Жұмыспен қамту және оны жетілдіру жолдары

 

Азаматтарды толық жұмыспен қамтамасыз ету мемлекеттің экономикалық саясатының басты мақсаттарының  бірі болып қала береді. 90 жылдары  жүзеге асырылған нарықтық реформа, еңбек нарығындағы нақты сұраныстың ықпалымен халықты жұмыспен қамту Қазақстан Республикасының барлық аймақтарындағы тұрғындардың жұмыспен қамтылу жағдайында және еңбек қатынасында орын алған түбегейлі өзгерістермен қатар жүрді.

 

 

2. . Жұмыспен қамту және оның қазіргі теориясы

Классикалық теория деп маркстік емес әдебиетті, әлбетте ағылшын  мен американдықтардың теориясын  түсінеді. Олар Рекардодан Маршаллға, Пигу және тағы басқалары ортодоксальдық теорияларға табан тіреп, жалпы  экономикалық теңдік теориясын жасауға  бағыт ұстайды, жұмыспен қамтудың классикалық  теориясы әлем деңгейінде еңбекке сұраныс  және еңбекті ұсыну қызметін құруға, оны жетілген бәсеке рынок жағдайында да пайдалануды ұсынды. Мұндай күрделі  қызметтерді тек жекелеген кәсіпкерлер сұранысы мен жекелеген жұмыскердің ұсынысы қызметтерін біріктіру арқылы мүмкін. Еңбекке сұраныс жасайтын адам – кәсіпкер ғана. Бәсеке жетілдірілген рыноктарда кәсіпкерлер жалдайтын жұмысшылардың саны екі көрсеткішпен анықталады – нақты жалақы мен шекті еңбек өнімнің құны. жалданатын жұмысшы санының артуымен шекті өнім құны төмендейді. Қосымша жұмыс күшін қамту шектеулі өнім құны жалақы төмендеуімен теңдескенде ғана тоқталады.

Жұмыс күшіне сұраныс жалақы көлеміне,  керісінше, тәуелділікте, жалақы өскенде, басқа жағдайлар  тең болғанда кәсіпкер теңдікті сақтау үшін еңбекке сұранысты азайтуға тиіс, ал жалақы төмендегенде еңбекке  сұраныс та артады. Жалақы мөлшері  мен жұмысшы күшіне сұраныс арасындағы функционалдық тәуелділік еңбекке  сұраныстың төмендегі графиктегі қисық  сызығын,ан көрінеді.

Абцисса сызығына – еңбекті  талап ету мөлшері (L), ал ордината белдігінде нақты жалақы көлемі (WР) көрсетілген. LD қисық сызықтағы әрбір нүкте белгілі жалақы мөлшерінде еңбекке сұраныстың қанша болатынын көрсетеді. Қисық сызықтың конфигурасы мен оның бағыты ең төмен жалақыға жоғары сұраныс крісінше жағдайды көрсетеді.

Еңбекті ұсыну қызметі  басқаша. Бұл да өндірістік қызмет көрсеткені үшін алатын нақтылы жалақының мөлшеріне  байланысты. Әдетте еңбекті рынокта  сатушылар жалақының өсу кезінде  жетілген бәсеке жағдайында оларды ұсынуды  арттырады. Сондықтан еңбекті ұсыну  қисық сызығы (3сурет) еңбекке сұранысқа қарағанда басқа түрде көрінеді.

 

 

 

 

 

 

 

Қоғамдағы жиынтық еңбек П. Самуэльсонның пікірі бойынша төрт көрсеткішепн анықталады:

1. Халықтың жалпы саны;
2. Жалпы тұрғындардың ішіндегі еңбекке жарамдылардың орташа саны;
3. Жыл немесе апта бойында еңбекке жұмсалған сағаттың сапасы;
4. Жұмысшының жұмсаған еңбегінің сан,ы мен мамандығының сапасы.

Екі графикті еңбекке сұраныс  пен ұсынысты біріктірместен бұрын  ебекті ұсынуды сипаттайтын бір  экономикалық құбылысқа тоқталған  жөн. Шынында ол біреу емес, екі құбылыс, олар орнын қамтумен байланысты табыстың тиімділігі деп аталады. Бұл тиімділікті біз белгілі бір топтың еңбек ұсынысына жалақы ствкасын көтерудің қалай әсер еткенін білгіміз келгенде көрнеді. Әлбетте мұнда еңбекті ұсыну өсуге тиісті, бірақ осындай қорытынды жасауға асықпау керек, бұл «ойынға» еңбек орнын басу мен табыс тиімділігі деген қатысушылар қосылады.

4-суретте жұмыс уақытының  жалпы санын көрсететін қисық  сызық берілген. Осы уақытта жалақы  мөлшеріне қандай да болмасын  еңбекші тобюы жұмыс істеулері  керек. Бұрын келтірілген еңбекті  ұсыну сызығынан мұның ерекшелігі  өзінің конфигурацияларында жатыр.

4-сурет.

С нүктесіне дейін жалақы өскен тұстағы еңбекті ұсынуды көрсетеді, ол ординат өсінен қашықтайды. Алайда С нүктесінен өткеннен кейін LС бағытын өзгертеді. Ол иіліп, тағы да ординат өсіне жақындайды. Жалақы өскен сайын еңбекті ұсыну азаяды. Сонымен жалақыны белгілі бір мөлшерге дейін көбейту еңбекті ұсынуды өсіреді, ал белгілі бір деңгейге жеткенге (LС) ол жалақының әрі қарай көбеюі салдарынан төмендейді. Бірақ осы себеп – жалақының ұлғаюы еңбекті ұсынуды қысқартады. Жалақы өскен кезде әрбір атқарған сағат көп төленеді, еңбектің әрбір бос өткен уақыты ұлғайған шығын, дәлірек айтсқа уыстап шашқан игілік сияқты қабылданады. Осы ысырап болған бос уақытты қызметке жұмсаудың қажеттілігін түсініп, ол бос уақытын қосымша жұмыспен алмастыруға тырысады. Сөйтіп бос уақытты пайдалану өскен жалақысына сатып алған көп тауарлар және қызмет көрсетумен толықтырылады.

        Нақты  жалақыны тепе-теңдікпен салыстырғанда  төмендеуі жағдайында еңбек рыногы  сұраныс ұсынысты ымна мөлшерде  өсіреді. Нәтижесінде жұмыскерлердің  жетіспеуінен толықтырылмаған жұмыс  орындары құрылады, ал жұмысшылар  төменгі жалақыға келіседі.

         Жұмыссыздық және қамтылмаған  жұмыс орны жетілдірілмеген бәсеке  кезінде тұрақты болмай, рыноктык  механизмдер тарапынан жұмыспен  толық қамту бағытында түзетулерге  тап болады. Тепе-теңдік жағдайында  жоғары жалақы тағайындаудың  салдарынан еңбекті ұсыну сұраныстан  көп болса, жұмыссыздар пайда  болады, олар өздерінің еңбектерін  төмен бағаға сатуға келіседі. Өндірісте істейтіндер де осындай қадам жасайды, өйткені жұмыс орындарын жоғалтқылары келмейді.

          Тұрақты жұмыссыздар қатарының  болуы бір нәрсені ғана куәландырады, еңбек рыногында бәсекеге қатысы жоқ факторлар бар, олар жалақының тепе-теңдік жағдайынан ненің жоғары көтерілуін қалайды, соған итермелейді. Мемлекет еңбек нарығын белсенді реттеп заң арқылы жалақының рыноктық икемділігін жойды. Дамыған елдердегі мемлекет жалақының ең төменгші шартты кепілді деңгейін анықтайды. Мемлекеттің әлеуметтік саясатының басқа да бағыттары көптеген жағдайда еңбек бағасының ауытқуын тежеп отыр. Ірі корпорациялар, әдетте, жалақы ставкасының уақыты жағынан тұрақты, стандартты болуын жақтайды, оларды еңбек рыногындағы сұраныс пен ұсынысқа байланысты қайта қараудан бас тартады.

       Жұмыспен қамтамасыз ету теориясының өкілдерімен пікір таластыра отырып, ол жетілдірілген бәсеке тұсындағы ішкі бейімдегіш механизмге қарсы болды. Бұл механизм нәтижесінде толық  жұмыспен қамтылған кензед рынокта тепе-теңдік болады дегенге күмәнданады. Дж.Кейнсте еңбек қатынастарына мемлекеттің белсенді қатысуын жақтап, тек қатаң тұрақты жалақы ғана тепе-теңдік жағдайды қамтамасыз етеді деп есептеді. Мұнда да оның пікірінше жинақтық сұраныстың жеткіліксіздігінен амалсыз жұмыссыздық болады. Бірақ жетілдірілген бәсеке жүйесіне тән тұрақсыздық жойылады.

 

3. . Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздық және оның талдауы

           

          Жұмыссызық біздің елімізде даусыз  және ресми мойындалған құбылыс  ретінде, 90-жылдарының басында, нарыққа  өту кезеңінде өндірістің құлдырауына,  басқару құрылымының қайта ұйымдастырылуына, қорғаныс кешенінің өзгеруіне  және басқа себептерге байланысты  пайда болды. 

Аталуы	16 жас және одан жоғары  жастағы халық
	Бірінші тоқасандағы
	2005ж	2006ж	2007ж
Жұмыссыз халық, мың адам Жұмыссыздық деңгейі, 16-24 жасатағы жұмыссыздар,  мың адам Жастар жұмыссыздығының деңгейі (15-24 жастағы) Ұзақ мерзімді жұмыссыздық деңгейі, Жұмыс істейтін халық, мың  адам Жұмыс бастылығы деңгейі, Жалдамалы жұмысшылар, мың  адам Жұмыс істейтін халық сандағы  үлес, Өз бетімен жұмыс істейтінедер, мың адам Жұмыс істейтін халық сандағы  үлесі, Экономикалық белсенді халық, мың адам Халықтың экономикалық белсенділік  деңгейі	661,1 8,5 204,8   14,7   4,8   7102,1 62,6 4563,0   64,2   2539,1   35,8   7763,2   68,4	652,6 8,2 207,2   14,7   4,3   7289,0 63,2 4719,4   64,7   2569,6   35,3   7941,6   68,9	624 7,7 152,9   11,1   3,5   7889,9 64,1 4897,8   65,4   2592,1   34,6   8113,9   69,4

 

Қазақстандағы жұмыссыздық  өз ерекшеліктері бар. Біріншіден ол негізінен әйелдерге қатысты, жұмыссыздар құрамында 50-дан көп; екіншіден, біршама деңгейде жоғары білікті адамдар жұмыссыз болуда; үшіншіден бұл зейнет алдындағы және зейнет жасындағы адамдар. Жұмыспен қамтылмағанадарға 16 жастан асқан жұмыс істемейтін және жұмыс іздеумен айналысатын және жұмысқа кірісуге дайын бөлігі жатады.

           Қазақстан Республикасы экономиканы түрлендіру жағдайында соңғы жылдары еліміздегі экономикалық және қоғамдық өмірмен еңбек рыногындағы жағдай елеулі өзгерістерге ұшырауда.

Қазіргі жағдайда республикамыздың еңбек рыногында келесідей бетбұрыстар  байқалды:

1. Жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсыныс арасындағы сәйкессіздік. Экономика жүйесінің ұйымдастырушылық және құрылымдық қалыптасуы нәтижесіне байланысты. Кәсіби бағдарда байланысты жұмыс күшіне деген сұраныстың өзгеруі.
2. Экономиканың нақты секторында шекараның өзгеруіне байланысты жұмыс орнының тез әрі айтарлықтай азаюы.
3. Экономиканың материалдық өндіріс секторында шаруашылық жүргізудің жаңа үлгілерінің пайда болуы, сонымен қатар, өзін-өзі жұмыспен қамтамасыз ететін еңбекшілердің жаңа тобының пайда болып, қалыптасуы.
4. Жасырын жұмыссыздық ауқымының өсуі мен шиеленісуі, жұмысшылардың мәжбүрсіз кезекті демалысқа кетулері, олардың жұмыспен толық қамтымауы.

            Жұмысбастылық мәселесі қалалар мен жұмысшылар елді-мекенінде өте өзекті, көкейкесті мәселелер. Ауыл шаруашылығындағы өндірістің құлдырауы халықтың жұмысбастылығына әсер етті. Ауыл шаруашылығы тұрғындарының арасында көші-қон процесі күшейді. Әсіресе жұмыс іздеп қалаға немесе экономикалық құрылымы дамыған аймаққа келуші жастар.

Сондықтан жұмыссыздықпен күресуге қарсы мынадай шаралар белсенді түрде ұсынылады:

• Келешегі зор салалар мен өндірістерде экономикалық тиімді жұмыс орындарының санын сақтауды және арттырудф;
• Әр түрлі қаржыландыру көздерін пайдалану нәтиесінде инвестициялық белсенділікті арттыру арқылы жұмыс орындарын құру;
• Орта және шағын кәсіпкерлікке қолайлы жағдай жасау, өз істерін ашқысы келген азаматтардың кәсіпкерлік бастамаларын және еңбегін қолдау;
• Қоғамдық жұмыс түрлерін ұйымдастыру және кеңейту;
• Жеке шаруашылық пе бау-бақша және көкөністер өсіру үшін жер учаскелерін ұсыну;
• Қамту мәселелері бойынша қоғамдық-республикалық, ақпараттық- статистикалық мәліметтер негізін кеңейту;
• Шағын несиелеу жүйесін жетілдіру.

          Мемлекеттің басты қызметі жұмыспен  қамтуды реттеу жұмыссыздық салдарынан  орын алатын жағымсыз жақтарды  жою болып табылады. Қалалар мен  аудандарда жұмыспен қамту ортлықтары  құрылған, олар мынадай қызметтерді  атқарады:

• Жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы төлейді;
• Жұмыссыздарға жұмыс табу көмектеседі.

          Мемлекеттік сонымен қатар, қаржылық қолдау көрсете алады. Әсіресе, көп, ауқымды жұмыс орындарының жабылуы жоспарланып отырған кәсіпорындарда жұмыс орнын сақтаумен ықшамдауда.

Экономикалық дамудың  жоспарлы және орталықтандырылған бағытынан  шаруашылықты жүргізудің нарықтық әдістеріне өтуі елеулі өзгерістерге алып келді. Қоғамның стратегиялық ресурсы болып табылатын жастар, қалыптасып жатқан өмір шындығын өзінше қабылдай және бағалай отырып Қазақстан пайдасы үшін қызметке қатысуға ұмтылады және бүгінгі таңда оларға қолдау көрсеткен жөн, мемлекеттің еңбекке қабілетті халқының арасында жастардың үлесін арттыру үшін осы қызметке жас ұрпақ потенциялын қосу керек. Әлеуметтік-экономикалық үрдістерге  қазақстанның жас  ұрпақтың қатысу белсенділігі олардың экономиканың түрлі секторларында жұмыспен қамтылу мәселесіне байланысты. Сондықтан қазіргі уақытта аймақтық деңгейде жұмыспен қамту құрылымдарының қызметін бағыттау негізінде, жастарды жұмыспен қамтудың толық басқару жүйесін қалыптастыру керек. Жұмыспен қамтудың қазіргі заманғы құрылымында аграрлық, индустриалды, қызмет көрсету және жұмыспен қамтамасыз етудің ақпараттық секторларында жастарды жұмыспен қамтамасыз ету өте төмен себебі, кәсіби білімнің жоқтығына байланысты.

         Бәрінен бұрын жұмыссыздық жұмыссыздың  өзі үшін маңызды сынақ болып  атбылады. Ол жанұяның жиынтық  табысын азайтады, жинақ немесе  жұмыссыздық бойынша төлемге өмір сүруге мәжбүр етеді. Қорыта айтқанда, жұмыссыздық нарықтық экономикаға тән құбылыс болып табылады. Бірақ ол әр елдің ішкі жағдайына байалнысты, белгілі бір мөлшерде болады. Егер жұмыссыздар сол мөлшермен кеміп кетсе, нарықтық экономикаға залал келтіреді.

 

 

 

 

 

 

 

3. Жұмыспен қамту және оны жетілдіру жолдары
1. Тұрғындарды жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясаттың жетілдіру жолдары

        Жұмыссыздық – еңбек нарығының біртұтас элементі болып табылады. Жұмыссыздық өте күрделі құбылыс және қоғамның дамуы барысында әртүрлі экономикалық мектептердің көзқарастары әртүрлі болған.