Жәрдемақылар – әлеуметтік қамсыздандырудың бір құралы ретінде

      Аталған жәрдемақылардың әрқайсысы басқадай әлеуметтік қамсыздандыру жағдайына қарамастан тағайындалып төленеді. Оның мөлшері және оны қаржыландыру ҚР бюджет туралы заңдарымен реттелінеді.

      Жәрдемақы асырап алған, қамқорлыққа алған  балаларға да төленеді, ал мемлекет қамсыздандыруына толық алынған, жұмыс  істемейтін балаларға, ата-аналық құқығынан айырылған аналарға жәрдемақы тағайындалып, төленбейді.

      Жәрдемақының  барлық түрлері, құқығы туындаған күннен бастап, бірақ 12 айдан кейінгі уақытқа  тағайындалып төленеді. Жәрдемақы тағайындауды, төлеуді тоқтататын немесе өзгерістер енгізетін жағдайлар туындағанда тиісті жағдайлар туындаған айдан бастап тоқтатылады немесе өзгертіледі, жаңартылады.

      Жәрдемақы тағайындау жөніндегі органға өтінішпен  бірге төмендегідей құжаттар ұсынылады:

• әр баланың тууы туралы куәліктің көшірмесі;
• неке туралы куәліктің көшірмесі;
• отбасы құрамын анықтайтын, куәландыратын анықтама және жәрдемақы түрлеріне қарай ұсынылатын қосымша құжаттар.

3. Қазақстан Республикасында жәрдемақы тағайындау және төлеу тәртібі. 

3.1. Жәрдемақы  тағайындайтын органдар. 

      Азаматтардың  жәрдемақы алуға құқығын белгілейтін  оны тағайындайтын және төлейтін мемлекеттік органдар Қазақстан  Республикасы Еңбек және халықты  әлеуметтік қорғау Министрлігінің аймақтық жергілікті ұйымдары. Олар: мемлекеттік  зейнетақы, жәрдемақы тағайындау орталықтары мен еңбекпен қамту, әлеуметтік даму бөлімшелері.

      Мемлекеттік зейнетақы тағайындау орталықтар «ҚР-да азаматтарды зейнетақымен қамсыздандыру  туралы» 16.06.97 жылы қабылданған және қазіргі қолданыстағы заң негізінде  ұйымдастырылған мемлекеттік орталық қазіргі зейнетақмен, жәрдемақымен қамсыздандыру жүйесінің негізгі құрылымының бірі болып табылады. Ол ҚР-да сәйкес тіркелген заңды тұлға, ұйымдық – құқықтық негізі – мемлекеттік қазыналық болып табылады.

      МЗТО  өз жұмысында ҚР заңдарын және Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігінің нұсқау бұйрықтарын басшылыққа алады. МЗТО зейнетақы жүйесін реформалауға дейінгі кезеңде еңбек зейнетақысын алып келгендер үшін жинақтаушы зейнетақы қорларының заңды қабылданушысы болып танылады, себебі, МЗТО-дан қазіргі кезеңде зейнетақы төлемдерін алушылардың басым бөлігі 01.01.98 жылғы кезеңге дейін белгілі бір мөлшерде еңбек стажын жинақтаған азаматтар. Мемлекеттік орталықтың міндеттері оның құрылымына қарай айқындалып белгіленген:

      МЗТО-ның  бас құрылымы республикалық және Астана, Алматы қалалық филиалдары мен орталық болып танылады. Сонымен бірге облыстық филиалдар бас құрылымға белгіленген міндеттерді жүзеге асырады. Олар:

1. 01.01.98 жылға дейінгі кезеңде зейнетақы төлемдері тағайындалған азаматтарға зейнетақы төлемдерін төлеу;
2. салымшылардың міндетті зейнетақы жарналарын транзиттік есепшоттар бойынша қабылдап, ЖЗҚ-ғы жеке есепшоттарға енгізу және заңды тұлғалардан алынатын міндетті зейнетақы жарналарын республикалық бюждеттен аудару;
3. жұмыс істемейтіндерге, сондай-ақ, алғаш рет жұмысқа қабылданған азаматтарға жеке әлеуметтік код беру;
4. ЖЗҚ салымшыларына құқықтық кеңестер беру, әдістемелік көмек көрсету;
5. ЖЗҚ-мен зейнетақы шарттарын жасасқан азаматтарды тіркеу;
6. Әскери қызмет пен ішкі істер органдары, т. б. қызмет істеген жылдары үшін зейнетақы, жәрдемақы төлемдерін тағайындаған қызметкергесұраныстар бойынша зейнетақы, жәрдемақы төлемдерін төлеу;
7. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды төлеуҒ
8. ҚР мерзімдік нормативтік актілеріне сәйкес зейнетақы, жәрдемақы істерін қайта есептеу жөніндегі жұмыстарға әдістемелік құқықтық басшылық жасау.

      Бас құрылымнан кейінгі облыстық филиалдардың міндеттері мыналар болып табылады:

1. Зейнеткерлердің аймақтық облыс бойынша есебін жүргізу;
2. Зейнетақы мен жәрдемақы төлеуге, жерлеуге бөлінген қаржының тағайындап төлену есебін жүргізу, жұмсалуына бақылау орнату;
3. Атқарушы құзырлы органдарға зейнетақ мен жәрдемақы алушылардың қозғалысы жайлы мәліметтер даярлау, ұсыну;
4. Республикалық орталыққа ӘЖК беру үшін тіркеу карточкаларын жіберу;
5. Әлеуметтік қамсыздандырудың мән-жайлары бойынша оның ішінде аймақ бойынша экономикалық талдау, болжам жасау;
6. Зейнетақы төлемдерін төлеуге түскен қаржының бухгалтерлік есебін жүргізу;
7. Филиалдарды ұстауға кеткен шығындар мен өз қызметінен түскен кірістің сметасын жасау және оны республикалық орталыққа тіркеу;
8. Ішкі бухгалтерия есеп қызметін жүргізу;
9. Бөлімдердің жұмысына басшылық, методикалық көмек көрсету және аймақтағы ЖЗҚ филиалдарының жұмысын өз қызметімен үйлестіріп жүргізу;
10. Халық арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу.

Аудандық, қалалық бөлім-филиалдар міндеттері болып мыналар танылады:

1. Зейнетақы, жәрдемақы төлемдерін алуғақ құқығы бар азаматтардың оны тағайындау үшін құжаттарын қабылдау және зейнетақы, жәрдемақы алушылардың жеке басы ісін қалыптастыру;
2. Зейнетақы алушының ай сайын әрбір күнтізбе бойынша 25-нен кешіктірмей тізімін жасау, сондай-ақ ай сайынғы өткен ай үшін жерлеу жәрдемақысының көлемі мен алушылардың тізімін жасау;
3. Жұмыс берушілерден тіркеу карточкаларын қабылдау және ӘЖК беру үшін орталыққа өткізу;
4. ЖЗҚ-мен жұмыс ұйымдастыру;
5. Олыстық орталыққа және атқарушы өкілетті органға өз аймағындағы халықты әлеуметтік қорғау туралы ақпарат беру;
6. Халық арасында түсініктеме, кеңес, насихат жұмыстарын жүргізу.

      МЗТО  қызмет-функциялары жағынан Еңбек  және халықты әлеуметтік қорғау Министрлігіне жатады, ол ұйымдық құрамы дербес орган болып табылады.  

3.2. Жәрдемақы  төлеу жүйесінің қазіргі жағдайы. 

      Қазіргі кезеңде біздің елімізде зейнетақымен, жәрдемақымен қамсыздандыру жүйесінің  жұмыс атқару деңгейі ойдағыдай. Қазақстан Республикасы Президенті Н. Ә. Назарбаевтың 2010 жылғы жолдауында айтқанындай: «алда тұрған онжылдықтың аса маңызды міндеті – Қазақстанның барлық азаматтарының өмір сапасы мен деңгейін жақсарту, әлеуметтік тұрақтылық пен қорғалуды нығайту». Айтылғандай, Қазақстанның әрбір азаматының әлеуметтік қорғалуын дұрыс жүзеге асыру үшін атқарылып жатқан жұмыстар аз емес. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Президенті Н. Ә. Назарбаев 201 жылғы «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық мүмкіндіктер – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты жолдауында: «әлеуметтік қызметтер тек мұқтаж адамдарға ғана көрсетіліп, қазіргі заманғы стандарттар мен Қазақстандағы өмір деңгейіне сәйкес болуы керек.  2015 жылға қарай базалық зейнетақы төлемдері ең төменгі күнкөріс деңгейі көлемінің 60%-ы деңгейіне өсіріліп, мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар мөлшері 2010 жылмен салыстырғанда 1,2 есеге артуы керек» - деген міндеттер қоя отырып, 2009 жылы зейнетақылар, шәкіртақылар, бюджет саласы қызметкерлерінің еңбекақыларының 25%-ға өсірілгенін, әлеуметтік жәрдемақылардың 9%-ға артқанын атаған. Сонымен қатар, Елбасының 2010 жылғы Жолдауында айтылған зейнетақылардың 1 қаңтардан бастап, ал шәкіртақылардың, бюджеттегі қызметкерлердің еңбекақыларының 1 шілдеден бастап 25%-ға арттыруды қарастырған жүзеге асты. Және де 2010 жылы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 65 жылдық мерейтойына орай әрбір соғысқа қатысушы мен соғыс мүгедегіне 65 мың теңге мөлшерінде бір жолғы жәрдемақы төленді. Сол сияқты соғысқа қатысушылар мен соғыс мүгедектеріне теңестірілген, Ұлы Отан соғысы уақытында қаза тапқан әскери қызметшілердің ата-анлары мен жұбайлары, қаза болған соғыс мүгедектері мен олраға теңестірілген мүгедектердің жұбайлары, соғыс жылдарындағы тыл еңбеккерлері де материалдық қолдаусыз қалмады. Осы аталғанның барлығы да еліміздегі әлеуметтік саясат баырысында атқарылып отырған жұмыстар.  
 
 
 

ІІІ. Қорытынды. 

      «Жәрдемақы  – әлеуметтік қамсыздандырудың бір  құралы» деген курстық жұмысымды  аяқтай отырып, қорытындыласам, әлеуметтік қамсыздандыру мемлекеттік саясаттың бөлінбес бөлшегі болып саналады. Ал жәрдемақылар – әлеуметтік қамсыздандырудың айырылмас бөлшегі. Себебі, елімізде әлеуметтік тұрғыдан көмекке мұқтаж адамдар саны баршылық. Осы орайда олардың жағдайын жақсартудың ең басты жолы – жәрдемақымен қамсыздандыру болып табылады. Әлеуметтік тұрғыдан көмекке мсұқтаж адамдарды қамсыздандыру – бұл ел жағдайын жақсартуды білдірсе, елдің жағдайын жақсарту – мемлекеттің дамуын білдіреді. Ол үшін қоғамда белсенілікті арттыру маңызды болып табылады. Қазақстандағы қоғамда белсенділікті арттыру – халықтың әлеуметтік әл- ауқатымен, әлеуметтік қорғалуымен, әлеуметтік қамсыздандыруымен, әлеуметтік қызмет алуымен, әлеуметтік бағдарламалармен тығыз байланысты. Әлеуметтік қорғау да, әлеуметтік қамсыздандыру да – ел саясатының, Елбасы Жолдауының басты әрі маңызды тақырыбы. Осы орайда Елбасы Жолдауында аталып көрсетілген мәселелердің барлығы да дұрыс әрі жүйелі жүзеге асырылуы – ел болашағының жарқындығының кепілі екендігі белгілі. Осы кезеңге дейін біздің әлеуметтік саясатымыздың сәтті дамуының себебі – бәрінің дұрыс жоспарланып, сауатты іске асырылғандығында болып табылады. Келешекте де дәл осылай әрбір қадамымызды дұрыс әрі сауатты жоспарласақ, ел болашағы берік болары айқын. Ендеше, ынтымағы жарасқан еліміздің бағын асыратын, мерейін тасытатын үлкен істе сәттілік болсын! – деген Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев сөзімен аяқтағым келеді.  
 
 
 
 
 
 

Қолданылған әдебиеттер: 

1. «ҚР зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Заң, 20.06.1997ж.;
2. «ҚР мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берілетін әлеуметтік жәрдемақылар туралы» Заң, 16.06.1997 ж.;
3. «ҚР арнаулы мемлекеттік жәрдемақы туралы» Заң,5.04.1999 ж.;
4. «Жерасты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда істеген адамдарға берілетін мемлекеттік арнайы жәрдемақы туралы» Заң, 13.07.1999 ж.;
5. «Балалы отбасыларына берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Заң, 28.06.2005 ж.;
6. ҚР Президенті Жолдауы, 30.01.2010 ж.;
7. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы, Жұмағұлов,2007 ж.;
8. Әлеуметтік қорғау құқығы, Жарикова,2001 ж.