбек нарығындағы алар үлесі артуда.

            Жұмыссыздар арасында әр бесінші  адам 16-29 жас аралығындағы жас  өспірімдер. Елімізде 1 жұмыс орнан  17 адам таласса, соның 3-і жас  азаматтар. Бұдан үлкен жұмысшы  күшінің қорын байқауға болады.

          Сұранысқа лайық маман даярлау  саласы, еңбек нарығы жайлы мәліметтердің  толық жеткізілмеуі, жастардың өз  құқықтары мен еңбек қатынастар  сферасындағы міндеттерін білмеуі  бүгінгі күннің бас проблемалары. Осы жағдайлар жастарға күрделі  әлеуметтік-психологиялық әсер етуде.  Еңбекке деген құлшынысы төмендеп, жасөспірімдер арасындағы қылмыстық  оқиғалардың жиілеуіне әкеп соғуда.

          Сондықтан, аталған жағдайлардың  барлығы еңбек қатынастарының  дұрыс жүргізілуін қамтамасыз  етуі керек. Еңбек қатынастары  – ҚР еңбек шарында, ұжымдық шартта көзделген құқықтармен міндеттерді жүзеге асыру үшін қызметкер мен жұмыс берушінің арасында туындайтын қатынастар.

2. Қазақстан Республикасындағы «Жол картасы» бағдарламасы жұмыссыздықты төмендетудің бағыты ретінде

          Қазіргі кезде біздің мемлекетімізде жұмыссыздықпен күрес қарқынды жүргізілуде. Президенттің 2030 жылға дейінгі стратегиялық жоспарында шағын кәсіпкерлікті дамыту, халықты ттолық сауатты ету жолдарын айқын көруге болады. Яғни бұл мақсаттардың орындалуы келешектегі болашақ қазақстандықтардың жұмысы қамтаасыз етіледі деп күтілуде.

Бағаның төмендеуін қоздыру, бұл да жұмыссыздықты азайтуға себепші  боады. Ол үшін алдын-ал шетел валютасына ақша айырбастаудағы ұлттық валюта курсын көтеріп, ұсыныс пен сұраныс тепе теңдігін қамтамасыз ету.

2009 жылдың 30сәуіріндегі еңбек  және әлеуметтік қорғау Министрінің  төрағалығымен өткен селекторлық  жиналыстың Хаттамасының 1 тармағының 3 тармақшасын орындау үшін, Үкіметпен  белгіленген дағдарысқа қарсы  жоспарлар, іс-шараларының орындалу  мақсатында жұмыс орнының құрылуы  және сақталуы, мемлекеттік сатып  алудағы қазақстандық мазмұнын  ұлғайту үшін отандық өндірістің  әлеуеттің барынша көп жұмылдыруы, сонымен қатар экономиканың дағдарыстан  кейінгі даму жағдайында дайындау  мен қайта құру үшін қолда  бар ресурстардың барынша көп  пайдалануы бөлімдері  бойынша  Үкіметпен 2010 жылда іске қосылуы  жоспарланған жобалардың тізілімі  және 2010 жылы іске асырылуы жалғасатын  жол картасы бойынша ағымдағы  және капиталды жөндеу жобасының  тізілімімн қалыптастырылды.

Мемлекеттік бағдарламада экономиканы  әртараптандыруды және бәсекеге қабілеттілігінің өсуін қамтамасыз ететін оның шикізат  емес секторларын жедел дамыту көзделіп отыр.

Бұл ретте экономиканың экспортқа  бағдарланған дәстүрлі секторларындағы  ұлттық холдингтер, отын-энергетика кешенінің  және металлургия өнеркәсібінің  жүйе құраушы компаниялары бастамашылары  болып табылатын ірі инвестициялық  жобаларды іске асырумен қатар, шағын  және орта кәсіпорындардың экспортқа  бағдарлануын дамыту перспективасымен қазіргі заманғы өндірістер құру үшін оларды дамыту Мемлекеттік бағдарламаның  басымдығы болып табылады.

Шағын және орта кәсіпкерлік  халық шаруашылығын дамытуға, әлеуметтік проблемаларды шешуге, жұмыспен қамтылған  қызметкерлер санын ұлғайтуға айтарлықтай  әсер етеді. Жұмыс істейтіндердің саны бойынша, өндірілетін және сатылатын  тауарлардың, орындалатын жұмыстар мен қызметтердің көлемі бойынша  шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері жекелеген облыстарда жетекші рөл  атқарады. Сондықтан кәсіпкерлікті  мемлекеттік қолдау проблемасы қазіргі  уақытта өте өзекті болып табылады. Қалыптасқан жағдайда мемлекет пен  бизнестің әріптестігі негізінде  кәсіпкерлік қаржылай және қаржылай емес қолдаудың экономиканың экспортқа бағдарланған шикізат емес секторларын дамытуды ынталандыруға бағытталған саясатын қайта қарау талап етіледі.

Осыған байланысты кредиттерге  кепілдік беру және кредиттер бойынша  пайыздық ставкаларды субсидиялау  сияқты құралдар айтарлықтай танымал  және экономиканың қандай да бір секторын дамыту мен қолдау мақсатында қолданылады. Бұл құралдар коммерциялық банктердің кредиттік және ілеспе тәуекелдер себебінен  экономиканың қандай да бір секторына  салуға асықпай отырған едәуір қаржы  қаражатын тартуға мүмкіндік  береді.

Шағын, орта және ірі кәсіпкерліктің теңгерімсіздігіне жол бермеу мақсатында шағын және орта кәсіпкерлікті, оның ішінде өңірлік кәсіпкерлікті дамыту есебінен мемлекеттік қолдауды күшейту  қажет.

Кәсіпкерлерге мемлекеттік  қолдау көрсетудің бұл құралдары  бюджет заңнамасын жетілдіру шеңберінде өзгерістер мен толықтырулар енгізілген «Жеке кәсіпкерлік туралы» Қазақстан  Республикасының Заңында көзделген.

Жаңа өндірістерді дамытуда кәсіпкерліктің бірінші кезекте, шағын  және орта кәсіпкерліктің бастамаларын тежейтін негізгі проблемалар: 

қаржыландыруға қол жеткізу  және қарыз алу құнының жоғары болуы; 

индустриялық инфрақұрылымның дамымауы;  

кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымының дамымауы.