қаржы нарығы

 

Қолданылған әдебиеттер

1. «Ақша айналысы және несие»  Мақыш  Серік Биханулы,   Алматы 2004 ж.

2. Ілиасов Қ.Қ., Құлпыбаев С.  “Қаржы”, Алматы, 2003 ж.

3. Мамыров Н.Қ. «Макроэкономика» Алматы 2002 ж.

4. Әудакиров   “Әлеуметтік     экономика    негіздері”, Экономмика        баспасы, Алматы 2002 ж.

 Бағалы қағаздардың туындылары

1. Бағалы қағаздар нарығының пайда болуы.
2. Бағалы қағаздардың құрылымы.
3. Бағалы қағаздардың түрлері.
4. Бағалы қағаздардың туындыларының түрлері.
5. Бағалы қағаздар туындыларына ғылымдардың көзқарасы.

 

Бағалы қағаздар нарығы қашан  пайда болуы?

Бағалы қағаздар нарығының кейбір элементтері 20-жылдары КСРО-да жаңа кономикалық саясат кезінде болған. Ал қазіргі Егемен Қазақстанда бағалы қағаздар нарығының лғашқы нұсқалары  Кеңес Одағы заңдарының негізінде 90-жылдардың басынан бастап пайда  бола бастады.Бағалы қағаздар нарығы тек  әдеттегі тауар ақша қатынастары  және меншік қатынастары жағдайында дамуы мүмкін. Мемлекеттік меншікті жаңа нарықтық қатынастарға сай өзгерту  тек оны жекеменшіктендіру арқылы ғана іске асады. Жекеменшіктендірілген  кәсіпорындардың акция саны қанша  көп болса да, өркенделген нарық  жағдайында оларды орналастыру өте  оңай болды. Басқа елдерде бағалы қағаздар нарығы жаңадан қалыптасып келе жатқан жағдайда мемлекеттік кәсіпорындарды жекеменшіктендіру оларды акцияландыру арқылы жүргізіледі. Себебі, көптеген кәсіпорындарда, халықта осындай жаңа құбылыстар арқылы нарыққа кең көлемде қатынасуға мүмкіндік алды. Жекеменшіктендіру бағала қағаздарының жаңа түрі – жекеменшіктендіру чектерін өмірге келтірді. Бұл мемлекеттік бағалы қағаздарының бір түрі, олар өз иесіне мемдекеттің иелігіне алып, жекеменшіктендірілген меншіктің бір бөлігін қайтарымсыз пайдалануына құқық береді.

Бағалы қағаздар құрылымы қандай?

  Жекеменшіктендіру бір жағынан бағалы қағаздардың жаңа түрі – жекеменшіктендіру чегін нарыққа әкелсе, екінші жағынан кәсіпорынның жаңа ұйымдық – құқықтық формасы акционерлер қоғамдардың көптеп құрылуына және олардың қалыптасуна жол ашты. Бұл  жағдай жаңа акцияллар мен облигацияларды эммиссиялаумен қатар, бағалы қағаздардың басқа түрлерін шығаруға да себепші болды. Сонымен бағалы қағаздар нарығының қалыптасуындағы алғашқы кезең. Сол сияқты акционерлік меншік формасын енгізу инфляцияның өсу қарқынын төмендетуге мүмкіндік берумен қатар, мемлекеттің шығыстарын, сол сияқты бағалы қағаздар нарығының дамуын қамтамасыз етеді.

Бағалы қағаздардың  қанша түрі бар?

Жалпы бағалы қағаздар екі  топқа бөлінеді. Олар: негізгі және туынды.

Негізгі топқа  жататын құнды қағазадар: акциялар, облигациялар, векселдер, мемлекеттік қазыналық міндеттемелер.

Ал туынды деп  аталатын құнды қағаздарға ең алыдымен: опцион , фьючерс, своп, спот, форворт, биржалық нарық т.б.

Бағалы қағаздардың  туындылары дегеніміз не?

 Туынды  бағалы қағаздар  нарықта айналыста жүрген корпорациялық  бағалы қағаздардың тізбесін  айяқтайды. 

Туынды бағалы қағаздарды пайдалану белгілі бір қажетіліктерге: қаржы және баға тәуекелдіктерін  сақтандыруға, өтімділіктің артуына, қарыз  алу құнының төмендеуіне, қажетті  нарыққа шығуының мүмкіндігін алуға  байланысты.

Бағалы қағаздар туындыларының түрлеріне анықтама?

Бағалы қағаздар туындыларының  түрлерін төмендегідей қарастырайық.

Қазақстанда қор нарығының қалыптасу  жағдайындағы бағалы қағаздармен жасалатын  операциялардың жоғары тәуекелділігі  өз кезегінде оларды төмендетуге  қолайлы құралдарды іздестіруіді қажет  етеді. Олардың біріне опциондық  ссуданың дамуы жатады. Өнеркәсіптік кәсіпорындарды акциянерлеу барысында  опцондер кеңірек дамыды. Осыған байланысты акционерлерге енетін кәсіпорындардың  акцияларын жеңілдікпен сатып алу  құығы қамтамасыз етіледі. Сөйтіп опцон  деп – контрактіде көрсетілген  мерзім ішінде ғана әрекет ететін, тұрақты  бағада белгілі бір акциялар санын  сатып алу немесе сатуға құқық  беретін құжатты (келісімді) айтады. Мәмілені сатып алушы оны сатуға опциондық сыйақы төлейді, оны опцион бағасы ретінде қарайды. Сатып алу  опционы  келісімдегі мерзімде,  акциялар немесе басқа да құндылықтарды  белгілі бір бағада сатып алуға  құқық береді. Әлемдік тәжірибеде опциондар орындалу мерзіміне байланысты екі типке бөлінеді: Европалық  және Американдық.

Европалық опцион – келісілген уәде бойынша алдағы күнде орындауға жіберетін опцион.

Американдық опцион – келісім бойынша алдағы күнде де және оған дейін кез – келген уақытта да орындауға жіберетін опцион.

Ал сату опцион оның иесіне активті опцион қолдану бағасы бойынша  сатуға құқық береді.

 Фьючерс – тұрақты  табысты бағалы қағаздарды тұрақты  бағада алдағы уақытта жабдықтау  контрактісі айтады. Еркін нарықта  нақты сатушылар мен сатып  алушылар арасында контрактілер  жасауға ешкім тиым салмаса  да, фьючерстік мәмлелер негізінен  биржада жасалады. Ұйымдастыру қатынасындағы  жүйе опционға ұқсас: клиент  брокерлік кеңсе арқылы бұйрығын  береді, ол бұйрық қолдағы тұрақты  жұмыс жасайтын өкілге жетеді, кейінгі оның орындалуы және  орындалмауы нарықтағы нақты  жағдайға байланысты анықталады. Негізгілері ретінде мынадай  бұйрықтар қолданылады: нарықтық  тоқта шектеулі.  Сауда  “Еркін  айқай” тәсілмен жүзеге асады.  Опциондық мәмлелерден басты  айырмашалағы, мүнда арнайы бекітілген  диллер жоқ. Олардың орынында  “Еденде сауда жасаушылар” деп  аталатындар жұмыс жасайды. Олар  фьючерсті өз аттарынан сатып  алып және ставкамен опциондық  саудадағыдай міндеттемелерді орындамайды. 

Фьючерстік  келісім – қор немесе тауар биржасының бір түрі. Фьючерстік келісімнің шарты бойынша акцияларды немесе ақша сомасын төленген тауар келісім жасалған кейінгі белгілі мерзімге шартта көрсетілген баға бойынша беріледі.

Форворттық  келісім – валюталық немесе басқа да келісім бойынша, ол жасалғанна кейін кемінде екі жұмыс күннен соң есеп айырысу.

Спот келісім – тауар қолма – қол ақшаға сатылатын және дереу берілетін келісім.

Биржалық келісім –  бағалы қағаздармен, тауарлармен немесе шетелдік валютамен сауда келісімін  жасау. Бұл негізгі екі топқа  бөлінеді: кассалық келісім – мұнда  ақша төленеді, мерзімдік келесімде  бағалы қағазадар немесе тауарлар келісім  жасалғаннан кейін бірден беріледі, ал ақша белгілі бір мерзімнен  кейін беріледі.

Бағалы қағаздар туындылары түралы ғалымдардың көз қарасы қандай?

1. Қ.Қ. Ілиясов және С. Құлпыбаев ғалымдардың бірлесіп жазған “Қаржы” кітабында бағалы қағаздарды екіге бөліп керсеткен. туынды және негізгі.

2. Н.Қ. Мамыров және М.Ә. Тілеужанова олардың экономикалық ойлары бойынша бағалы қағаздың ажырамас бөлігі ретінде жалпылама тоқталған.

3. Ғ.С. Сейтқасымов бағалы қағаздар туындысы ол бағалы қағаз емес, ол тек қана бағалы қағаздаң қасиеттерінің бірі ретінде көрсеткен.

Негізгі терминдер

1. Бағалы қағаздар;
2. Негізгі және туынды бағалы қағаздар;
3. Опцион;
4. Фьючерс;
5. Своп;
6. Спот;
7. Форворт;
8. Акция;
9. Облигация

Бақылау сүрақтары

1. Бағалы қағаздар нарығы қашан  пайда болуы?
2. Бағалы қағаздар құрылымы қандай?
3. Бағалы қағаздардың қанша түрі бар?
4. Бағалы қағаздардың туындылары дегеніміз не?
5. Бағалы қағаздар туындыларының түрлеріне анықтама?
6. Бағалы қағаздар туындыларына ғалымдардың көз қарасы қандай?

Қолданылған әдебиеттер

1. «Ақша, Несие, Банк» Сейтқасымов Ғ.С. Алматы, 2001 ж.
2. «Макроэкономика» Мамыров Н.Қ.
3. «Ақша айналысы және несие» Мақыш Серік Биханулы, Алматы 2004 ж.
4. «Экономикалық сөздік» Ж.М. Алыпова,  Алматы, 1992 ж.

 

 

Тақырып 6 Әлемдік қаржы  нарығы

 

1 Әлемдік қаржы нарығының  қалыптасуы.

2 Евронарық және шетелдік  валюта нарығы.

37Әлемдік ақша орталығы

 

Әлемдік қаржы  нарығы қалай қалыптасты?

 Әлемдік экономикалық  қызметте несие нарқы нарықтық  қатнастарға тән сипат. Бұл  салада елдер арасында қаржыға  деген сұраныс пен ұсыныс мәселелеріне  байланысты міндеттер өз шешімін  табады. Бұл үшін қолдағы капитал  қорын бөліске салу, оның қайтарымын  қамтамасыз ету міндеті шешіледі. Ол қызмет – капиталдың кері  қайтарылуын және пайыздық төлемінің  келісім-шартта белгіленген талапқа  сәйкес жүзеге асырылуын қамтамасыз  етуге тиіс. Әлемдік қаржы қозғалысы  тәжірибесінде қаржы нарқы дегеніміз  – қарыз капиталының бір бөлігінің  нарық жүйесі арқылы елдер  арасындағы қаржылық алмасуды  бейнелеуі. Тәжірибеде қаржы нарқы  екі саладан тұрады:

-қарыз капиталының қысқа  мерзімді мақсаттағы нарқы, бұл  қаржы нарқы деп аталады.

-қарыз капиталының орташа  және ұзақ мерзімге арналуы  ұйымдастыратын нарқы – бұл  капитал нарқы деп аталады.

Экономикалық даму барысында  әр ел өз өндірісін табысты жүргізуге, үздіксіз өрге бастыруға ынталы болады. Бұл үшін материалдық өндіріске  қаржы қажет екені белгілі. Егер қолда қажетті қаржы болмаса, не істеу керек? Осындай жағдайда қаржыға қажеттілік, несие нарқы  арқылы шешіледі.

Экономикалық даму талабы капитал нарқының қозғалысына да өзгерістер енгізуді алға тартты. Сондықтан  капиталды нарықта сала-салаға бөлу, оны пайдалануда мерзімдік жағынан  шектеуді өзгерту қажет болды. Қарыз  капиталының тек бұрынғы ғана түрі қысқа мерзімдісі қысқартылып, оның орнына қаржыны бірден орташа және ұзақ мерзімді нарық арқылы пайдалану ісі өмірге келді.

Экономикалық тиімділік  тұрғысынан алғанда, қарыз капиталын  пайдаланудың бұл шарасы аса тиімді. Бұл шара несие нарқында шетелдерден  капитал алуды және шетелдік мемлекеттердің заңды тұлғаларға, жеке азаматтарға  беретін қаражатты нарыққа шоғырландыра отырып, қаржыға деген сұранысқа  сәйкес капитал бөлуді қамтамасыз етуге  мүмкіндік жасады. Бұл әдіс нарықтық қатнас жүйесінде несие нарқын тиімділік  мақсатта дамытуға, капитал қозғалысын барынша өрістетуге елеулі үлес қосады.

Әлемдік қарыз  капиталы қалай пайда болды?

Әлемдік қарыз капиталы нарқы, тарихи тұрғыдан алғанда, қарыз капиталының халықаралық деңгейде ұлттық нарықтың өріс алуымен пайда болды. Сонан оларды кең дамыту қажеттілігі артты.

Қазіргі заманға әлемдік  қарыз капиталының нарқы ХХ ғасырдың 60- жылдары қайта өріс жайды. Өйткені  бұл нарық 1929-1933 жылдардағы экономикалық дағдарысқа, екінші дүниежүзілік соғысқа  байланысты 40 жыл бойы тоқырауға  ұшыраған еді. Сонан 70-90 – жылдары  қарыз капиталы нарқы қайтадан қанат  жайды.

Әлемдік қарыз капиталы нарқының басты бағыттары - әр ел өзінің ұлттық қарыз капиталын шетелге шығаруына, оны шетелдік банкке беруіне, сөйтіп, шетелдік капиталды ұлттық банктердің өзіне кері тартуына өріс берді.

Экономикалық даму барысында  ертеден қалыптасқан тарихи тәжірибек  бойынша шетелдік несие мен қарыз  қаржы принципі өзара қарыз қаржы  алмасудың жекелей валюталық  бірыңғайлық принципіне негізделген. Мысалы, француздық фирма Лондонда несиені ағылшын ақшасымен, яғни фунт стерлингпен алады, керісінше  ағылшын фирмасы Парижден несие  қаржы алса, онда француз ақшасымен  алады. Валюталық өзара қаржы  алмасудың бірыңғайлылығы дегеніміз  осы.

ХХ ғасырда 50-жылдардан  бастап, доллар негізінде еуропалық  валюта нарқы қалыптасты. Мұның мәнісі мынадай: егер доллар иесі депозитті  америкалық банктен еуропалық шетелдік банкке аударса, ол еуропалық доллар болып саналатын сипат алады. Долларды осындай әдіспен алған  еуропалық банктер бұл долларды өз қаражаты сияқты кез келген елге несие беру үшін пайдалануға ерікті болады.

Қазіргі кезеңде әлемдік  қарыз капиталы нарқы бір-бірімен  өзара тығыз байланысты үш саланың  қызметі бағытымен ерекшеленіп  отыр.

Олар:

-Ірі банктер арсындағы  әлемдік ақша нарқы.

Бұл салада депозиттік қарыз  беру бір күнге немесе бір жылға  дейінгі қысқа мерзімдік талап  бойынша  іске асырылады. Мұнда несие  алу телефон байланысы арқылы да шешіле салатын болады. Осыған сәйкес 50-жылдардың соңында еуропа валюталық  нарқы пайда болды.

-Капиталдың әлемдік нарқы  өзіндік сала. Бұл сала екі  түрлі міндетті жүзеге асырады:

-қарыздың берілетін орны  мен валюталық мөлшерді сипаттайтын  міндет. Бұд міндет бойынша дәстүрлі  әдіспен шетелдік несиелер орташа  және ұзақ мерзімге беріледі.

-еуропалық несие нарқында 1968 жылдан бастап қарыз ақша  бір жылдан 15 жылға, тіпті одан  да көп мерзімге берілетін  әдіс қалыптасты.

-дүниежүзілік ақша нарқының  қалыптасуы. Бұл салада құнды  қағаздарды шығару және сату  іске асырылады. Осы саладағы  қызметке қарай 70-жылдардан бастап, еуропалық қаржы нарқы қалыптасты.