Қазақстандағы кәсіпкерлікті басқару

   Әр түрлі елде салықтық жеңілдіктер  беру жүйесі бірдей болғанмен,  жалпы алғанда оның шағын кәсіпкеліктіңдамытуға  бағытталғандығын көруге болады.

 Ирландияның  ең жоғарғы салық мөлшері - 10% деңгейде. Ал қызметін жаңа  бастаған кейбір кәсіпкерлер  категориясына жыл бойына ай  сайын 50 фунт стерлинг жәрдемақы  төленіп тұрады.

  Жапония,  АҚШ, Ұлыбритания, Гермения пайдамен  қосылған құнға салынатын салы\қтар мөлшері жылдық табыс төлеміне қарай іріктілген.Шағын кәсіпорындар үшін төмендетілген салық мөлшері мемлекет тұрғысынан ғана емес, жергілікті үкімет ұйымдарыменде белгіленеді.

  Жапонияда  капиталы 100 млн. иеннен аспайтын  кәсіпорындар үшін төмендетілген салық мөлшері қолданылыды: 8 млн.иенге дейінгі жылдық табысқа, 28% мөлшер, ал бұдан асатын табысқа - 37% алынған. Коперативтік ұйымдар - 27% мөлшерінде салықпен қамтылады. Шағын және орташа кәсіпорындар жергілікті салықтар бо йынша төмендетілген мөлшер түрінде салықтық жеңілдіктерге ие. Егер корпарацияның жылдық айналымы 3,5 млн. иеннен аспаса-6%, 3,5-7 иенге дейін -9 %, 7 млн. жоғары болса - 12% мөлшер әрекет етеді.

   Пайдаға прогрессивті салық салу  АҚШ – та да байқалады. Мұнда  25 мың долларға дейін -15%, 25 мың -30 мың доллар 18%, 50мың доллар -75 мың доллар 30%, 75 мың доллар – 200мың доллар 40% салық мөлшерін қабылдаған.

  Қазақстан  Республикасында нарықтық экономиканың  негізін салу көптеген шағын  фирмалардың құрылуымен жалғасуда.  Бірақ еліміздегі әрекет етуші салық жүйесі шағын кәсіпкершілікпен дамуына ықпал жасамайды. Себебі, салықтық есепке алу тәртібі тек қана белгілеу әдісімен жүзеге асады. Ал есепке алудың екі әдісі бар, кассалық және белгілеу. Олардың арасындағы айырмашылық мынада: кассалық бойынша фирмадан салықтар, тұтынушыдан ақша алғаннан кейін алынса, бізде қабылданған әдіс бойынша тауарды түсіру немесе қызмет көрсеткеннен кейін төлем фактісіне байланыссыз ұсталынады.

   Қазақстан соңғы жылдары бірқатар  заңдылықтармен нормативті актілер қабылдады. Барлық жерде ҚР пракуратуралық ұйымдарымен еліміздің президентінің шағын кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі жарлықтарының орындалуы тексерілген болатын. Тексерістің нәтижесі өкіметпен облыс әкімшіліктерімен бұл бағытта біршама қабылданғанын, бірақ сонымен бірге шағын кәсіпкерліктің дамуын тежейтін бірқатар факторлардың орын алып отырғандығын көрсетеді.

Олардың қатарына тым жоғары салықтар жатады.

  Республикадағы  салық жүйесінің басты кемшілігінің  бірі – белсенді амортизациялық  саясаттың қалыптасуы. Шағын кәсіпорындарда жоғары технологияларды дамытуға қажетті мүмкіндіктердің барлығы бар. Бұл мәселені шешу инвестиция бойыншада мардымды жеңілдіктерді керек етеді.

   Шағын кәсіпорындарға жеңілдіктер  беру – жылы ұя жасаудың  жолы емес, олардың қызмет ету жағдайын ірі кәсіпорындардың қызмет ету жағдайымен теңдестіру әдісі.

  Ірі  кәсіпорындар тексерілген нарықтық  сенімді қызмет етеді. Олардың  қызметі мықты өндірістік базасының,  қалыптасқан ақпараттар көздері,  кадрлар дайындау, қойманың жетілген  таралымдар жүйесіне негізделген. Ал қызметін бастаған шағын кәсіпорын субъектілеріне ондай мүмкіндіктер жоқ. Кез- келген ұсақ мәселені олардан көп уақытт, күш жігермен қаржы жұмсауды талап етеді. Сәтсіздікке ұшырау қаупі де зор. Осы шығындардың орнын толтырып, шағын кәсіпорындардың тәуелділікпен жоғалту қаупі жоғары ортада өмір сүруінжеңілдету үшін, мемлекеттік қолдаудың басқа түрлерімен қатар, салық салу бойыншада берілетін жеңілдіктерді қажет екені айтпасада түсінікті.  
 
 
 
 
 
 
 
 

     ІІІ тарау. Қазақстандағы  кәсіпкерлікті басқару.

3.1.   Қазақстандағы кәсіпкерлікті  басқару. 

 Экономикасы  нарықтық бағытқа бет алған  Қазақстан үшін кәсіпкерлікті  даму мәселесі - өзекті мәселелердің  бірі болып табылады. Өйткені,  нарықтық экономиканың өзі –  кәсіпкерлік экономика. Кәсіпкерлікті дамыту – нарықтық экономиканы дамытудың кепілі. Сондықтан да, кәсіпкерлік төңірегіндегі көптеген мәселелердің көтеріліп жатуы да оның экономикадағы ролінің өте маңыздылығын дәлеледейді.

 Қазақстан  Республикасы Конституциясында  былай деп жазылған: “Әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар” . Бәрімізге  мәлім өндірістің негізгі факторлары табиғи , еңбек, өндірістік ресурстар болып табылады. Нарықтық экономика кезінде осы факторлардың жұмыс істеп, қозғалысқа түсуіне әсер ететін нақты күш бар. Олар: іскерлік, басқару және өз мүмкіндіктерін белгілі бір мақсатта жетістікке қол жеткізуге пайдалана білу икемділігі. Жалпы өркенитті елдердің қай қайсысын алсақта өздерінің экономикалық және әлеуметтік мәселелерін шешуде кәсіпкерлікке арқа сүйейді. Себебі, кәсіпкерлік халықтың әл ауқатын арттырумен қатар, қосымша жұмыс орындарының ашылуына да себебін тигізеді.

   Кәсіпкерліктің түрлі формаларының  өзара тиімді ынтымақтастық құруы  келешегі зор бақыт. Шағын кәсіпорындар ғылыми техникалық жетістіктерді қабылдауға анағұрлым қабілетті, нарықтағы сұраныс өзгерісіне оңай бейімделеді.Сондай – ақ ірі кәсіпорындарға тауарлар жеткізумен қызмет көрсету құқығы үшін өзара бәсекеге барады, мұның өзі олардың тұрақты табыстарына кепілдік береді. Олар ірі кәсіпорындардың орнықтылығын және өндірістік диверсификациясын қамтамасыз етіп, монополистік бағытқа қарсы әрекет береді. Кәсіпкерлік нарықта консалтингтік, брокерлік, маклерлік, делдалдық, жарнама, қолданбалы зерттеу жұмыстары бойынша қызмет көрсетумен қамтамасыз етіліп,белсенді рол атқарады. Кәсіпкерлер өздерінің күштерімен қаржыларын біріктіріп, жалғыз бастылықтан ұжымдық іскерлікке өтуге бейім тұрады. Бұл жағдайда ортақ біртұтас кәсіпорын құрамында жекелеген кәсіпкер өз мүлкіне жекеменшігін сақтайды.

  Конференцияда  басты назар мына мәселеге  аударылады:

“Белсенді іс әрекеттер арасында” келесі шарттарды орындайтын корпорациялар жатады:

1. Өз қызметінің стратегиялық бағыт –бағдарын жеке түсіне білетін;
2. Уақытты, жаңалықтар мен идеялар, тәжірибелердің үзіліссіз ағымын қалап қоймай, оларды тиімді пайдалана алатын;
3. Ұйымдастырудың, жұмыс режимінің тиімді түрлерінің ресурстеармен жұмыскерлер күш жігерінің тиімді үйлесімін, ара қатынасын таба білген;
4. біріккен еңбек оның барлық қатысушыларын қанағаттандыратын жағдайда ғана табысқа жетуге болады.

Кәсіпкерлікті дамытудың бұл шарттары нарықтық экономикаға өтуге бастапқы кезеңінде  тұрған елдер үшін өте құнды.Бұл  әрине, Қазақстанға да қатысты.

   Еркін кәсіпкерлік меншіктің әр түрлі формада, түрде, типте болуын қалайды. Кәсіпкерлік қызметтің орын алар жері ең алдымен – кәсіпорын. Заңмен бекітілген іскерлік қызметті ұйымдастыруды әдістері, бизнестің немесе кәсіпкерліктің ұйымдық құқықтың формасы деп аталады. Серіктестікке қатысушылар мүлікті жауапкершілігінің деңгейіне қарай: толық,аралас, шектеулі болып бөлінеді. Акционерлік қоғамдар-барлық жарғылық капиталы акцияларға аударылған шаруашылық бірлестігі. Олар екі түрге бөлінеді: ашық және жабық түріндегі акционерлік қоғамдар.

  Кәсіпкерлікті  мемлекеттік қорғау және қолдау  дегеніміз – аталған қызматті  орындаудағы құқықтық, экономикалық  және ұйымдастырушылық жағдайда  қалыптастыру, мемлекетте жаңа экономикалық  құрылымдарды орнату болып табылады.

  Кәсіпкерлік  қызметті дамыту мақсатында іс шараларды жүзеге асыру қажет:

• мемлекет тарапынан кәсіпкерлікті барынша қолдау;
• мақсатты бюджеттік қаржыландыру саясатын жүргізу;
• жеңілдетілген несие беру саясатын жүргізу;
• кәсіпкерлер құқығын қорғайтын орган жұмысын жандару;
• кәсіпкерлік қызметт тіркеуден өткізу кезіндегі қиыншылықтарды жою;
• тексеруші органдар санын қысқарту;
• заңдардың орындалуын қамтамасыз ету, т.б.

  Кәсіпкердің  мемлекетпен арадағы қатынасы  да белгіленген. Мемлекеттік басқару  органдары кәсіпкерлермен экономикалық  әсер ету механизімінің әр түрлі тұтқаларын қолдана отырып қатынасқа түседі. Ол тұтқалар мыналар:

• салық және қаржылық – несиелік саясат,соның ішінде экономикалық санкция шаралары;
• баға белгілеу саясатын реттеу;
• манаполияға қарсы заңдылық;
• мемлекеттік мүлік және резерв жүйесі, лицензия, лизинг;
• сырқы сауда және валюта саясаты;
• мемлекеттік тапсырыстар;
• ғылыми техникалық,экономикалық және әлеуметтік бағдарламалар;
• Республика кәсіпкерлерінің бар көңілі мен энергиясы белгілі бір нақты нәтижелерге бағытталу тиіс.Олар:
• Шешімдерді өз бетімен қабылдау;
• Жаңалықтарға икемді болу;
• Бизнеске белсенді қатысу;
• Жаңалықтарды батыл енгізу.

3.2. Шағын кәсіпорындардың  дамуын басқару.

   Экономиканың тұрақты болуы және  оның бәсекелік сипатын қалыптастырудың  басты күштерінің бірі кәсіпкерлікті  жетілдіру болып табылады. Жалпы кәсіпкерлікті дамыту үшін бірнеше белгілі шарттар орындалуы қажет:

• Кәсіпкерлік субъектінің белгілі бір дәрежеде еркіндігімен құқығы болуы қажет;
• Кәсіпкерлік қабылданатын шешімдерге, одан туындатын нәтижелерге тәуекелдікті қажет етеді;
• Кәсіпкерлік қызметтің белгілі коммерциялық табысқа жетуге бағдар ұстауы, экономикада қажетті нарықтық құрылым орнатумен байланысты.Яғни кәсіпкерлік дамуы үшін оның құқықтық базасы, әлеуметтік экономикалық шарттары қалануы керек;
• Еркін кәсіпкерлік меншіктің әр түрлі формада, түрде, типте болуын қалайды.

 Кәсіпкерлік  – қызметтің ерекше бір түрі  ғана емес бұл тағыда бір  белгілі стиль және тәртіптің  типі, жинақтап айтсақ:үлкен бастама,дәстүрден  тыс шешімдерді іздестіру, тәуекелге  бару, іскерлік қызметтің орын алар жері ең алдымен кәсіпорын.

  Шағын  бизнестің дамуынан келесі мәселелер  шешімін табады:

• Қоғамдық қажеттіліктерді толық қанағаттан-дыратын бәсекелестік және нарықтық қатынастардың қалыптасуы;
• Тауар ассортиментінің кеңеюі,қызмет көрсетуді жетілдіру,оның сапасының жоғарлауы;
• Экономиканың құрылымдық қайта құруға ықпалы;
• Жеке құжаттың өндірісті дамытуға жұмсалуы;
• Адамның шығармашылық мүмкіндіктерін тиімді пайдалану;
• Еңбекке қоғамның жекелеген кейбір топтарын тарту;
• Жерді,шикізат қорын және ірі өндіріс қалдықтарын пайдалану;
• Мемлекеттен тиімділігі және табысы аз кәсіпорындарды сатып алуы немесе қолға алуы.

  Шағын  бизнес субъектілерінің бірқатар  кемшіліктері бар.Негізгі кемшіліктері:

• Тәуекелдің жоғары болуы;
• Нарықтағы тұрақсыздықтың жоғары деңгейі;
• Ірі кәсіпорындарға тәуелді болуы;
• Басшылықтың біліктілігінің төменгі деңгейі;
• Қаржы ресурстарын тарудағы қиындықтар;
• Істі басқарудағы жетіспеушіліктер;

  Тәжірибе  көрсеткендей,шағын кәсіпорындардың  сәтсіздікке ұшырауы басқарушылық  білімнің төмен болуына байланысты. Жұмыстың сәтсіз аяқталудың басты  себептері:

• Біліктіліктің төмен болуы;
• Тәжірибенің жоқтығы;
• Коммерцияда,қаржы мәселесі шешудегі тәжіри-бенің аздығы;
• Бизнеске салқын қарауы;
• Кәсіпкер денсаулығының нашар болуы немесе ерсі әдет-қылықтары.

3.3.Кәсіпкерлік  істі мемлекеттік  реттеу. 

  Қазақстан  Республикасы толық нарықтық  қатынасқа ,макроэкономикалық реттеуге өтуде тек қана бірінші қадам басты. Новелл сыйлығының лауреаты В.Леонтьевтің айтуы бойынша экономиканың қызмет істеудің жел қайыққа ұқсатады. “Іс жақсы жүру үшін жел керек-ол мүдде. Руль –мемлекеттік реттеу” Швецияның тиімді экономика моделінің авторы Клас Эклундтың пікірі бойынша “Реттелмейтін экономика болмайды және өндірістің тиімділігін арттыру мақсатында экономиканы мемлекеттік реттеу обьективтік қажеттілік”-дейді. Қазіргі экономикалық теорияның классикалық,неоклассикалық мектептерінің уәкілдері нарықты реттеуге араласу керек емес,нарық өзі автоматты реттеледі деген пікірде.