Каржы қаражаттары

«Бюджеттен  тыс қаржыландыру» арқылы жоспарлаудың дәстүрлі қаржылық жоспарлаудан айырмашылығы 1-кестеде берілген.

Сонымен «бюджеттен тыс қаржыландыру» бюджеттен (бақылау инструменті ретінде) бас  тартуды және оның орнына оралымды қаржылық болжамдарды, көрсеткіштердің  балансталған жүйесін, процестерге  негізделген қаржылық көрсеткіштердің  есебін, бенчмаркинг пен үздіксіз жоспарлауды пайдалануды ұсынады.

Бюджеттен бас тартудан түсетін негізгі  артықшылықтар ретінде мыналарды  атауға болады:

1. Жоспарлауға кететін шығындарды азайту;
2. Ресурстарды жоспарлау мен мақсаттарды енгізуге кететін уақытты азайту:
3. Тиімділікті жоғарылату жолдарын іздестіру;
4. Жоспарлардың икемділік пен бейімделгіштік қасиетін жоғарылату, жоспарлық көрсеткіштерді түзетуге кететін уақытты азайту.
5. Менеджерлердің қызметтері бөлімшелердің тар қызуғышылығымен емес, стратегиялық мәселелермен байланыстырылады.
6. Жоспарлық пен есептік мәліметтердің нақтылығы артады.

 

 

1-кесте. «Бюджеттен тыс қаржыландыруға» негізделген жоспарлану мен дәстүрлі қаржыландыруға негізделген жоспарлаудың ерекшеліктері

 

	дәстүрлі бюджетті жоспарлау	«бюджеттен тыс қаржыландыру»  шегіндегі жоспарлау
Мақсаттарды анықтау	Жоспарлы бюджетті көрсеткіштер түріндегі  мақсаттар, олар талданған ішкі мүмкіншіліктерге негізделеді	Абсолютті көрсеткіштермен айқындалған  тіркелген қаржылық жоспарлардың болмауы. Мақсаттар салыстырмалы индикаторлар түрінде белгіленеді.
Қызметті жоспарлау	Көптеген келісімдердің арқасында  жасалған жоспар айқын нұсқаларды береді. Олар қызметкерлерге жыл ішінде не істеу керек екендігін көрсетеді.	Қызметтің орталақтандырылған директивті жоспарланудан бас тарту. Сонымен  қатар оралымда қаржылық болжамдар  мен көрсеткіштердің баланстандырылған  жүйесі қолданылады.
Ресурстарды жоспарлау	Ресурстар бюджеттік келісімдердің  негізінде бекітіледі. Ресурстардың көлемі абсолютті мөлшерде бюджетпен  анықталады.	Бюджеттен бас тарту. Операционды  ресурстардың жоспарлануы тиімділіктің негізгі көрсеткіштеріне негізделген  нормативтер бойынша жасалады (мысалы, табыс пен шығыстардың байланысы).
Ескерту: автормен құрастырылған

 

Бірақ та «бюджеттен тыс» басқару мына жағдайларда  ғана тиімді бола алады:

• Басқарудың радикалды орталықсыздандыру;
• Басқарудың барлың деңгейлерінде жоғары білімді мамандардың болуы;
• Жақсы нәтижелерге жетуге ынталандыру;
• Қаржылық анықтылық; ақпараттық ашықтық;
• Этикалық нормалардың сақталуын қамтамасыз ететін корпоративті мәдениет;
• Қаржылық ресурстардың қолжетімділігі.

Егер жоғарыда берілген шарттар  орындалмаса, бюджеттен бас тарту  кәсіпорынды қаржылық дағдарысқа әкелуі мүмкін. [5]

 

1.3. Кәсіпорынның  қаржылық жоспарының мен болжамдаудың  әдістері

 

Қаржылық  жоспарлау кәсіпорынның қаржылық мақсаттарына жетудің жолдарын іздестіреді. Яғни, қаржылық жоспарлау – келешекте  жасалатын істердің бағдарламасы. Қаржылық жоспардың мақсаттары таңдалған  қаржылық шешімдерге байланысты болады:

• Сатудың максимилизациялануы
• Табыстың максимилизациялануы 
• Кәсіпорын иелерінің меншігінің максимилизациялануы

Нарықтық  белсенділіктің маңызды бөлігі алғашқы  екі критерий (сату мен табыстың максимилизациялануы) болып табылады. Бірақ та басқа мақсаттардың байланысы  мен ұзақ мерзімге компанияны капиталмен қамтамасыз ететін ең басты мақсат – компания иелерінің болашақтағы пайдасын максимилизациялау болып табылады. Бұл мақсат активтердің нарықтық бағасының өсу салдарынан туындайтын табысты арттырудан тұрады.

Қаржылық  жоспардың міндеттері:

• Қойылған мақсаттардың келісушілік пен орындалу дәрежесін тексеру;
• Кәсіпорынның түрлі бөлімдерінің өзара әрекеттестігін қамтамасыз ету;
• Кәсіпорын дамуының, сонымен қатар, инвестициялаудың көлемі мен қаржыландырудың әдістеріне анализ жасау;
• Іс-әрекеттер бағдарламасы мен қолайсыз жағдайлар кезіндегі іс әрекеттерді анықтау;
• Кәсіпорынның қаржылық жағдайына бақылау жасау.

Қаржылық  жоспарлау бір жағынан қате әрекеттерді  болдырмау,а қатысады, екінші жағынан, қолданылмаған мүмкіншіліктер санын  кемітеді. Қаржылық жоспарлаудың әдістері кәсіпорын қаржысының дамуының түрлі  сценарийлерін салыстыруға мүмкіндік  береді, және жүйелеудің негізінде, алынған  ақпараттардан фирма дамуының оптималды  жолдарын таңдауға, мүмкін қиыншылықтарды болжауға, таңдалған бағыттың жағымсыз салдарларын ескерту. Жоспарлау  қаржылық стратегияның мүмкін болатын  баламалы істерді көруге мүмкіндік  береді. Бұл іс әрекет кәсіпорынның нарықта тұрақты және төзімді  орында болуға көмектеседі. Қаржылық жоспарлаудың жоспарлық міндеттерді орындау  субъективті процесс ретінде  экономикалық заңдар мен заңдылықтарды  орындау сияқты объективтік шарттарға  негізделеді. Олар қаржылық ресурстар  қозғалысының негізгі бағыттарын орнатуға, қаржылық жоспардың мазмұнына, сонымен  қатар бұл процесті ұйымдастыруға  ықпал етеді. Дәл осы уақытта  қаржылық жоспардың ғылыми деңгейінен, оны дұрыс ұйымдастырудан, прогрессивті әдістер мен түрлерін қолдануға  барлық ресурстарды рационалды пайдалану  мен экономикалық тұтқалардың өтімділігі тәуелді болады. [6]

Жоспарлаудың 4 этапы кәсіпорынның келешегіне, жоспарлаудың әр кезеңіне ықпал ететін шешімдерді қабылдауды жүзеге асырады. Келешекті  ешкім нақты болжай алмағандықтан, жоспарлау үздіксіз болу қажет. Қаржылық жоспарлаудың әрбір этапында жаңа келген ақпараттарды ескеру қажет.

Қаржылық  жоспарлау практикасында келесі әдістер қолданылады:

-   нормативті әдіс (бекітілген мөлшерлер  мен нормативтер негізінде кәсіпорынның  материал, қаржы, еңбек ресурстарына  қажеттіліктері есептеледі, сондай-ақ  осы қажеттілікті жабу көздері  анықталады);

-   есептеу-талдамалық    әдісі    (базалық   көрсеткіштің сандық  мәні мен жоспарлы кезеңдегі  оның өзгеру индексін талдау  негізінде, көрсеткіштің жоспарлы  мәні анықталады; бұл әдіс көрсеткіштер  арасындағы тікелей емес, жанама  өзара байланыс болғанда қолданылады);

-   теңдестік әдісі (материалды, еңбек,  қаржы теңдестіктерін кұру кезінде  бар ресурстар мен оған деген  нақты қажеттіліктің байланысына  қол жеткізіледі);

-   жоспарлы шешімдерді тиімді ету  әдістері (дамудың бірнеше нұсқасын  жасау және оның ішінен неғұрлым  тиімдісін таңдау);

-   экономика-математикалық үлгілеу  (экономика-математикалық әдістерді  пайдалану және корреляциялық  байланыстар мен тәуелділіктер  негізінде үлгілер құру). Кәсіпорында  жоспарлау өндірісті басқарудың  құрамдас бөлігі  болып  табылады.   Олар  ұйымдастырушылық түрлерінің  әртүрлілігімен ерекшеленеді.

Қаржылық  жоспардың 4 этапы 1-суретте көрсетілген.

 

1-сурет. Қаржылық жоспардың этаптары

 

Қаржылық  жоспарлауда бастапқы әдіс өткен  мерзімде пайдаланылған ресурстардың экономикалық анализі болып табылады. Бұл анализдің этаптары келесі 2-суретте берілген.

 

2-сурет.  Қаржылық жоспар анализінің этаптары

 

Кәсіпорын дамуының негізгі тенденциясын анықтау  үшін келесілерге анализ жасайды:

• сату көлемінің толық өзгерісі және өнімнің негізгі түрлері бойынша;
• табыс көлемінің өзгерісі, рентабельділігі;
• инвестициялаудың көлемі мен тиімділігі;
• тауарлардың өткізу бағасының саясаты;
• өнімді тұтынушылар мен жеткізушілермен есеп айырысу шарттары;
• ақша операциялары;
• негізгі және айнымалы активтердің құрамы мен құрылымы;
• активтердің өтімділігі;
• меншікті және қарыз капиталаның құрамы мен арақатынасы;
• дивидендтер деңгейі т.б.

Осы мәліметтерді жинау үшін кәсіпорында жөнделген  басқарушы ұйым мен бухгалтерлік есеп болуы керек, сонымен қатар  бухгалтерия жұмыскерлері мен қаржылық жоспарлау қызметтерін орындайтын жұмыскерлердің қатысуы, бухгалтерлік баланстағы қаржылық көрсеткіштердің динамикасын білу керек. Бухгалтерлік баланстың адекватты жағдайында экономикалық анализді өткізу қиынға соқтырмайды. Осы анализді өткізу үшін керек ақпаратты жинап, өңдеу керек. Жиналған ақпарат қазіргі қолданбалы программалардың көмегімен жоспарлық пен есептік материалдарының дұрыстығын дәлелдеуге көмектеседі.

Дәйекті қаржылық болжауда табыс пен шығыс  көлемін анықтаудың коэффициент  әдісі маңызды болып табылады. Өткен периодтағы жетістіктерге  негізделген коэффициенттердің  көмегімен табыс пен шығыстарды, бюджет пен бюджеттен тыс қорларға төленетін міндетті және міндетті емес төлемдердің көлемін анықтауға  мүмкіндік бар. Бірақ та бұндай әдістің  өзіне тән кемшілігі бар: біріншіден, дұрыс негізделмеген ақпараттың кәсіпорынның бар кемшіліктерін  одан әрі күшейте алады; екіншіден, жоспарлаудың коэффицентті әдісінің қолданылу  методикасы дұрыс пайдаланылмаған  жағдай материалды және қаржылық ресурстардың қолданылуының тиімділігіне жағымсыз әсер етеді, кейбір жағдайда кәсіпорынның қаржылық жағдайын нашарлатуы мүмкін.

Жоспарлаудың нормативті әдісінің мәні - бекітілген мөлшерлер мен нормативтер негізінде кәсіпорынның материал, қаржы, еңбек ресурстарына қажеттіліктері есептеледі, сондай-ақ осы қажеттілікті жабу көздері анықталады. қолданылады:

• Республикалық;
• Аймақтық;
• Жергілікті;
• Салалық;
• Корпарацияның өзінің нормативтері.

Республикалық нормативтер бүкіл Қазақстан Республикасы территориясына қатысты болады. Оларға мыналар жатады:

• Республикалық салықтардың ставкалары;
• Негізгі құралдардың жеке топтары бойынша амортизация нормалары;
• Коммерциялық банктердің қайта қаржыландыру ставкалары мен банктердің міндетті қордың нормалары;
• Мемлекеттің зейнетақымен қамтамасыздандырудың тарифтік ставкалары мен әлеуметтік сақтандыру;
• Минималды айлық енбекақы;
• Айлық есептік көрсеткіштің шамасы;
• Акционерлік қоғамда таза табыстан резевтік қорға төленетін аударымдардың нормативтері;
• Акционерлік қоғамдар үшін жарғалық капиталдың минималды сомасы. 

Аймақтық және жергілікті нормативтер республиканың белгілі бір аймағында қолданылатын және жергілікті билік пен атқарушы органдарымен бекітілетін нормативтер. Негізінен олар салық пен алым ставкаларын қамтиды.

Салалық нормативтер жеке сала немесе корпорацияның (кәсіпорынның) құрылымдық-құқықтық формаларының топтарында (мысалға, шағын  кәсіпорындар, акционерлік қоғамдар, компаниялар, фирмалар, шетелдік инвестициясы бар кәсіпорындар т.б.) қолданылады.  

Нормативтерді шаруашылық жүргізуші  субъектілер жетілдіреді және оны  өндіру-өткізу процесін реттеуде, ресурстардың пайдалану тиімділігін бақылауда  қолданылады. Бұл нормативтерге  мыналар жатады:

• Айнымалы активтердегі жоспарлық қажеттіліктерінің нормативтері;
• Үнемі корпорация айналымында болатын кредиторлық берешектің нормативтері;
• Материалдар қорларының, аяқталмаған өндірістің, қоймадағы дайын өнім қорларының нормалары;
• Таза табысты тұтынуға, жинақтауға және қорлануға бөлудің нормативтері;
• Жөндеу және т.б. қорларға жасалатын аударымдардың нормативтері.

Нормативті әдіс ең оңай және ең қолайлы  әдіс болып табылады. Сондықтан кәсіпорынның қаржыларын басқарудағы актуалды проблемасы - қаржылық ресурстарды қалыптастыру, пайдалану және оларға бақылау жүргізу  үшін экономикалық негізделген нормативтерді  жасау болып табылады. 

Баланстық әдіс - материалды, еңбек, қаржы теңдестіктерін кұру кезінде бар ресурстар мен оған деген нақты қажеттіліктің байланысына қол жеткізіледі. Қаржылық ресурстар рационалды негізде өзара тендестірілу қажет, яғни ақша қорларын құрудағы, табысты бөлу мен пайдаланудағы эффектілі әдістерді қолдану қажет.

Дисконталған ақша ағындары әдісі  – қаржы жоспарын құрудағы ақша ағындары мен түсімнің жиынтығын болжауда қолданылады. Дисконтталған ақша ағындар концепциясы ақша құралдарының болжалды  түсімі мен жылыстауына негізделген. Бұл әдіс бухгалтерлік есептегі дәстүрлі жорамалсыз қаржылық шешімдердің нәтижесін анықтауға мүмкіндік береді. Белгілі период үшін болжамдалған қаржы ағынының өзгерісі дәстүрлі экономикалық анализден ерекшеленуі мүмкін.

Сценарийлердің көпнұсқалық әдісі қаржылық жоспарлың бірнеше нұсқаларын (мысалы, оптимистік, пессимистік және ең ықтимал) жасауға негізделеді. Әр нұсқаға оның ықтималдылық бағасын бекітеді. Әр вариант үшін таңдаудың ықтималдылық мәнін, сонымен қатар орта мәнінмен ауытқушылық мәнін есептейді. Таңдаудың критерийі ретінде табыстың, пайданың сомасы т.б. болу мүмкін. Кейін алынған нәтижелердің болу ықтималдығын талдайды. Стандартты ауытқушылығы кем қаржылық жоспар аз тәуекелді болып есептеледі.  [7]