Банктердің өтімділігі мен төлем қабілеттілігі

МазмҰны

 

КІРІСПЕ………………………………....…………......….......…….……………3

 

1  ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕКІНШІ  ДЕҢГЕЙЛІ

    БАНКТЕРДІҢ ӨТІМДІЛІК ЖӘНЕ ТӨЛЕМ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН

     ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

 

1.1 Екінші  деңгейлі банктердің өтімділік және төлем қабілеттілігінің  

      экономикалық мазмұны....................................................................................5

1.2 Банктің өтімділігі мен төлем  қабілеттлігін  бағалаудың негізгі әдістері мен тәсілдері......................................................................................................7

1.3 Банктің өтімділігі мен төлем қабілеттілігін  басқарудың халықаралық

     тәжірибесі..........................................................................................................10

 

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕКІНШІ ДЕҢГЕЙЛІ

      БАНКТЕРДІҢ ӨТІМДІЛІК ЖӘНЕ ТӨЛЕМ ҚАБІЛЕТТІК

      НӘТИЖЕЛЕРІН талдау

 

2.1 Екінші деңгейлі банктердің активтерінің  сапасын бағалау.......................12

2.2  Екінші деңгейлі банктердің өтімділігі мен төлем қабілетілігін  

      салыстырмалы талдау (“Темірбанк  АҚ және “ТұранӘлемБанк” АҚ 

      мысалында).....................................................................................................13

 

3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ӨТІМДІЛІГІ МЕН 

      ТӨЛЕМ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН  ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ

 

3.1  Екінші деңгейлі банктердің өтімділік және төлем қабілетін бағалаудың

       оңтайлы етудің болашақтағы бағыттары.....................................................16

3.2 Банктердің өтімділігі және төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету

        одан  әрі жетілдіру.........................................................................................17

 

ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………….....…………….21

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН  ӘДЕБИЕТТЕР ТlЗlМl………………......…….…22

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КІРІСПЕ

 

   Экономиканың  банк секторының дамуы кезеңiнде қаржы – несие құралдарының кешенiн орынды қолдануынан олардың өздерiнiң  өмiршендiгi, ақша рыногындағы операцияларды жүргiзу нәтижесiнде табыс ала бiлу мүмкiндiгi, немесе керiсiнше, капиталын жоғалту және  банкроттыққа ұшырау тәуекел деңгейiне тiкелей байланысты.

   Коммерциялық  банктердiң өз клиенттерiнен, өзге  банктерден, ақша және қаржы нарықтарынан, сондай ақ банктердiң өзiндiк  қаражаттарын табыс алу мақсатында  салу, яғни қаражаттарды қолдану,  жиынтығында олардың активтi операцияларын құрайды. Коммерциялық банктердiң негiзгi мақсаты табыс алу болғанымен, олар өздерiнiң қаражатының барлығын дерлiк табысы жоғары операцияларға (мысылы, клиенттердi несиелеу) сала алмайды, өйткенi активтi операцияларды жүргiзуде мұндай банктер тартылған қаражаттардың қайтарымдылығын қаматамасыз етуi қажет.

   Банктердiң  активтi операциялары, операциялардың  жекелеген түрлерi бойынша тәуекелдiң  тиiмдi бөлiнуi және қажеттi өтiмдiлiк  деңгейiн қолдап, заң нормаларын  сақтай отырып, тартылған және өзiндiк қаражаттарды қолдана отырып жүзеге асыратын операциялары. Көрсетiлген талаптарды сақтау қажеттiлiгiнен банктер қаражаттарының бiр бөлiгiн пайдасы төмен немесе, мүлдем пайда әкелмейтiн салымдарға салуға мәжбүрлi. Екiншi жағыан, банктiң қызметiн толық қамтамасыз ету үшiн оның активiнде ғимарат, құрал жабдықтар, филиалдық мекемелерге инвестициялар деген баптар бар.

    Төлем  қабілеттiлiк және өтiмдiлiк тұрғысынан, банктiк  операциялар үшiн несиелiк  тәуекел және активтердi жайғастыру мәселелерi де өте үлкен маңызға ие. Ресурстарды кассалық қолма - қол қаражаттарға, орталық банктердегi шот қалдықтарына, мемлекеттiк бағалы қағаздарға орналастыру дамыған елдерде нөлдiк тәуекел деңгейiнде болса, фирмаларға, компанияларға және жеке тұлғаларға берiлген несиелер, вексельге салым акцепт, өзгеде ақша нарығының құралдарына салымдар тәуекелдiлiктiң жоғарғы деңгейiмен жүргiзiледi. Осыған байланысты банктiк  операцияларды жүргiзуде, банктер үшiн тәуекелдiң бөлiну мәселесi және қандайда бiр операция түрiнде олардың үлкен дәрежесiнiң болмауы мәселелерi үлкен маңызға ие.

Курстық жұмысының басты мақсаты банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiн басқару мәселелерiне қатысты әлемдiк банк тәжiрибесiн зерттеу және оның жергiлiктi жағдайға бейiмделуi болып табылады. Банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiн бағалау әдiстерi, сонымен қатар Қазақстанның тұрақты банк жүйесiн құрау үшiн қазiргi жағдайларда оларды тиiмдi басқару әдiстерi өңделiп және жетiлдiрiлiп жатыр.

       Қойылған мақсат жұмыстың келесi  мiндеттерiн анықтайды:

1. Банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiн басқару мәселесiмен байланысты теориялық сұрақтарды оқып бiлу, олардың құрылымын анықтау, банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгi түсiнiгiнiң мазмұнын нақтылау;
2. Банктердiң тұрақты дамуына әсер ететiн факторлар жүйесiн талдау немесе банк  өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгi моделi мен принциптерiнiң тиiмдiлiгiн нақты практикалық мысалдармен дәлелдеу;
3. Талдау нәтижелерi бойынша қорытындылар қалыптастыру және отандық банк мекемелерi үшiн банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiн басқару мәселелерi бойынша нақты ұсыныстарды өңдеп шығару.

      Жұмыстың пәнi және объектiсi  ретiнде банк өтiмдiлiгi мен төлем  қабілеттiлiгiн бағалау құралдары  және әдiстерiмен байланысты теориялық  және практикалық сұрақтар саналады. Жұмыстың объектiсi Қазақстан Республикасының екiншi деңгейдегi банктердiң қызметi болып табылады.

      Курстық жұмысының әдiстемелiк негiзiн Қазақстан Республикасының банк қызметiн реттейтiн заңдары, қаулылар, ережелер, отандық және шетелдiк экономистердiң ғылыми еңбектерi, оқулықтар, мерзiмдi басылымдардың материалдары құрайды.

    Курстық жұмысын жазудың мақсаты:

1. Екiншi деңгейлi банктердiң банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiнiң теориялық негiздерi мен экономикалық мазмұнын ашу.
2. Екiншi деңгейлi банктердiң банк өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiне талдау жасау.
3. Қазақстан Республикасының екiншi деңгейлi банктерiнiң өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгiн ұйымдастыру тәртiбi және тиiмдiлiгiн арттыру жолдарын қарастыру.

   Зерттеу  объектi ретiнде Қазақстан Республикасының екiншi деңгейлi банктерiнiң қызметтерi алынған.

   Курстық жұмысының методологиялық және теориялық негiзi: отандық және шетелдiк экономисттердiң жұмыстары, екiншi деңгейлi банктердiң статистикалық деректерi, заңдар және нормативтiк актiлер, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банк ережелерi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ  ЕКІНШІ ДЕҢГЕЙЛІ

    БАНКТЕРДІҢ ӨТІМДІЛІК ЖӘНЕ ТӨЛЕМ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН

       ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

 

1.1 Екінші  деңгейлі  банктердің өтімділігі мен төлем  қабілетілігінің 

           экономикалық мазмұны

 

   Өтiмдiлiк  және төлем қабілеттілік  –  банктiң сенiмдiлiгiн қамтамасыз  ететiн, оның қызметiнiң жалпы  сипаттамаларының бiрi.

   Банк өтiмдiлiгi  және төлем қабілеттiлiгi салымшылар  мен қарыз берушiлер алдында  банктiң өз мiндеттемелерiн уақытында және шығынсыз орындау қабілетi. Банктiң мiндеттемелерi нақты және потенциалды деп бөлiнедi. Банктiң нақты мiндеттемелерi: талап ету депозиттерi. Мерзiмдi депозиттер, тартылған банк аралық ресурстар, несие берушiлердiң қаражаттары түрiнде банктiң балансында көрсетiледi. Ал потенциалды немесе баланстан тыс мiндеттемелерге: банктен берген кепiлхаттар, клиенттерге несие желілерiн  ашу арқылы көрiнедi.

Банк сенімділігін сақтау шарттары

 

 

 

 

 

 

 

 

   Егер коммерциялық  банктердiң борыштық және қаржылық мiндеттелердi уақытында орындау үшiн қолма - қол ақшалай қаражаттар  басқада өтiмдi активтерi болып, сонымен қатар басқа көздерден қаражаттарды тез арада жұмылдыру мүмкiндiгi жеткiлiктi болса, онда бұл өтiмдi банк болып табылады.

  Банк өтiмдiлiгiнiң екi формасы, яғни мiндеттемелердi өз уақытында және шығынсыз орындау көптеген iшкi және сыртқы факторлардың көмегiмен анықталынады.

  Ішкi факторлар қатарына  мыналар жатады:

• Банк капиталының базасы:
• Банк активтерiнiң сапасы:
• Депозиттердiң сапасы:
• Сыртқы қаражат көздерiне орташа тәуелдiлiгi:

 

 

Банк өтімділігі мен төлем қабілеттілігінің сипаттамалары

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

• Мерзiмi бойынша активтер мен пассивтердiң өзара сәйкестiгi:
• Сауатты менеджмент:
• Банктердiң жоғары дәрежелi беделi.

   Коммерциялық банктер мемлекеттiң несие жүйесiнде үлкен рөль атқарады. Олар несие капиталы рыногындағы әртүрлi секторларда қызмет ететiн ерекше кәсiпорын болып табылады.  Коммерциялық банктер несие ресурстарының басым бөлiгiн шоғырландырып, өз (несие беру, салымдарды қабылдау, есептiк қызметтер көрсету, бағалы қағаздар мен валютаны сату және сатып алу және т.б.) қызметтердiң бiрнеше түрлерiн көрсетедi. Бүгінгi таңда коммерциялық банктер клиенттерге екi жүзге жуық қызмет түрлерiн ұсына алады. Клиенттерге коммерциялық банктердiң ақы негiзiнде көрсететiн қызметтерiн жүзеге асыруына байланысты жүргiзетiн операциялардың дәстүрлi және нарық талабына сай жаңадан пайда болған дәстүрлi емес формалары пайда болуда. Осыған байланысты банк қызметтерiнiң ''коммерциялық'' сипаты артуда.

   

2. Банктің өтімділігі мен төлем қабілеттілігін  бағалаудың негiзгi

      әдiстерi мен тәсiлдерi

  

    Банк  қызмет ететін ішкі және сыртқы  орта тұрақсыз келеді. Сондықтан,  банктің менеджменті осы орта  өзгерісіне дер кезінде бейімделуге бағытталынуы тиіс. Сондықтан,банк өтімділігі мен төлем қабілеттілігін басқару стратегияларын жасуда сыртқы және ішкі орта дамуының мүмкін ситуацияларын ескеруі тиіс. Банк өтімділігі мен төлем қабілеттілігін басқару стратегиясында банк операцияларының тұрақты құрлымын жасау бағыты міндетті түрде болуы тиіс. Коммерциялық банктердің өтімділік және төлем қабілеттілігін талдау келесі кезеңдері көрсетілген.

Коммерциялық банктердің өтімділігі және төлем қабілеттілігін талдау кезеңдері

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Банктiң  өтiмдiлiгi мен төлем қабілеттiлiгi  тұрақты өзгерiсте болатын көптеген  факторлармен анықталынатын банк  қызметiнiң сапасын сипаттайды. Сондықтан  банктiң өтiмдiлiгi мен төлем  қабілеттiлiгi  бiрте-бiрте қалыптасатын  және тұрақты факторлармен және әр түрлi тенденциялармен сипатталатын динамикалық жағдайды бiлдiредi.

Банк сенімділігін сақтаудың негізгі  шарттары

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Жинақталған  өтімділік және сатып алынған  өтімділік қатынастары, банктің  өтімді қаражаттарға деген қажеттілігін  анықтау, банк активтері мен пассивтерін басқарудың негізгі проблемаларының бірі болып қала береді.  

 

Банк қызметінің банк жағдайының сыртқы және ішкі факторларға тәуеділігі

 

Өтімділікке әсер етуші  ішкі факторлар

Өтімділікке сұранысты  анықтайтын сыртқы факторлар

Клиенттер санының өзгерісі; Клиенттерді экономикалық секторлары мен салалары бойынша  бөлу, олардың бизнесінің маусымдық  өзгерістеріне тәуелділігі; Банк көлемі және оның имиджі; Кіші және орташа клиенттердің шотындағы төмендемейтін қалдық үлесі; Несие портфелінің сапасы; Сауда портфелі, бағалы қағаздар портфелінің сапасы; Міндеттемелер мен талаптардың  орындалуының мерзім бойынша пассив және активтерінің келісімде болуы.

Экономикалық кезеңдері(құлдырау немесе өрлеу); Қаржы нарығының әртүрлі салалары баға көрсеткіштерінің қатынасы және пайыздық ставкаларының өзгеріс динамикасы; Бағалы қағаздар нарығының  даму дәрежесі; Орталық банктердің несиелері; Қайта қаржыландыру мүмкіндігінің  болуы; Аймақтық экономика  ерекшеліктері, оның құрылымдық салалары.

 

   Өтiмдiлiк және төлем қабілеттiлiктi бағалауға мынадай әдiстер жатады:

• Қаржаттардың орталық қоры;
• ”Банктердегi- банктер”;
• Активтердi басқарудың “ғылыми басқару” әдiсi.

Коммерциялық  банктердiң активтi операциялары төмендегiдей  бөлiнедi:

1. Несиелiк операциялар;
2. Кассалық операциялар;
3. Бағалы қағаздармен операциялар.