Шетел инвестициялардың қолдану тиімділігі

Қазіргі таңда  әр түрлі сфераларға салынатын тікелей  шетел инвестицияларының тез  өсу тенденциясы айқындала түсті. Капиталды шетке шығарудың алғашқы  кезеңінде капиталдар көп жағдайда дамыған елдерден алынып, тәуелді  елдерге шығарылды.

Ал қазіргі  уақытта капиталдың миграциясы көбінесе дамыған елдердің арасында жүреді, яғни тікелей шетел инвестициялардың 70 – 75 % - ті өнеркәсібі дамыған елдердің үлесінде болып тұр.  Тікелей инвестициялардың ХХ ғасырдың 90 жылдарының басында жалпы  көлемінің 25,8%-ті дамушы елдерге, 18,2%-ті АҚШ-қа, 99 %-ті Ұлыбританияға, 26,6%-і Батыс  Еуропаның басқа елдеріне, 10%-і  Канадаға, 9,5%-ті әлемнің басқа елдеріне салынады.

Дамыған елдердің арасында капитал миграциясының  өсуінің бірден-бір себебі, дамушы елдерде ғылымды көп қажет  ететін, жоғары білімді мамандармен  қамтамасыз етілетін өнім өндірісін  ұйымдастыру өте қиын.  Сонымен  бірге, өнеркәсібі дамыған елдерде  өте ірі қаржылар мен сиымды ішкі нарықтар бар.  ФРГ мен Жапонияның шетелдерге қаржы бөлуі ХХ ғасырдың 60 жылдарының ортасынан бастап, жылдамдатылды. Олардың тікелей инвестицияларының  өсу қарқыны АҚШ пен салыстырғанда, екі еседей көп болды. Капиталды  салу сфераларына бәсекелестік күшейді. Мемлекеттің капитал экспортеры ретіндегі рөлі кенеттен өсіп кетті.

Қазіргі уақытта  елдер арасындағы капиталдың қарама-қарсы  қозғалысы кең дамуда, яғни олардың  әр қайсысы бір мезетте әрі  экспортер, әрі импортер рөлін атқарады, яғни капиталдың айқасқан айырбасы деген  қозғалыс пайда болды.  Сонымен  бірге, елдің ішінде капиталдың жетіспеуінен экспорттың жүзеге асырылуына, ал импорттың  шетелдік капиталдың ұлттық капиталды  бірнеше рет ығыстыруына әкеліп соғуы мүмкін.  Капитал миграциясы пайда болған кезеңнен бастап, ХХ ғасырдың 70 жылдарының аяғына дейін Батыс  Еуропа капиталдардың байланысқан  айырбасының ең үлкен аймағы болып  саналады. Бұл ең алдымен экономикалық одақтастықтың Еуропалық Одақ ішіндегі интеграциялық процесстердің дамуы  салдарынан пайда болған.  Батыс  Еуропаның ішіндегі қаржылардың  үлесі ХХ ғасырдың 70 жылдарының аяғынан  бастап,  азая бастады, сонымен бір  мезгілде АҚШ-та капитал экспорты өсе  бастады.  Ұлттық экономиканың ішінде ХХ ғасырдың 80 жылдарында жұмсалған  шетелдік капиталдың көлемі бойынша  дүние жүзінде бірінші орын алды.  Қазіргі уақытта капитал миграциясының  тағы бір ерекшелігі – дамушы елдерге, атап айтқанда, мұнай табатын ОПЕК – ке кіретін елдерде капитал  экспортының пайда болуы.

ОПЕК –  мұнай экспорттаушы елдердің ұйымы. Капитал нарығында ОПЕК елдері белсенді рөл атқаруда. Мысалы, Кувейттің жеке меншік секторының инвестицияларының шетелдегі мөлшері (1995 ж.) 100 млрд. долл., ал мемлекеттік секторының инвестициялары – 30 млрд.  долл. болды.

Мемлекеттегі  қолайлы инвестициялық климатты жасау дегеніміз – бұл қазіргі  кезеңдегі Қазақстандағы инвестициялық  климатты бағалаудың, салыстырмалы талдаудың  негізі болып табылады, толық көрсеткіштер жүйесін құрайтын әр түрлі әдістер  кешенінің жиынтығы:

• мемлекеттің  нарық потенциалының мінездемесі;
• табиғи және еңбек ресурстарымен қамтамасыз етуі;
• экономикалық реформалардың күйі және дамуы;
• инвестициялық іс-әрекет үшін заңдылық база;
• мемлекеттік ограндарда жүргізу, басқару кепілдерін қабылдаудың реттелуі;
• валюталық нарықтың және нарық инфрақұрылымының  дамуы;
• банктық жүйенің тұрақтылылығы;
• саяси климаттың тұрақтылылығы және бағыттылылығы.

Инвестордың типіне, инвестициялық мақсаттар  мен тәуекел дәрежесіне байланысты шетел инвестицияларының түрлерін бөліп көрсетеді. Сонғы жылдары  қаржылар (құралдар) әр түрлі, бұның  көмегімен шетел инвестициялары жүзеге асырылады. Бұл электрондық  коммуникация шеңберіндегі жетістіктердің арасындағы байланысты жақсартқан және жаңа инвестициялық механизмдерді  дамытқан жетістіктердің арқасында  мүмкін болды.

Капитал қозғалысының осындай  механизмдерінің бірі тікелей шетел  инвесторы болып табылады, бұларды  шетел компанияларымен мемлекетке жүзеге асыру арқылы инвесторлар  рыноктан тез кету мүмкіндігінен  айырылады. Бірақ олар жоғары дәрежедегі тәуекелмен байланысты ұзақмерзімді салымдар салуға дайын, өйткені бұл жағдайда салым тәуекелімен байланысты шығындардай пайда жоғары болатынына сенімді болады. Тікелей шетел инвестициялар тікелей емес инвестицияларға қарағанда капиталдың маңызды сомаларын құрайды. Инвестицияның өте жоғары көлемі мен капиталсалымның ұзақ мерзімімен үйлестіруде, инвестициялаудың бұл формалары алушы елдер үшін табысты болып табылады. Осыдан, Қазақстан инвестицияның мұндай формасын тартуға құштар екенін көруге болады.

Тікелей инвестициялар  арқылы шетелге өндіріс факторларының  қозғалысы сыртқы сауданы ынталандырады, өйткені келесілерді жабдықтау  талап етіледі:

• қосалқы бөлшектер;
• қосымша өнімдерді;
• еншілес фирмалар үшін құрал – жабдықтарды кәсіпорындар мен үкімет төмендегілер үшін тікелей инвестицияға қатысуға тырысады;
• рыноктарды кеңейту;
• материалдар немесе ресурстарды сатып алу үшін.

Сонымен қатар үкімет саяси артықшылықтарға  сай келуге тырысады. Бүгінгі күні шетел капиталын тарту немесе тартпау сұрағы қойылмайды. Проблема басқада: оны қай сфераға тарту  керек және қандай жағдайда, нақты  инвестициялар пайда болатындығын анықтау. Ал соңында әр бір нақты  нысанның ұлттық мүдделерге сәйкес келуі  туралы айтылады. Бұл мәселелер бойынша  біздің шаруашылығымызда барлығы жақсы  емес.

Шетел капиталының импортер елдегі келесі себептерге байланысты шетел  инвестициясын тартуға ынталанады:

• елдің экономикалық дамуын қаржыландыруға жалпы қаражаттардың жетіспеуі, халықтың жұмыс бастылық деңгейін көтеру қажеттілігі, төлем балансының тапшылығын меңгеру және тағыда басқа;
• орташа және жоғары дамыған елде шаруашылықтың аймақты құрылымын жетілдіру, жаңа техника мен технология алу, бәсеке қабілеттілікті көтеру үшін шетел капиталын тартады;
• шетел капитал қатынасына таңдаулы саясатты (жеке аймақ және сала бойынша шектеу және ынталандыру) кейбір орташа дамыған елдер, сонымен қатар өте бай елдер де (Кувейт, Сауыд Аравиясы, Сингапур) жүргізеді, олар экономиканың жалпы қарқынында ғана емес, белгілі саланың және технологияның дамуында қызығушылық танытады;
• көп мемлекеттер шетел капиталын ұлттық экономикаға екі жақты негізде енгізеді, яғни өзара сауда саяси инвестициялық жол беру шеңберінде (мысалы ЕО-ның ішенде капитал қозғалысының либерализациясы немесе Жапонияның ағылшын инвестиция қатынасына қарағанда, АҚШ-тың Жапондық инвестициясына либералдық қарым-қатынасымен байланысты АҚШ-тың Жапонияға шығындануы). Басқа елдермен экономикалық ынтымақтастық бойынша келісімдерге қол қойғанда, халықаралық ұйымдарға кіргенде, келісімнің қатысушылары ұлттық экономикаға шетел инвестициясының жіберілуін либерализациялауға мәжбүр болады.

Қазақстан үшін екі, бірінші себеп дәл келеді. Шетелден инвестициялар белгілі  салаларда, техника және технология түрінде және аймақтарға қажет КСРО-ның  құлдырау нәтижесінде пайда болған диспропорцияны жеңу және жиналып келе жатқан артта қалушылықты жеңу.

Қазақстан Республикасында  экономикалық өсу және оны тұрақтандыру үшін шетел капиталын әкелу және игеру басты бағыттардың бірі, халық шаруашылығы объектілері  және салаларының өмір сүруіне қолайлы  болуы үшін шетел капиталының  экономикалық қаржылық және ұйымдастырушылық регламентациясы инвестициялаудың қауіпсіздігін табыстылығын нормативті-құқықтық қамтамасыз ету және қолайлы жағдай туғызу болып табылады.

Әлеуметтік-экономикалық жағдай да Қазақстанның даму жолы ұзақ мерзімді перспективада әлеуметтік және саяси тұрақтылықты сақтау, тиімді басқару, жағымды ұстап тұруды қажет  етеді. Елдің ұлттық артықшылығы  иілгіш және балансталған экономиканы  құруға бағыттау керек, ол халықаралық  деңгейде бәсекелесе алуы тиіс, бұл  жеделдетілген экономикалық өсуге  елдің тұрмысының қолайлы жағдайда болуына себебін тигізеді.

Инвестициялық преференциялар. Инвестицияны реттеудің  және қолдаудың әдістері инвестициялық  преференцияның көрінісі ретінде ел заңында көрсетіледі, яғни нақтылық сипатқа ие – инвестициялық, салықтық преференция. Инвестициялық преференция  берудің негізгі шарттары – инвестицияны экономиканың приоритеті секторларына салу, олардың тізімін ел үкіметі  бекітеді.

Инвестициялық салықтық преференциялар келесідей  түрде беріледі: инвесторларға корпоративтік  табыс салығы, егер инвестор жаңа өндіріс  ашатын болса немесе кеңейтетін болса  жеңілдіктер беріледі.

Тікелей инвестицияны кәсіпорынға  салу кезінде инвесторды  бәрінен  бұрын  қызықтырады:

• ақпараттың бар  болуы;
• жетімділігі;
• толықтылығы;
• шынайылығы;
• оны  берудің  оперативтілігі (уақыттылылығы).

1.2. Қазақстанға  шетел инвестицияларын   тартуды  мемлекет тарапынан  реттеу

Қазақстан Республикасындағы  инвестициялық қызмет жалпы мемлекеттік  және шаруашылық заңдармен, сонымен  қатар республикалық және аймақтық денгейлерде арнайы нормативтік  актілер жүйесімен реттеледі.

Қазақстан Республикасының  Конституциясы, Қазақстан Республикасының  Азаматтық кодексі, жер, кен, кәсіпорын  және кәсіпкерлік қызмет туралы, акционерлік  қоғамдар, біріккен кәсіпорындар туралы, банк және банктік қызмет туралы заңдар, салық салу, сыртқы экономикалық қызмет, кендік бақылау және валюталық реттеу, қарыз туралы, арендалық қатынас  және сақтандыру туралы заң ережелері, нормативтік актілер және жекешелендіру  бағдарламасы және т.б. бірінші топқа  жатады.

Екінші топқа  заң ережелері мен нормативтік  актілер, республикалық ведомствалардың  құжаттары жатады, олар капитал құратын  және бюджет құратын ақшалай қаражаттар облысында инвестициялық процесті, сонымен қатар қаржылық активтерде орналастырудың салу бөлігін, аймақтық ерекшелікті ескеріммен аймақтағы  инвесторлардың мүддесін қорғайтын  аймақтық нормативтік актілерді  реттейді.

Инвестициялық қызметке әсер ететін бірнеше жағдайлар  жалпы сипаттағы халықаралық  шарттар мен келісімдермен (мысалы – Европалық энергетикалық хартия мен келісім), сонымен бірге халықаралық  қаржылық институттармен келісімдер арқылы (мысалы - Әлемдік Банк, Халықаралық  Валюталық Қоры, Инвестициялық дауларды шешу халықаралық орталығы, Инвестицияларды  сақтандыру бойынша көпжақты агенттігі,  Еуропалық қайта құру және даму банкі) реттеледі.

Қазақстан Республикасының  инвестициялық заңдылықтың эволюциясы Қазақстан Республикасында инвестицияның  түсінігін қалыптастыруға тырысады. Қазақстан Республикасының инвестициялық  заңдылығының қалыптасу тарихы осы  салада заң актысының қабылдауымен басталды, 1990 жылдың  7-ші желтоқсанында  «Қазақ ССР-да инвестиция туралы». Ол инвестицияны қолдаудың құқықтық режимін қалыптастырды. Келесі қадам 1994 жылғы 27 желтоқсанда  “Шетел инвестициялар туралы”. Өзінің заңдарына қарай дамуын 1997 жылы 28 ақпанда «Шетел инвестициясын мемлекеттік  қолдау туралы» заңында алды. Осылайша Қазақстан қазір халықаралық  қауымдастықтың толық мүшесі. Әрине  халықаралық қауымдастықта интеграция Қазақстанның заң базасының дамуына  әсер етті. Жақсы инвестициялық климат жасау үшін Қазақстан әр түрлі  елдермен екіжақты халықаралық келісімге  қол қойды.

Қазақстан инвестициялық  климатының жақсаруын 2008 жылдың 8 қаңтарында «Инвестициялар тұралы» заңының қабылдануы көрсетті. Бұл заңның ерекшелігі шетел және отандық инвесторларға тең құқық беру. Бүгінгі таңда Қазақстанда ұлттық капиталды ынталандыру мақсаты тұр. Заңның бірінші бөлімі инвестицияның құқықтық режимі, екіншісі инвестицияға мемлекеттік қолдаудың реттеу нормалары.

Инвестиция  туралы қабылданған барлық мүліктің түрлері, лизинг шартын жасаған уақытынан  бастап, лизинг пәні қосылады. Ары қарай  инвестордың құқықтары және бір  уақытта нақты сипатқа ие. Кәсіпкерлік  қызметтің объектілері орнына тек  қана екінші объект жазылған: жарғылық капитал және тіркелген активтер. Ол экономикадағы өндірістік сфераның дамуын ынталандырады және Қазақстанның ішкі нарығын тірілтеді.

Инвестиция  кепілдіктер. Инвестордың мүддесін қорғау құралдары мен механихзмдері  ретінде келесі дәстүрлі кепілдіктер  қарастырылады: Қазақстан Республикасының  территориясында инвестордың құқықтарының қорғалуына кепілдеме; табыстарды пайдалану  кепілдемесі; ұлттандыру және реквизициядан  кепілдеме. Заңда инвесторларға  өтемақы нормасы да қарастырылған. Бұл жағдай инвесторлар үшін маңызды  болып табылады. Шығындарды өтеу тәртібі  азаматтық кодекске сәйкес. Кепілдеменің жаңа түрі заңнамалық актілердің тұрақтылығы: Қазақстан Республикасы келісімдерінің жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз ету.

Инвестициялық преференциялар. Инвестицияны реттеудің  және қолдаудың әдістері инвестициялық  преференцияның көрінісі ретінде заңда  көрсетілген, яғни нақтылық сипатқа  ие – инвестициялық, салықтық преференция. Инвестициялық преференция берудің  негізгі шарттары – инвестицияны экономиканың приоритеті секторларына салу, олардың тізімі Қазақстан Республикасының  Үкіметі  бекітеді.