Банктердің өтімділігі мен төлем қабілеттілігі

      Жоғарыда жасалған талдау нәтижесiнде бiздiң ойымызша келесi қорытындылар жасауға болады:

1. Мемлекеттiк банктiк реттеу дегенiмiз, Қазақстан Республикасы Ұлттық банкiнiң заңдық инфрақұрылымы негiзiнде банк жүйесiн басқарудағы әкiмшiлiк әдiстерiнiң жиынтығы. Мұнда банк қызметiн реттейтiн қалыптасқан заң базасына үш түрлi қарама-қайшылық тән:

• Жұмыс iстеп тұрған нормативтiк базасы мен қаржы рыногының қазiргi кездегi дамуы деңгейi арасында;
• Заң базасының өзiнде және iртүрлi құжаттар арасында;
• Заң базасы мен басқа да нормативтiк актiлер арасында.

   Басқаша сөзбен айтқанда, тұрақты банк жүйесiнiң қалыптасуы қағидасы сақталмайды.

2. Қазақстанда әлемдiк практикаға негiзделiп, әр елдердегi көптеген жылдар тәжiрибесiн ескере отырып экономикалық нормативтер белгiленген және қазiргi кездегi нормативтер банктердiң нақты қызмет етуi жағдайында қалыптасқан. Бiздiң республикамызда, өкiнiшке орай керi жағдай қалыптасқан, яғни банк қызметi белгiленген нормативтерге емес, нормативтердiң өзi қызмет ететiн банктер талабына сәйкестендiрiлiп белгiленген.

3. Экономикалық өмiрде банктiң қауiпсiздiгi мен тұрақтылығына кепiл беретiн дәрiптелген жүйе жоқ, сондықтан ақылмен реттеу, оны дұрыс ұйымдастыру және iс жүзiнде қолдану екiншi деңгейлi банктер тұрақтылығын арттырады деген ойдамыз.

   Банк  қызметiн дұрыс реттеу, бiздiң ойымызша келесi жағдайларға негiзделуi тиiс:

- банк проблемаларын  түсiне бiлу немесе банк қызметiн  қадағалаудың тиiмдiлiгi банк саласындағы  проблемаларды дұрыс көре бiлуге  байланысты. Дәлiрек айтсақ, Қазақстанда  банк iсiн дамыту үшiн жалпы  ұлтық бағдарлама (концепция) жасау қажет;

- белгiлi бiр  деңгейге дейiн Ұлттық банк  қызметiндегi құпиялылық деңгейiн  төмендету;

   Ұсынылып  отырған шараларды жүзеге асыру  үшiн мемлекеттiк органдардың  ықыласы қажет. Сонымен, екiншi деңгейлi банктердiң тұрақты жүйесiз  экономикалық өсу мен өркендеудi қамтамасыз ету мүмкiн еместiгiн ескеру және түсiну қажет. Оған бiз тек қана ақылмен жүргiзiлетiн банк қызметiн реттеу арқылы қол жеткiзе аламыз.

    Капиталдың  жеткiлiктiлiгi мен өтiмдiлiгi коэффициенттерiн  есептеу барысында, зерттелiп отырған банктердiң оларды орындап отырғандығы байқалады, яғни олардың қаржы жағдайлары тұрақты деген қорытынды жасауға болады.

 

 

 

 

3 ҚазаҚстан РеспубликасындаҒы ӨТІМДІЛІК ЖӘНЕ ТӨЛЕМ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН жетiлдIPу жолдары

 

3.1 екiншi деңгейлi  банктердiң өтiмдiлiк және төлем қабілетiн бағалауды  оңтайлы етудiң болашақтағы бағыттары

 

    Қазiргi кезде Қазақстан Республикасының  банктiк саласы тұрақты жағдайға  жетуде. Экономиканың қазiргi жағдайындағы  банктердiң активтi операцияларды  басқару  стратегиясы басқарудың тиiмдi әдiстерiн қолдана отырып, қалыптасқан белгiсiздiк жағдайларды дұрыс бағалау мақсатында құрылған. Өйткенi белгiсiздiк жағдайында қызмет етушi банктердiң басқару қызметтерi де белгiсiздiке негiзделуде. Белгiсiздiк жағдайындағы басқарудың қолданылып келген тәсiлдерiн одан iрi жетiлдiруде төмендегiдей шаралар жасалуда.

    Басқарудың  несиелiк тәуекелдердi басқару  бойынша тәсiлдерiн жетiлдiру:

1. Несиелiк қабілеттердi бағалау. Несиелiк бөлiм қызметкелерi көбiнесе осы тәсiлге үлкен ықылас қояды. Өйткенi бұл әдiс несиелердiң қайтарылмай қалуымен байлансты мүмкiн шығындарды болдырмайды. Қарыз алушының несиелiк қабілетiн анықтаудың көптеген көзқарастары бар. Бiрақ соңғы кездерi шетел банктерiнде қарыз алушыларды балл негiзiнде бағалау әдiстерiне үлкен ықылас қойылуда. Бұл тәсiл клиенттердiң рейтiнгiн анықтау үшiн арнайы жасалынған шкалаларды қолданады. Қарыз алшыға бағалау жүргiзiлетiн айнымалылар әр банктер үшiн жеке - жеке және тәжiрибелерiне негiзделедi. Бұл айнымалылар несиелiк қабілеттi талдаудық тиiмдiлiгiн арттыруды қамтамасыз етуде әрқашан қайта қаралып отарады.
2. Бiр қарыз алушыға берiлетiн несие мөлшерiн қысқарту. Мұндай әдiстер банктерде клиенттiң неселiк қабілетi жеткiлiктi болмаған жағдайда қолданылады. Несие мөлшерiн қысқарту несиенiң қайтарылмағандығы жағдайындағы шығынның мөлшерiн қысқарту мүмкiндiгiн бередi.
3. Несиелердi сақтандыру. Несиелердi сақтандыру несиенiң қайтарылмауымен байланысты несиенi түгелдерлiк сақтандырумен айналысушы ұйымдарға бередi. Несиелердi сақтандырудың көптеген әдiстерi бар және де олармен байланысты барлық шығындар қарыз алушының үлесiне тиедi.
4. Несиенiң қамтамасыздандырылуының жеткiлiктi болуы. Мұндай әдiстер банкке барiлген сомалардың қайтарылуына және сыйақының алынуына кепiлдiк бередi. Мұндағы ескеретiн тағыда бiр жәйт несиенiң қамтамасыздандырылуы тек несиеге берiлген соманы ғана емес сонымен қатар олар бойынша сыйақаларды да қамтамамсыз ете алуы қажет. Алайда несиелiк тәуекелдi басқаруда негiзгi тәсiл ретiнде несиенiң қамтамасыздандырылуы емес, қарыз алушының несиелiк қабілетiн талдау болуы тиiс.
5. Дисконтталған несиелердi беру. Дисконтталған қарыз берулер несиелiк тәуекелдi тек аз ғана мөлшерде төмендетедi. Несиелiк тәуекелдi басқаруының мұндай тәсiлдерi несиенiң толық қайтарылуын қамтамасыз етпесе де оған тиесiлi сыйақының қайтарылуын қамтамасыз етедi, ал негiзгi қарызды қайтаруды қамтамасыз етуде тәуекелдi менеджменттiң тәсiлдерiн одан әрi жетiлдiре түсу қажет.

    Пайыздық  тәуекелдердi басқарудың қазiргi кездегi тәсiлдерiн одан әрi жетiлдiруде  жүргiзiлiп жатқан шаралар:

1. Сыйақы тәуекелiн сақтандыру. Тәуекелдi менеджменттiң несиелiк тәуекелдi сақтандыру әдiстерiне ұқсас, тәуекелдiң бұл түрiмен байланысты жауапкершiлiктердiң барлығын сақтандыру ұйымдарына берудi көздейдi.
2. Өзгермелi пайыздық ставкалардығы несиелердi беру. Мұндай тәсiлдердi қолдану арқылы банктер нарықтың пайыздық ставкалардың өзгеруiне сәйкес берiлген несиелер бойынша пайыздық савкаларының мөлшерiне өзгерiстер ендiрiледi. Нәтижесiнде банктер нарықтың несиелiк пайыздық өзгеруiнен мүмкiн болатын шығындарды болдырмау мүмкiндiгiн бiлдiредi.
3. Мерзiмдiк келiсiмдер. Пайыздық тәуекелден мұндай тәсiлдердi қолдана отырып қорғану, банк және клиент арасында тiкелген пайыздағы және белгiлi бiр мөлшердегi қарызды белгiленген күнi беруi туралы арнайы форвардтық келiсiмдердi жасауды бiлдiредi. Осылайша болашақтағы несиенiң мөлшерi және берiлетiн күнi, және де ол несие бойынша төлем алдын ала белгiленедi. Мұндай мақсаттағы келiсiмдердi жасай отырып банктер өздерiн нарықтың пайыздық ставкалардың төмендеуi кезiнде болатын шығындардан өздерiн қорғай алады. Ал, егер нарықтың пайыздық ставка жоғарылайтын болса, онда   несие өз мөлшердегi төлемге берiледi. Хеджирлеудiң мұндай әдiсi клиент пен пайыздық ставкалардың тербелiстерiмен байланысты тәуекелдердi бөлу мүмкiндiгiн бередi.
4. Пайыздық фьючерстiк келiсiм шарттар. Олар мерзiмдi пайыздық ставкалармен ойындар жүргiзуге арналған келiсiм шарттар болып табылады. Өзге де фьючерстiк келiсiм шарттарға ұқсас, пайыздық фьючерстер де нарыктың пайыздық ставкалардың тербелiсне негiзделген алыпсатарлыққа және пайыздық тәуекелдердi жабуға қолданылады.
5. Пайыздық опциондар. Пайыздық опциондар болашақтағы қандайда бiр күннiң келуiне байланысты немесе оған дейiн тiркелген бағада қандайда бiр қаржылық құралды сату немесе сатып алу құқын опцион иесiне беретiн келiсiм.
6. Пайыздық своптар. Пайыздық своп ретiнде әртүрлi шарттарда осы бiр сомаға жасалған несиелiк мiндеттемелер бойынша пайыздық төлемдермен айырбас дегендi түсiндiредi.

 

   3.2  Банктердің өтімділігі және төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету

         одан  әрі жетілдіру

 

Материалдық қорлардың  жеке айналымдағы қаржылармен қамтамасыз етілу көрсеткішінің деңгейі  ең алдымен материалдық қорлар күйіне байланысты бағаланады. Егер олардың  шамасы негізделген сұраныстан әжептеуір  жоғары болса, онда жеке айналымдағы қаржылар материалдық қорлардың бір бөлігін ғана жабуы мүмкін, яғни көрсеткіш бірден аз болады. Керісінше, үздіксіз жұмыс істеуге қажетті банктің материялдық қоры жеткіліксіз болса, көрсеткіш бірден жоғары болуы мүмкін, бірақ бұл банктің қаржы күйінің жақсы болуының белгісі болды.

Есептеу коэффициентінің  деңгейі банк жұмысының сипатына байланысты: қор көп қажет өндірістерде оның қалыпты деңгейі материал көп  қажет ететінге қарағанда төмен (өйткені қор көп қажет ететіндерде  жеке қаржылардың әжептеуір бөлігі негізгі өндірістік қорларды жабу көздері болып табылады). Қаржы тұрғысынан неғұрлым есептеу коэффициенті жоғары болған сайын, соғұрлым қаржы күйі жақсы.

Екі көрсеткіштің де бөлімінде – жеке айналымдағы  қаржылар күйінің жақсаруы материалдық  қорлар мен жеке қаржы мәндерінің өсуімен салыстырғанда жеке айналым қаржысы қосындысының озық өсуіне тәуелді. Тәукелділікті, яғни банктің жеке айналым қаржысы неғұрлым көп болған сайын, соғұрлым жеке қаржы көздерінің соңына негізгі қаржы мен айналымнан тыс активтер аз тиетініне қарап та анықтауға болады. Негізгі қаржылар мен айналымнан тыс активтерді азайтуға (немесе олардың салыстырмалы баяу өсуне) ұмтылу үнемі тиімді емес.

Жыл басында  материалдық қорлар мен қамтамасыз ету коэффициенті 0,15-ке, ал есептеу  коэффициенттері  -0,01-ге теңесті. Материалдық өндірістік қорлар құнының артуымен (201%) салыстырғанда нәтижесінде қамтамассыз ету көрсеткіші 0,18 тең деңгейі өтті. Сондай ақ жеке капиталдың есептеу коэффициенті (0,05) де артты.

Жоғары келтірілгендей, айналым қаржылық күйі оларды жеке айналым қаржысымен қамтамасыз ету тұрғысынан қарастырады. Айналым қаржылары, дәлірек айтқанда олардың құрамы (қалуы капиталды ептеу көрсеткішін функционалды капиталды есептеу) туралы ұғымның маңызы зор. Бұл үшін функционалды капиталды есептеу көрсеткішін (жеке айналым қаржыларын) орны ерекше.

 

                                     Ақша қаржысы + қысқа мерзімді  қаржы саласы 

К функционалды =------------------------------------------------------------------     (8)

                                     Жеке айналымдағы қаржылар капиталды есептеу

 

Көрсеткіш ақша қаржысымен тез өтетін құнды қағаз, яғни абсолютті өтімділікке ие қаржылар түрінде болатын жеке айналым  қаржысының бөлігін сипаттайды. Қалыпты  жұмыс істейтін банк үшін бұл көрсеткіш нөлден бірге дейінгі аралықта өзгереді. Басқа жағдайларда динамикадағы көрсеткіштің өсуі оң тенденция ретінде қарастырылады.

Тұрақты актив  индексі – жеке қаржылар көздеріндегі айналымнан тыс активтер мен негізгі  күйін сипаттайтын коэффициент.

                              

                                 Жылжымайтын мүлік

К тұрақты актив =-----------------------------------------------        (9)

                                       Жеке қаржы көздері:

Қаржы тұрақтылығының (тұрақты актив индексі) өте маңызды көрсеткіші мүліктің нақты құнының коэффициентері болып табылады. (ол тағы да банк мүлкіндегі негізгі және материалдық айналым қаржысының нақты құнының коэффициенті деп аталады).

Ол мүлік  құнының қандай үлесін өндіріс қаржысы  құрайтынын анықтайды. Бұл коэффициент белгілі бір дәрежеде сауда үшін де маңызды қызмет шығаратын банк үлесін өте маңызды. Коэффициент негізгі қаржылар (заемдік құны бойынша), өндірістік қорлар, аяқталмаған өндіріс және құндылығы аз әрі тез тозатын бұйымдардың (қордың құны бойынша) қосынды шамасын банк активтерінің (баланс валютасына) құнына бөлу арқылы есептелінеді:

                                                   Нақты активтер 

К мүлкінің нақты  құны =----------------------------------------------------        (10)

                                               Капиталдың жалпы сомасы

 

Негізінен, бұл  коэффициент банктің өндірістік потенциялы деңгейін, өндірістік процестің  өндіріс қаржылары мен қамтамасыз етілуін анықтайды. Егер осы банк жаңа серіктестіктермен – жабдықтаушы  немесе сатып алушылармен келісім қатынасын орнатуды жобаласа ол өте маңызды. Мұндай жабдықтаушымен сатып алушыдағы мүліктің  нақты құнының коэффициенті банкке олардың өндірістік потенциялы және осы тұрғыдан келісім жасау тиімділігі туралы ұғым қалыптастыруға көмектеседі.

Шаруашылық  іс тәжірибе мәндері негізінде мүліктің нақты құны активтің жалпы құнының 0,5 аса құрайтын болса шектеу қалыпты  деп саналады. Біздің мысалымызда  өндірістік потенциял деңгейі өте  жоғары (жыл басында 0,95) және жыл  соңында ал 0,92 тенге деңгейге дейін төмендеді.

Нақты активтердің  өз құны 5% артты. Бұл яғни осы жылы қоймадағы тауарлар көлемі мен тиелген  тауарларға кредиторлық қарыздың 2,5 есе артуымен түсіндіріледі.соның  салдарынан активтердің жалпы сомасындағы  олардың мөлшері артты, ал нақты активтер құнының үлесі төмендеді.

Көрсеткіш мәні кризистік шекарадан төмен төмендеген жағдайда өндірістік мақсаттағы мүлікті  арттыру үшін ұзақ мерзімді заемдік  қаржыларды тарту тиімді (егер есеп беру кезеңінде  банктің жұмысының  қаржы нәтижесі мұндай активтерді жеке қаржы есебінен әжептеуір толтыруға мүмкіндік бермес).

Амортизацияны жинақтау коэффициенті негізгі қаржылар мен материялды емес активтер бойынша  тозу сомасының соған сәйкес негізгі  қаржылар мен материялды емес активтердің  бастапқы құнының сомасына қатынасын анықтайды: