Сұраныс пен ұсыныстың теориясы және әдіснамалық және тәжірибелік рөлі

^{Х игілігін пепси-кола, Ү игілігін гамбургер деп  алайық.}

^{Тұтынушыға 3 гамбургер жеп, бір  шөлмек пепси-кола ішудің (R₁ нүктесінде) немесе 1 гамбургер жеп, 3 шөлмек пепси-кола (R₂ нүктесіне) ішудің бәрі бір(17-сызбаны қараңыз).}

 

       ^K

       ^T₁  R₁

       ^{T₂                      R₂}

 

 

 

^{0      H₁           H₂       L               X}

 

^{17-сызба. Екі өлшмді кеңістіктегі немқұрайлылық сызығы}

^{Немқұрайлылық қисығы тұтынушы көзқарасы  тұрғысынан бірдей пайдалылыққа ие пепси-кола мен  гамбургердің көптеген комбинациясын көрсетеді. Немқұрайлылық қисығы жоғарырақ және оңға қарай орналасса, екі игіліктің  ол ұсынған комбинациялары көбірек қанағат  әкеледі. (7.10-сызбаны қараңыз).18- сызба Немқұрайлылық қисық картасы:}

       ^Ү

                

    ^U₄

 

 

                                 ^{U₂  U₃}

        ^U₁

^Х

^{Немқұрайлылық қисығы теріс иіледі және бір-бірімен  ешқашан қиылыспайды. Сондықтан кез-келген нүкте арқылыбір ғана немқұрайлылық қисығын жүргізуге болады. Немқұрайлылық қисығы аппаратының тұтынушы мінез-құлқы теориясындағы маңызы ерекше.}

^{Немқұрайлылық қисығы тұтынушылық  басымдылықты анықтауға  көмектеседі. Бірақ  бұл кезде екі  маңызды жағдай ескерілмейді:тауарлар бағасы мен тұтынушылар құны. Немқұрайлылық қисығы бір игілікті басқасына ауыстыру мүмкіндігін ғана көрсетеді. Бірақ олар тұтынушы нақты қандай тауарлар жиынтығын өзіне ең тиімді деп есептейтіндігін анықтамайды. Бқл ақпаратты бізге бюджеттік шектеулер(баға сызығы, шығын сызығы) береді. Ол ақшаның осы сомасына қанша тұтынушылық заттар жиынтығын сатып алуға болатынын көрсетеді.}

^{Егер  I тұтынушы табысы болса, Р_х –_Х игілігінің бағасы, Р_Ү – Ү игілігінің бағасы, ал Х және Ү сатып алынған игіліктер санын көрсетсе, бюджеттік шектеулер теңдеуін мынандай түрде жазуға болады:}

^I=P_xX+P_yY

^{Немесе, әдеттегідей түрде:}

^Y=

^{Ондағы  Р_х/Р_Ү – шығындар қисығының бұрыш коэффиценті, ол осы сызықтың абсцисс осьіне еңкеюін өлшейді.}

^{Х=0, Ү=I/P_y кезінде тұтынушының бүкіл табысы Ү иелігіне жұмсалады. Оның санын есептеу оңай, ол табысты осы игілік бағасына бөлу арқылы шығады. Ү=0 кезінде Х=І/Р_х онда тұтынушының Р_х бағасы бойынша сатып ала алатын Х игілігінің санын табамыз.}

 

^{19-сызба. Бюджеттік шектеу}

       ^Ү

    ^-

 

 

 

 

                    ^Х

^{U1 Немқұрайлылық қисығыгың бюджеттік шектеулермен  қиылысу нүктесі тұтынушыны тепе-теңдігін білдіреді. 19 сызбада немқұрайлылықтың бірнеше қисықтары - U₁ U₂ U₃ көрсетілген. U₁ қисығы бюджеттік сызықты қиып өтеді, сондықьан тұтынушы үшін оңтайлы емес шешім болып табылады.}

 

 

^Ү

^U₃

 

       ^{N  C}

   ^{D     U₂}

^U₁

       ^{0                M               X}

 

 

^{20-тұтынушының тепе-тең жағдайы}

^{(пайдашылық  ординалистік теориясы)}

^{Бюджеттік шектеулер  бойы жылжи отырып жоғары   U₂ немқұрайлылық қисығына жататын және осы бюджетте тұтынушының әл-ауқатын жоғарлататын D нүктесін таба аламыз. U₃ қисығы U₂ қарағанда жоғарырақ қисық болып табылады, бірақ ол біздің бюджетіміздің шегінен шығып кетеді, оған әзірге қол жеткізу мүмкін емес.}

^{3.4 Бағаны тұрақтандырудың  Қазақстандық аспектілері}

^{Нарық    экономикасына    өту    жағдайында    және     экономикалық    дағдарысты   жоюда,  макроэкономикалық   тұрақтылыққа   қол   жеткізуде    ҚР    бағаны   тұрақтандыру      маңызды    роль    атқарады.}     

^{Қазіргі  уақытта  қалыптасқан  екі  деңгейлі  банктік  жүйенің  қызмет етуіне  байланысты жасалған талдаудалардың   көрсетіп отырғанындай,  кемшіліктердің  басым  бөлігі   банктер  қызметін  реттейтін   нормативтік     базаны   жасаудағы  артта қалушылық  және  оның  іске  асырылуына   іс  жүзінде  бақылау   жасау   механизмдеріндегі    кемшіліктермен    сипатталады.}    

^{Қазақстан өз тәжірибесінде көптеген  баға тұрақтандыру мәселелеріне  байланысты басты сұрақтардың шешімін  тиімді етіп  шешіп  келеді және  шешу  үстінде. Осы   тұрғыда  мемлекет   баға   тұрақтандыру    шараларын   қалыптастырып   үлгерді.} 

^{Банкноталарды    монополиялы     түрде    эмиссиялау; ақша-несиелік     қатынастарды    реттеу; сыртқы    экономикалық    қатынастарды   жүргізу;}

^{банктердің  қызметін   жүйелеу; үкімет    тарапынан  бағаны  қадағалау  және  т.б.} 

^{Ақша-несиелік   саясат  жүргізу   үшін  мемлекет   заңды    бекітілген     құралдары  мен  операциялар арқылы  жұмыс  жасауда,   олар:  қайта  қаржы-ландырудың  ресми  мөлшерлемелері,  банкілерге қойылатын    резервтік     талаптар    нормативі,     қысқа    мерзімді     ноталардың     шығарылымы,    ашық  нарық  операциясын   жүргізу, кредиттік   және  депозиттік  операция-лар, вексельдерді   қайта  есепке   алу  және   т.б.}   

^{Оларды    пайдаланудың    тиімділігін    республикада   2010-2011 жж.   қалыптасқан    инфляция   деңгейімен    (6,4-6,8%)    шамалауға    болады.}        

^{Сонымен  қатар  болашақта  артық  өтімділікті  «депозиттерге тарту»   Ұлттық  банктің  басты  құралы  болатын   жоспары  бар.  Алайда    инфля-циялық  қысым   көзі  сырттан  (сыртқы    валюталық    түсімдер)      болса,    артық  өтімділікті  шексіз  азайту  бұл  операцияның   тиімділігін төмендетумүмкін. Мұндай   жағдайда сыртқы  түсімдерді   реттеу  бағытында шараларқолдану    қажет.}    

^{Институционалдық    жағынан    қарасақ    несие    жүйесі    валюта   қаржы    мекемелерінің   кешені,    оны    мемлекет    экономиканы    реттеп    атқару  үшін   белсенді  пайдаланады.  Ақша-несие    жүйесі    қоғамдық    ұдайы   өндірістің   барлық   механизмін   қамтып,  өндірістің   шоғырлануы  мен   капиталдың   орталықтануын   күшейтіп,  бос   ақша  қаржыларын   елдің   экономикасына   қолдануға   септігін   тигізеді}

 

^{Қорытынды}

 

^{Мәселенің қиындығы  көбіне қарастырылып отырған нарық  қамтитын аумақ көлемі мен уақыт кезеңдерінің айырмашылықтарында және уақыт факторының ықпал етуі аумақтық фактордан гөрі тереңірек.}

^{Арнайыланған  заттық каптиал және адамның бір  жақты мамандануы- бұлар кез келген өндірісте  бірлесіп әрекет етуге тез. Тұтынушылар жағынан бұлардың әрқайсысына жеке-жеке сұраныс болмайды, оларға сұраныс тек бұл екі фактор ұштастырылғанда  болады.}

^{Сол сияқты бірлескен  ұсыныс болатын тауарлар мысалы, газ бен кокс немесе сиырдың еті мен терісі сияқтылар, әрқайсысы жеке түрде бір жағынан, ұсыныстың тек өндірістің барлық үдерісі шығындары мен реттелетін туынды бағасынан, ал екінші жағынан қалған бірлескен өнімдерге сұраныс пен реттелетін бағаға ие болады.}

^{Оның  бағасы ерекше және айрықша өндіріс  мүмкіншіліктері  жоқ өндірушілердің өндіріс шығындарын жабу үшін жеткілікті болуға тиіс, себебі, егер баға осы шығындарды жаппайтын болса  аталған өндірушілер  өз өндірісін тоқтата  тұрады. Немесе қысқартады, ал осы мүліктің сұраныс пен салыстырғанда жеткіліксіз ұсынысы оның бағасын көтереді.Қысқа кезең ішінде ішкі және сыртқы ұйымдастырулардың өндіріс көлемінің өзгерістеріне бейімделу қиындығы өте үлкен, тіпті ұсыныс бағасы, әдетте өндірілетін өнімнің саны өскен сайын жоғарылап және оның қысқару өлшеміне сәйкес төмендеуі тиіс. Ал ұзақ кезең ішінде өндірістің ірі ауқымында, ішкі де, сол сияқты сыртқы да үнемділіктің өз дамуы үшін уақыты болады. Мұндағы ұсыныстың шекті бағасы- бұл қандай да болмасын тауардың жеке топтамасының ғана өндіріс шығыны емес, бұл -өндіріс пен өтімнің жиынтық үдерісіндегі шекті қосымша өсрілу шығындарының (сақтандыруды және басқару бойынша табыстарды қоса) барлық сомасы. Сұраныс пен ұсыныстың жалпы жағдайларындағы өзгерістерді ерекше оқиғасы ретінде қарастырылатын салықтың салдарын ең бастапқы зерттеудің өзі-ақ, келесі қорытындыға әкеледі, тұтынушылардың мүддесін абстрактылы тұрғыдан тиісті дәрежеде есептегенде, «барынша толығымен қанағаттандыру» деп аталатын жалпы доктринаның пайдасына айқын дәлелдер, бұрынғы экономистердің жорамалдауларымен салыстырғанда анағұрлым аз байқалады, яғни әрбір жеке адамның тікелей өзіндік мүддесін еркін сақтауы, өндірушілердің өздерінің капиталы мен еңбегін бағыттауынан, ал тұтынушыларды өздерінің шығындарын ортақ мүдделерге бәрінен жақсы жауап беретін мақсаттарға бағыттауына ынталандырушы болады- дейтін доктринаның пайдасына.}  

^{Мемлекет өзінің ішкі экономикасын біршама тұрақтылықта  дамытуда. Бағаны  тұрақтандыру әрқашан алдын ала өз жоспарлары арқылы есептелі-нетін  елдің  экономика  саласындағы  ұтымды  қадамдарымен  қамтамасыз  етіледі. Сұраныс пен ұсыныстың дұрыс баланысы сақталған жағдайда ғана мемлекет тұрақты дамуда болады.}  
 

^{Пайдаланылған  әдебиеттер:}

1. Ашимбаев Т.А. Экономика Казахстана на пути к рынку: тенденции и размышления. Алматы, 1994 г. 
2. Берденов Қ. Қазақстан мемлекет ретінде қалыптасуы мен экономиканың дамуы. – Алматы, 1998 ж. – 216 б.
3. ^{Бердалиев,К.Б. Қазақстан экономикасын басқару негіздері: оқу құралы /ҚР білім және ғылым министірлігі; Т.Рысқұлов ат. Қазақ мем. басқару акад.-Алматы: Экономика, 2001. -129б.}
4. ^{Бисенғазиев, Мұқыш Бейсенғазұлы. Макроэкономика: (Мемлекеттің экономикалық саясат негіздері) Лекциялық курс/Батс Қазақстан мем. Ун-ті.-Орал, 2004. 455б.}
5. ^{Бисенғазиев, Мұқыш Бейсенғазыұлы. Макроэкономика: (Мемлекеттің экономикалық саясат негіздері). Лекция курс /Батыс Қазақстан мем ун-ті. Орал: [Б.Ж.], 2000ж. -170б.}
6. Воловой В.В. Политэкономия. М, 1999.
7. Елемесов Р. Переходная экономика: проблемы методологии и теории. Алматы, 1998 г. 
8. Ермекова Э.М. Состояние и перспективы развития социальной сферы в Казахстане: занятость и уровень жизни населения // Вестник КазГУ 2001 №5.
9. Информационно-статистический сборник «Казахстан: 2003-2004годың, Алматы, Агенство РК по статистике.
10. Кубаев Е. Экономичская политика и экономический рост. Алматы,  2000 г.
11. Кенжегузин М.Б., Додонов В.Ю. Шевелев С.А. Формирование и реализация казахстанской модели устойчивого экономического роста. Алматы, 2001 год.
12. Курс переходной экономики. Под.ред. Л.И. Абалкина. М, 1997 г.
13. Казахстан в цифрах за 2004 год. Агентство РК по статистике. 2004. 
14. Қазақстан Республикасының Президентінің жолдауы.//Егеменді Қазақстан 2003, 5 сәуір.
15. ^{Жалпы экономикалық теория: оқулық / Ө.Қ.Шеденов; Жұбанов аиын. Ақтөбе мем. Ун-ті. Толықтырылған және қайта өңделген 2-басылым.. –Ақтөбе: 2004. -455б.}