Материалдық емес активтер аудиті

Материалдық емес активтерді жөндеу мақсаты бухгалтерлік есептің  дұрыс жүргізілуіне және де материалдық  емес активтердің қорытындысын құрастыру, нақты көз қарасты білдіреді.

Материалдық емес активтер аудитінің мақсатының бірі ол –  қателіктерді алдын ала ескеру және алданып қалмау, бұл тозу аудитінің  ең басты мақсатының бірі болып есептеледі.  

1. кестедегі материалдық емес активтердің аудиторлық тексерісі сынақ түрінде көрсетілген. Бұл бухгалтерлік есеп программасын дұрыс орындауға көмектеседі, сонымен есеп беруді құруға көмектеседі.

 Осыдай нәтижеге жету  үшін бұндай тексеру сынағын  материалдық емес активтер есебі  ішінен қадағалау қажет, олар  өте түсінікті әрі ұқыпты жасалуы  тиіс, жетекшілерден, қаржы министрлерінен, эканомистер мен бухгалтерлерден  нақты жауап алу үшін, бұл кестені  шетелдік тәжірибе арқылы орындадық.  

Аудитті және материалдық  емес активтердің қозғалысының талдауының ең басты ақпараттық базасы бухгалтерлік есеп беру болып есептеледі, есептік  тіркелу, есеп айырысу жағдайларымен  байланысты.

    

     

 

Кесте 1. Кәсіпорынның материалдық емес активтерінің аудит жөніндегі бағдарламасы бойынша тестілеу.

 

№	Аудиторлық операцияның  мазмұны	Сипаттама
1.	Материалдық емес активтер қозғалысы бойынша бастапқы құжаттардың  толтырылуының дұрыстығын тексеру.	Қабылдау актісі (МА -1), жөнделінген  уақыттығы қабылдау актісі, жөнделінген  обьектілер (МА - 2), материалдық емес активтердің көшірмесінің актісі (МА - 3), автотранспорттық жүйенің көшірмесінің  актісі (МА – 4), материадық емес активтер есебінің инвентерлық карточкасы (МА - 6), материалдық мес активтердің  қозғалысы есебінің карточкасы (МА – 12), жалға алынған материалдық  емес активтер карточкасы (МА – 12а), материалдық  емес активредің орналасқан жеріне байланысты (МА - 13)
2.	Материалдық емес активтердің  жіктелуінің дұрыстығын тексеру	Техникалық құжаттама (төл  құжат және т.б.) МА – 1, МА-2, МА-3, МА-4, МА-6, МА-13 және т.б.
3.	Материалдық емес активтердің  бағалануын тексеру	Келісімшарт құны, сатып  алу келісімшарты, жалға алу, материалдық  емес активтерді бағалау кестесі, МА – 1, МА-2, МА-6 және т.б.
4.	Материалдық емес активтердің  дұрыстығын тексеру	Техникалық құжаттар, МА-1, МА-6 және т.б. Журнал – ордері №1,2,3,4,5,6,7,8. Бас кітап.
5.	Материалдық емес активтердің  тозу есебі бойынша есептесуінің дұрыстығын тексеру	Есептік саясат жарғысы, материалдық  емес активтердің тозуы бойынша  есеп айырысудың есептік кестесі, деңгейлі құжат, журнал – ордер №10, Бас  кітап
6.	Материалдық емес активтерді жөндеуге жұмсалған құжат және бухгалтерлік есептердің дұрыстығын тексеру	Есептік саясат жарғысы, проэктіленген  құжаттар, орындалған жұмыстың актісі, басқа да біріңғай құжаттар, аналитикалық есептің шоты және шығын шотының  мәліметтері
7.	Есептің дұрыстығын тексеру  және жалға беру шотының төлемі, материалдық емес активтердің жалға  беру жөніндегі операциялар	Жалға беру туралы келісімшарт, жалға берілген материалдық емес активтер есебінің карточкасы (ұзақ мерзімді жалға беру (МА-12)).
8.	Материалдық емес аткивтердің шығарылған есебінің дұрыстығын тексеру	МА-1, МА-3, DS-4, МА-6, келісімшарттар, инвестициялау мен сынақтаудың мәні журнал – ордер, Бас кітап.
9.	Салық салу және есептің  материалдық емес активтерге жататынын  тексеру.	Салық салу, журнал – ордер 1 N 5 және No 86, 3130 шоты бойынша Бас  кітап.
10.	Материалдық емес активтердің  қолданысы және техникалық жағдайын талдау	Аналитикалық есептесу.

                        

   Содан соң материалдық емес активтер аудиттік программалардың мағынасын қарастырған жөн, 6 – шы кестеде берілген сұрақтарды қарастырған жөн:                                                                                     

Материалдық емес активтердің  аудиторлық тексерісінің нәтижесінде, ең алдымен баланстың дұрыстығымен, бұл үшін материалдық емес активтердің  тозуын және баланстың мәліметтерін қарастыру керек. Олар барлық жағынан  да келісуі керек: бастапқы сальдо мен  айдың соңы, айдың соңындағы айналым. Егер келіспеушіліктері кездеспесе, онда кәсіпорында материалдық емес активтер инвентаризациясын ұйымдастыру  керек.

   Кәсіпорынға келген  кезде міндетті түрде мынаны  білу керек:

• кәсіпорынның материалдық емес активтерінің есеп беру жиілігінің есептік саясатымен танысу және оның өзгеруін салыстыру қажет;
• материалдық емес активтердің инвентаризациясы соңғы рет қашан жүргізілді және оның нәтижесі;
• материалдық емес активтерді бағалаудың сонғы материалдарын қарастыру;
• жеке және заңды тұлғалармен жасасқан материалдық емес активтерді жалға алу жөніндегі келісімшарпен танысу;
• бухгалтерияның материалдық емес активтерінің карточкасы және материалды жауапкершілікті тұлғалармен жүргізілетіндігіне көз жеткізу;
• материалдық емес активтерді сақтауға жауапты тұлғалар туралы толық мағлұмат алу;
• кәсіпорынның бухгалтериясы нормаланған құжаттармен қаншалықты қамтамасыз етілген, материалдық емес активтер есебін біріңғай құжаттарының үлгілерімен қамтамасыз  еткен.

    Осы арқылы  кәсіпорындағы материалдық емес  активтер есебі арқылы мәліметтерді  алуға және де тексеріс кезінде  ерекше мән беретін жерлері  де бар.

 

 

 

 

 

2. Материалдық емес активтерді  есептеу аудитін  ұйымдастыру  жолдары

 

Келіп түскен материалдық  емес активтердің біріңғай құжаттармен, техникалық төл құжат, материалдық  емес активтер есебінің обьективтік  мінездемесінің карточкасының дұрыстығын аудитор тексеруі керек:

• материалдық емес активтердің классификасиясы, егер ол дұрыс бөлінбеген жағдайда тозудың дұрыс есептелмеуіне әкеп соқтырады және соңғы нәтижеде шығынның дұрыс есептелмеуіне әкеп соқтырады;
• материалдық емес активтерді құрылғыларға бөлу, егер бұны дұрыс бөлмеген жағдайда жалға берудің ақысын және тозу құнын дұрыс есептемеуге әкеп соқтырады;
• материалдық емес активтердің өндіріске қатысу мінездемесі бойынша, бұларды дұрыс бөлмесе амортизацияның дұрыс есептелмеуіне әкеп соқтрады;
• материалдық емес активтерді қызметіне қарай бөлу, оларды дұрыс бөлмесе амортизацияның дұрыс есептелмеуіне әкеп соқтырады. Бұған қарамастан, материалдық емес активтердің классификациясына, қызметіне және типтеріне дұрыс бөлмесе материалдық емес активтерді бағалау есебінің дұрыс есптелмеуіне әкеп соқтырады.

   Аудитор материалдық  емес активтер обьектісінің эканомикалық  салаларына байланысты дұрыстығын  тексеру керек. Тексеріс кезінде  аудитор мынаны ескеруі керек:

• жалға беру кезінде мүлік жалға берушінің иелігіне қайтарылады. Жалға алу кезінде оның құқығы мен міндеттері жалға лаушыға міндеттеледі, жалға берушінің иелігінде тек мүлікке ие деген құқығы болады.
• материалдық емес активтердің обьектілерін жалға беру қаржылық нәтижеге және де келешекте пайдаға ие болуына әсерлеседі;
• жалға беруші құралдар есебіне келісімшарт арқылы жалға берілген құралдар, жалға алынған туақыты біткенде, ол жалға берушінің иелігіне көшеді. Материалдық емес активтердің бухгалтерлік жазбалары арқылы аударылады;
• ағымдағы материалдық емес активтерді жалға беру есебімен баланстағы «Жалға берілген негізгі құралдар» шотында бастапқы құнына байланысты, жалға беру келісімшартында көрсетіледі;
• ұзақ мерзімге жалға берілетін материалдық емес активтер обьектілері, бұл келісімшарт бойынша жалға алушы белгілеген соманы төлей алмаса, жалға берушінің иелігіне өтеді. Егер де жалға берілген уақыт ішінде келісімшартта көрсетілген соманы төлей алса, меншік жалға берушінің иелігінде қалады.

   Жоғарыдағы  көрсетілгендей  аудитор жұмысының дұрыстығын  тексеру:

• жалға берудің ағымдағы немесе ұзақ мерзімді материалдық емеғс актив актілерін толтыру арқылы беріледі;
• ағымдағы және ұзақ мерзімді жалға берудегі бухгалтерлік есптің жүргізілуі;
• ұзақ мерзімді жалға берілетін материалдық емес активердің  тозу есебі;
• жалға берілген негізгі құралдардың көлеңкелі капиталдағы салымдары.

   Аудиторға қолданылатын  құралдар санын орнату, оның сапалық,  сақталу, керек емес мүлікке  қолданылатын шаралары, мүліктің  пайда болу есебін қарастыру  керек.

   Аудитор таңдаулы  әдіспен жұмыс машиналарының  сақтандыру мен санын және  құрал – жабдықтарды түгелімен  айтқанда транспорттық жүйелерді.

   Аудитор обьектілердің  материалдық емес активтеріне  дұрыс орналастырғанына ерекше  мән беруі тиіс. Материалдық емес  активтерге пайдалануы бір жылдан  аспайтын жұмыс құралдары жатады.

   Аудитор материалдық  емес активтердің дұрыс бағалануына  ерекше мән беру керек, соңында  қаржылық қорытындылар мен өндірістік  ұсталымдар осыған байланысты  болады және де материалдық  емес актвиердің бухгалтерлік  есеп беруінің мәліметтерінің  дұрыстығына көз жеткізу керек.

    Материалдық емес  активтердің әр түрлі әдістермен  бағалауды ескере отырып, кәсіпорынның  балансына келіп түскен, олардың  есептегі дұрыстығын тексеру  керек: 

• кәсіпорында материалдық емес активтерді қаблдау және қорытындасын белгілеу комиссиясы құрылды ма;
• материалдық емес активтерді сатып алу келісімшарты (жеке тұлғалардан сатып алған кезде) жүргізілді ма, онда обьектілер құны көрсетілуімен;
• келісімшарттағы құнының протоколы құрылды ма;
• материалдық емес активтердің қаблдау - өткізу актісінде алғашқы құны белгіленді ме;
• эксплуатацияға МА кіруін өз мерзімінде толтырды ма. Тексеріс кезінде келесіге мән беру керек: капиталдық шығындарды есептеу кезінде нақты шығындарды есептеу керек, материалдық емес активтердің нақты құнындағы формаларды және материалдық емес активтердің құнын жоғарлатпайтын құрылғылар.

Материалдық емес обьектілерінің құнын есептеу үшін ,мына әдістер  пайдаланылады:

• материалдық емес активтердің обьектілерінің нақты құнын мамандар қорытындылайды және бұны мамандандырылған кәсіпорындар қарастыруы тиіс;
• өндіретін кәсіпорындардың өнімдерінің құны туралы мәліметтерді жазба түрде алады;
• кәсіпорындағы материалдық емес активтердің құны туралы сатушыларданмәлімет алу керек;
• бағасы туралы мағлұмат, мамандандырылған бөлімдерде көрсетіледі.

   Материалдық емес  активтердің келуін тексеру,аудитор  олардың дұрыс шығуын тексеруі  тиіс. Материалдық емес активтердің  шығу жағдайында оның 2740 – 2741 «Материалдық емес активтер»  несиелік шотында жазылады.

    Баланстық пайданың  көбеюіне материалдық емес активтердің  қаржылық қорытындасы әсер етеді.  Сондықтан да аудитор «Материалдық  емес активтер» шотының дұрыстығын  тексереді.

   Материалдық емес  активтердің кәсіпорындағы түсуі  мен шығуының унифициялданған  құжаттар түрімен жасалады. Аудитор  бұл  құжаттардың дұрыстығын  және дұрыс толтырылғандығын  тексеруі керек.

   Сонымен, аудитор  тексерісінің нәтижесінде, «Каспий  Инжиниринг» АҚ жүргізілген тексерістен  мынандай қорытынды жасауға болады, материалдық емес активтердің  қозғалысының  құжаттары бухгалтерлік  есептегі талаптарға сәйкес. Материалдық  емес активтерді қаблдауды жетекші  ұйымдастырған комиссия жасайды.  Осы комиссиямен қабылданған  қабылдау актілері тексерілді. Мұнда  келтірген мағлұматтардың бәрі  дұрыс: техникалық құжаттардың  бәрі тексерілді. Материалдық емес  активтерді ликвидациялау актілері  де.

   Аудит процесінде  комиссия құрамы жөнінде бұйрық  тексерілді, сатып алу келісімшарты  және басқа да құжаттар, қабылдау  туралы мәліметтерді сақтайтындар, кәсіпорын қабылдаған материалдық  емес активтер немесе, негізгі  капитал. Сонымен бірге  «Каспий  Инжиниринг» ЖШС инвентеризацияның  қорытындысы мерзіміне сай тексерілді.

    Материалдық емес  активтердің келесі міндеттемелерінің  бірі тозу есебі мен негізгі  құралдарды тексеру.

   Аудитор таңдаулы  әдіспен материалдық емес активтердің  кәсіпорынның баланстағы көрсеткіштерін  табу керек.

   Егер кәсіпорында  материалдық емес активтердің  обьектілері көп емес болса  онда оларды түгелімен тексеру  қажет. Егер олар аз болса  онда материалдық емес активтердің  тобын құру керек, оларды тексеру  топтары және  топшалары болуы  керек.

   Материалдық емес  активтердің түгендігін және  сақтандыруын тексерген кезде,  аудитор инвентарлық карточкалар  тесерісіне, активтің әрқайсысына  ашылған. Бұнда орналасқан жері, бастапқы құны және бағалануы  көрсетіледі.

   Аудитор инвентаризацияланған  жазбаларға үлкен мән беруі  керек. Жәй ғана инвентаризациясы  жүргізілген жерлері де кездеседі,  обьектілер туралы мағлұматтар  жәй ғана ауыстырылғанда алдыңғы  жылғы мәліметтер қолданылады.  Инвентаризация процесінде материалдық  емес активтер обьектілері жарамсыз  болып шыққаны және де қажет  емес транспорттар және құрылғылар. Реализацияланған және сызып  тастауға болатын обьектілерге  жеке инвентаризациялық жазбалар  пайдаланылады. Материалды инвентаризациялауды  меңгеру және жақсарту жөнінде  ақыл кеңестер беріледі.  

   Тозу, ұйымдастырылған  нормалармен жасауға өнімнің  құны қосылады. Егер кәсіпорын  материалдық емес активтерді  ағымда жалға берсе, онда ол  реализацияланбаған тозу құнына  кіруі қажет екендігін ескеру  керек.

   Амортизациялық шығындар  тездетілген әдіспен тездетіледі,  қатаң мақсаты бойынша іске  асырылады.  Сондықтан аудитор  бұған мән беруі тиіс. Мақсаты бойынша жұмсалған амортизация құны өзіне салық базасы бойынша салық салуға ұшырайды.

   Содан соң, аудитор  мынаны ескеруі керек:

• тозуды материалдық емес активтерге жатқызу, эксплуатацияға жаңдан енгізілген, айдың бірінші күнінен бастап, эксплуатацияға негізілген айдан.
• егер шығарылған болса келесі айдың бірінші күнінен шығарылады, шыққан айға жалғаса отырып басталады.
• толығымен амортизацияланған материалдық емес активтер тозуы шығарылса айдың бірінші күнінен тоқтатылады, соңғы аймен жалғасқанда, осы құрылғылардың құны осы өнімнің құнына ауыстырылады.