Шарт туралы жалпы түсінік

   Сондай-ақ Азаматтық  Кодекстің көзқарас бойынша еңбек  келісімдері – бұл еңбек шартының  әр түрлілігі деп айтуға негіз  бар. Осыған сәйкес құқық саласының  құрылымдық бөлшегі ретінде енетін  еңбек шарттары түр нормалар  жиынтықтары тартылады. Бұндай  пікірді, өз кезектерінде көптеген  ғалымдар да мақұлдайды, яғни  «жұмыс берушімен жұмысшы, соның ішінде өндіріс басшылары арасындағы қатынастар азаматтық құқықтық қатынастардың белгілеріне жауап бермейді. Өндіріс басшысы, басқа да жұмыскерлер сияқты өзіне жүктелген нақты еңбектік қызметін жүзеге асыруға міндетті және жұмыс берушіге өзінің еңбек жайында соңғы нәтижелерді беруге міндеттенбейді. Ол ішкі еңбектік тәртіп ережелеріне және өзінің құқықтық жағдайының күшіне жұмыс берушінің еркіне, яғни азаматтық құқықтық қатынастарда сипаттаған ереже бағынуы тиіс. Болашақтағы кәсіпкерлер қызметпен жұмыс жағдайымыз күшіне байланысты өндіріс басшысы өзінің тәуекеліне және мүліктік өзінділіктерді, яғни туындаған қатынастарды азаматтық құқықтық деп қарастыру да мәселелео болмас үшін жүзеге асыра алмайды».

   Біздің ойымызша  Азаматтық кодексте  келтірілген  нормалар «еңбектік келісім» мен «е4бек шартын» түсініктерінің ара қатынасын ашуда жауп бере алады, бірақ азаматтық және еңбек шарттарының ерекшеліктерін анық түрде қалдырады.

4. Жай, міндетті, өзара келісімді және қосылу шарттары.

            Барлық шарттар жасалу негіздеріне  қарай жай және міндетті деп  жіктеледі. Жай шарттар – бұл  жақтардың толық қарауына сәйкес  жасалады. Ал міндетті шарттардың  жасалуы, атауында көрсетілгендей, бір немесе бірнеше жақтарға  міндеттелігінен көрінеді. Көп шарттар  жай сипатта болады. Олар нарықтық  экономиканы дамудың қажеттігіне  сәйкес екі жақтың да ниетімен  жасалады. Бірақ қоғам дамуының  міндеттілігі норамтивтік актіден  шығуы мүмкін. Мысалы, банктік шот шартын жасауда заңды тұлғаны құру заңда тура көрсетілген жағдайда құрылған заңды тұлғаға да, банктік мекемеге де міндетті болады. Шартты жасаудың заңдық міндеттілігі әкімшілік актілерден де көрінуі мүмкін. Жергілікті әкімшілікиен берілген тұрғын жайға ордер тұрғын үй эксплуатациялық ұйым сол ордер берілген азаматпен әлеуметтік тұрғын үйді жалдау шартын жасауға міндеттейді.

           Міндетті шарттар ішінде аса  маңыздысы бұқаралық шарттар  болып табылады. Бұқаралық шарттар  төмендегідей бедлгілермен ерекшеленеді:

1. Бұқаралық шарттың міндетті қатысушы коммерциялық ұйым болып табылады;
2. Көрсетілген коммерциялық ұйым тауарды сату, жұмысты орындау және қызмет көрсетулерді жүзеге асыруы тиіс;
3. Аталған қызметтер коммерциялық ұйымға талап еткен жағдайда жүзеге асырылады (көлікпен тасымалдау, қызмет байланыстары, энергиямен қамтамасыз ету, медициналық, қонақ үйлік қызмен көрсетулер болып табылады).
4. Шарттың заты коммерциялық ұйымның қызметіне жүзеге асырылуы мүмкін. Көрсетілген белгілердің біреуі жоқ болса, шарт бұқаралық болып саналмайды және ол шарт ретінде қаралады.

         Егер бөлшек саудада кәсіпорын  азаматпен кеңсе тауарларын сату-сатып  алу туралы шарт жасаса, егер  осы кәсіпорын оны сатуға міндеттенсе,  шарт бұқаралық болып табылады. Егер бөлшек сауда кәсіпорын  басқа кәсіпорынмен соңғы қажетсіз  сатылатын құрылғыны сату туралы  шарт жасаса, онда бұл жай шарт, себебі шарттың заты тауарды  сату бойынша коммерциялық ұйымның  қызметіне жатпайды.

         Бұқаралық шарттарды практикада  бөліп көрсету де бұқаралық  шартқа шарт құқығының жалпы  нормаларына қолданылатын ережелер  қолданылады.             

         Бұқаралық шарттарға қолданылатын  арнайы ережелер қатарына келесілер  кіреді:

1. Коммерциялық ұйым тұтынушыға тауарды, қызметті, оған сәйкес жұмысты орындауға байланысты бұқаралық шарт жасаудан бас тарта алмайды.
2. Егер бұқаралық шарт жасаудан коммерциялық ұйым негізсіз бас тартса, шарт жасауда міндетті тәртіпте қолданылатын жағдайларға сәйкес басқа қатысушы жоқ шартты сот бойынша талап етуге құқылы.
3. Коммерциялық ұйым бұқаралық шарт жасау жағдайларында бір жақтан басқа жаққа артықшылығын көрсетуге құқылы, егер ол заңда немесе басқа да құқықтық актіде тұтынушылардың жеке сипатына жеңілдіктер беру көрсетілген жағдайларда болса. Жолаушыларды тасымалдауды жүзеге асыратын автокөлік кәсіпорны, егер осы кәсіпорынның қызметкері автобуста өзінің танысына орын қалдырса, сол жағдайда ғана жолаушыларды тасымалдаудан бас тартуға құқылы. Бірақ заңмен немесе басқа да құқықтық актімен көрсетілмесе, бұндай ерекшеліктерге жол беріледі. Мысалы, «Ардагерлер туралы» заңға сәйкес Ұлы Отан соғысының мүгедектерін тұрғылықты мекен жайы бойынша телефон аппараттарын орнату құқығына ие болады.
4. Бұқаралық шарттағы тауар бағасы, жұмыс пен қызмет көрсетулер барлық тұтынушыларға бірдей тұрақтандырылады, егер заңмен немесе басқа құқықтық актімен белгіленген жағдайда тұтынушылардың жеке сипатына жеңілдіктер жасалуы мүмкін. Энеогиямен жабдықтаушы ұйым электр энергиясын бір тұтынушыға басқа бағада, келесісіне басқа бағада жібере алмайды.
5. Қазақстан Республикасының заңдарымен көрсетілген жағдайларда бұқаралық шарттарды жасау мен орындауда жақтарға міндетті тәртіптер шығарылуы мүмкін.
6. Талаптарға сәйкес немесе бұқаралық шарт жағдайлары жойылады.                                                                              

Өзара келісімді және қосылу шарттары.

       Көрсетілген  шарттар оларды жасау тәсілдеріне  байланысты бөлінеді. Өзара келісімді  шарттарды жасауда шарт қатысушылардың  барлығының жағдайлары тек бір  жақа ғана бекітіледі. Екінші  жақ осы жағдайлармен келіскен  кезде осындай шарт жасасуы  мүмкін және оларға өзгерістер  мен толықтырулар еңгізу мүмкіндігіне  айырылады.

        Қазақстан  Республикасының Азаматтық Кодексінің 389 бабына сәйкес қосылу шарты дегеніміз – ережелерін тараптардың біреуі формулярларда немесе өзге стандартты нысандарға белгіленген және басқа тарап оны ұсынылған шартқа тұтастай қосылу жолы деп қабылдайтын шарт.

       Қосылу  шартының басқа азаматтық –  құқықтық шарттардан ерекшелігі  сол, қатысушы тарап жасалған  шартқа ешқандай да өзгертулер  мен ұсыныстар жасай алмайды,  ал егер мұндай мүмкін болатын  болса, онда шарт басқа шарттың  мазмұнын қабылдайды. Мысалы, тұрмыстық  прокат шарты жалға алушының  мүмкіншілігі жалға берушінің  тараптарын қабылдай отырып, оның  шартты жасау үшін берген бланкісін  толтырумен ғана шектеледі. Тағы  ерекшелігі: мазмұнын бір жақ  жасап, қалыптастырады, әдетте ондай  жақ жұмыстарды орындайды, қызмет  көрсетеді, аталған саланың монополиялық және үстемдік ететін ережелері олардың стандартты нысандарына жазылады.

       Екінші  жақ – жұмысты, қызметті тұтынушы  болашақ шартты жасауға және  де оны талқылауға, келісуге қатыспайды. Шарттың жағдайларымен келісімін  олар тек оған ешқандай дау  айтпастан қосылу жөніндегі қол  қоюымен білдіреді. Тұтынушы шарттың  мазмұнымен келіспеген жағдайда  оған қол қойылмайды. Оның ұсынылған  шарт талаптарын талқылауға құқығы  жоқ, шарттың мазмұнына жаңадан  немесе ешқандай ұсыныс жасай  алмайды.

       Көптеген  жария шрттардың бір мезгілде  қосылу шарты даболуы мүмкін. Мәселен, тұрмыстық прокат және  тағы басқа шарттар.

        Шартқа  қосылған тарап тек белгілі  негіздер болған жағдайда ғана  шартты бұзуға ықтимал. Ол жайында  Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінен 389 бабының 2 тармағы баяндайды. Атап айтқанда, егер қосылу шарты заңдарға қайшы келмегенімен, бұл тарапты осындай шарттар бойынша берілетін құқықтардан айыратын болса немесе міндеттемені бұзғаны үшін басқа тараптың жауапкершілігін жоятын немесе шектейтін болса не қосылса тарап үшін онда оның қиындық келтіретін, шарттың талаптарын белгілеуге қатысатын мүмкіндігі болып тұрғанда өзінің ақылға қонымды түсінілетін мүдделерін негізге ала отырып қабылдамай-ақ қоятын талаптары болса, шартқа қосылған тарап шартты бұзуды талап етуге құқылы.

          Егер қосылу шартына басқа  жақа қандай да бір жауапкершілік  және айыппұл сомасын қосылған  жақтың төлеуге жауаптылығын  тұрақтанырады, ал шартқа қосылатын  жақтар шарттан өзінің жауапкершілік  жағдайын немесе басқа жақтың  мөлшерлік жауаптылығын тұрақтандыруды  талап етуге құқылы. Бірақ бір  жақ шартқа өзінің кәсіпкерлік  қызметін жүзеге асыру үшін  қосылса, онда (егер шартқа қосылатын  жақ шарт қандай жағдайларда  жасалғанын білсе немесе білуі  тиіс болса) оның шартты өзгерту  немесе бұзу туралы талабы  қанағаттандыруға жатпайды.

                   Шарттың жасалу жолдары

          Тараптардың арасында шарттың  барлық елеулі ережелері бойынша  талап етілетін нысанда келісімге  қол жеткен кезде шарт жасалды  деп есептеледі. Шарт жасасу шарттық  қатынастарға түсу жөніндегі  ұсыныстан басталады. Егер тараптың  екінші тарапқа бағытталған ұсынысын  оферта дейміз, ал екінші тараптың бұл ұсынысты қабылдауы акцепт болып есептелінеді.

       Шарт жасасу жөніндегі ұсыныс, біріншіден белгілі тарапқа бағытталуы тиіс, екіншіден жеткілікті дәрежеде айқын болуы тиіс. Егер ұсыныста шарттың елеулі ережелері немесе оларды анықтау туралы тәртіп көрсетілсе, ол жеткілікті дәрежеде айқын деп танылады.

       Оферта  жіберген жақ ол алушының қолына  тигеннен бастап, оны оферта алушымен  байланысты етіп қояды. Шарт  жасалғанмен тараптардың арасында  белгілі құқықтық қатынастар  пайда болып, олардың орындалмағаны  үшін тараптар жауапқа тартылуы  мүмкін.

        Егер  ұсыныста басқа ештеңе айтылмаса  оферент көрсетілген мерзім ішінде  өз ұсынысын қайтарып алуға  немесе олардың мәнін өзгертуге  құқығы жоқ.

        Заңға  сәйкес шарт жасау үшін әр  жақтың келісімімен басқа мүліктерді  детапсыруы керек, мүліктер тапсырылған  сәттен бастап шарт жасалды  деп есептелінеді, яғни сатып  алушыға мүліктерді жеткізу ұйымдастырылады.

         Егер шарт заңға сәйкес мемлекеттік  тіркеуден өтуге жатса, егер  заңда басқаша көзделмесе, ол  тіркеуден өткен сәттен жасалды  деп саналады.

        Шарттың  нысаны мәміленің нысаны туралы  жалпы ережелерге бағынады.Аталған  шарттың түрі зңмен белгіленбеген  болса, онда шарт келісім жасау  үшін қаралған кез-келген нысанда  жасала береді. Егер тараптар  белгілі бір нысанда шарт жасауға  уағдаласса, заң бойынша шарттардың осы түрі үшін бұл нысан талап етілмесе де, шарт уағдаласқан нысан берілген кезден бастап жасалады деп есептелінеді.

       Әлгінде  айтқанымыздай шарт бір жақтыңұсынысымен, екінші жақтың оны қабылдауына  байланысты жасалады. Бірақ, кез-келген  ұсыныс оферта ретінде қарала  алмайды, тек заңда бекітілген  талаптарға сай келетіні ғана  мүмкін болады.

        Жарнама  жәгне беймәлім адамдар тобына  жіберілген өзге де ұсыныстар,  егер ұсыныста тікелей өзгеше  көрметілмесе лферта жасауға  шақыру ретінде қаралады.

        Жаңа  Азаматтық Кодексте жария оферта  ұғымы беріледі.

        Жария  оферта – ұсыныс жасаушы жақтың  кез-келген хабарлаушысыменұсыныста көрсетілген жағдайларда шарт жасасу еркі көрінетін, шарттың барлық елеулі ережелері бар ұсыныс.

          Шарт жасасудың екінші кезеңі  – акцепт. Оферта берген жақтың  ұсынысын қабылдап, оған берген  жауап акцепт деп танылады.

               Акцепт – оферта жолдаған жақтың оны қабылдағаны туралы жауабы. Акцепт толық әрі бұлтарыссыз болуға тиіс. Заң құжаттарында, іскерлік өрістегі әдеттегі құқықтарда немесе бұрынғы іскерлік қатынасиарынан өзгеше туындамаса, жауап қайтармау акцепт болып есептелмейді. Оферта акцепт болып есептелмейді. Офертаны алған жақтың оның акцепті үшін белгіленген мерзіиде онда көрсетілген шарт ережелерін орындау хөнінде жасаған әрекеттері (тауарлар тиеп жөнелту, қызмет көрсету, жұмыс орындау, тиісті соманы төлеу) егер заңдарда өзгеше көзделмесе немесе офертада көрсетілмесе, акцептдеп есептелінеді. Акцепт қайтарылып алынуы мүмкін. Егер акцептті қайтарып алу туралы хабар оферта жіберген жақа акцепттің өзінен бұрын немесе онымен қатар келсе, акцепт алынбаған болып есептеледі.

        Шарттың  жасалу сәті мынандай жағдайларға  бөлінеді:

1. Акцепт үшін мерзім көрсетілген кезде не онсыз ұсыныс жасалда ма?;
2. Оферта ауызша немесе жазбаша нысанда ма, соған байланысты болды.

        Офертада акцептіге арналған мерзім көрсетілген жағдайда, егер оферта жіберген жақ кацепті онда көрсетілген мерзім ішінде алса, шарт жасалған болып есептеледі.

       Жазбаша  офертада акцептіге арналған  мерзім көрсетілмеген жағдайда, оферта жіберген жақ акцепті  заңдарда белгіленген мерзім  біткенге дейін, ал егер ондай  мерзім белгіленбесе, оны жеткілікті  жәрежеде қажетті уақыт ішінде  алса, шарт жасалған болып есептеледі. Оферта акцептіге арналған мерзім  көрсетілмей ауызша жасалған  жағдайда, егер екінші тарап оның  акцепті туралы дереу мәлімдесе,  шарт жасалған болып есептеледі.