Акционерлік қоғам – бағалы қағаздар нарығын қалыптастырудың негіздері

      Акциялардың  түрлері. Жай акция дауыс беруге енгізілетін барлық мәселелерді шешкен кезде акционерге дауыс беру құқығымен акционерлердің жалпы жиналысына қатысу құқығын, қоғамда таза табыс болған жағдайда дивидендтер, сондай-ақ қоғам таратылған жағдайда Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен оның мүлкінің бір бөлігін алу құқығын береді.

       Артықшылықты  акциялардың меншік иелері - акционерлердің  жай акциялардың меншік иелері - акционерлеріне қарағанда қоғамның  жарғысында белгіленіп, алдын ала  айқындалып кепілдік берілген  мөлшерде дивидендтер алуға және  қоғам таратылған кезде осы Заңда белгіленген тәртіппен мүліктің бір бөлігіне басым құқығы бар.

        Қоғамның артықшылықты  акцияларының саны оның жарияланған  акцияларының  жалпы  санының   жиырма бес процентінен аспауға  тиіс. Егер

  қоғам акционерлерінің жалпы  жиналысы шешімі бойынша артықшылықты  акцияларды иеленуші акционердің  құқығын шектеуі мүмкін мәселені  қараса. 

       Шектеу қою үшін орналастырылған (сатып алынғандарын шегере отырып) артықшылықты акциялардың жалпы санының кемінде үштен екі бөлігі жақтап дауыс берген жағдайда ғана мұндай мәселе бойынша шешім қабылданды деп есептеледі;

       1) қоғам акционерлерінің  жалпы жиналысы қоғамды қайта ұйымдастыру не тарату туралы мәселені қараса;

       2) артықшылықты  акция бойынша дивиденд оны  төлеу үшін белгіленген мерзім  өткен күннен бастап үш ай  ішінде толық мөлшерінде төленбесе,  артықшылықты акция акционерге  қоғамды басқаруға қатысу құқығын береді.

       3) Құрылтай жиналысы (жалғыз құрылтайшының шешімі) немесе  акционерлердің жалпы жиналысы жарғылық капиталды қалыптастыруға және дивидендтер алуға қатыспайтын бiр "алтын акцияны" енгізуі мүмкін. "Алтын акция" иесінің акционерлердің жалпы жиналысының, директорлар кеңесі мен атқарушы органның шешімдеріне қоғам жарғысында белгіленген мәселелер бойынша вето қою құқығы болады. "Алтын акция" куәландырған вето қою құқығы басқаға берілмеуге тиіс. 

      Қоғам акционерлерінің құқықтары. Қоғам акционерінің:

• қоғамның жарғысында көзделген тәртіппен қоғамды басқаруға қатысуға;
• дивидендтер алуға;
• қоғамның қызметі туралы ақпарат алуға, оның ішінде акционерлердің жалпы жиналысында немесе қоғамның жарғысында белгіленген тәртіппен қоғамның қаржы есептілігімен танысуға;
• қоғамның тіркеушісінен немесе нақтылы ұстаушыдан оның бағалы қағаздарға меншік құқығын растайтын үзінді көшірмелер алуға;
• қоғам акционерлерінің жалпы жиналысына қоғамның директорлар кеңесіне сайлау үшін кандидатура ұсынуға;
• қоғамның органдары қабылдаған шешімге сот тәртібімен дауласуға;
• қоғамға оның қызметі туралы жазбаша сауал салуға және қоғамға сауал келіп түскен күннен бастап отыз күн ішінде дәлелді жауаптар алуға;
• қоғам таратылған кезде мүліктің бір бөлігіне;
• заңнамалық актілерде көзделген жағдайларды қоспағанда, осы Заңда  белгіленген тәртіппен өз акцияларына айырбасталатын қоғамның акцияларын немесе басқа да бағалы қағаздарын артықшылықпен сатып алуға құқығы бар.

      Ірі акционердің,  сондай-ақ:

      1) акционерлердің  кезектен тыс жалпы жиналысын  шақыруды талап етуге немесе  директорлар кеңесі акционерлердің жалпы жиналысын шақырудан бас тартқан жағдайда оны шақыру туралы талап-арызбен сотқа жүгінуге;

       2) директорлар  кеңесіне осы Заңға сәйкес  акционерлердің жалпы жиналысының  күн тәртібіне қосымша мәселелер  енгізуді ұсынуға;

       3) директорлар  кеңесінің отырысын шақыруды  талап етуге; 

       4) өз есебінен  аудиторлық ұйымның қоғам аудитін  жүргізуін талап етуге құқығы  бар.

Қоғамның жарғысында акционерлердің өзге де құқықтары көзделуі мүмкін.  

      Қоғам акционерлерінің  міндеттері. Қоғамның акционері:

       1) акцияларды  төлеуге; 

       2) осы акционерге  тиесілі акцияларды қоғамның  тіркеушісіне және нақтылы ұстаушыға  қоғамның акцияларын ұстаушылардың  тiзiлiмдер жүйесiн жүргізуге қажетті  мәліметтердің өзгерісі туралы он күн ішінде хабарлауға;

       3) қоғам немесе  оның қызметі туралы қызметтік,  коммерциялық немесе заңмен қорғалатын  өзге де құпия болып табылатын  ақпаратты жария етпеуге; 

       Жарияланған акцияларды немесе  қоғамның жай акцияларына айырбасталатын  басқа да бағалы қағаздарды  орналастыру, сондай-ақ бұрын  сатып алынған осы бағалы қағаздарды  сату ниетi бар қоғам осы туралы шешiм қабылдаған күннен бастап он күн iшiнде өз акционерлерiне жазбаша хабарлама жiберу немесе бұқаралық ақпарат құралдарында жариялау арқылы өздерiнде бар акциялар санына барабар бағалы қағаздарды тең жағдайларда орналастыру (өткiзу) туралы шешiм қабылдаған қоғамның органы белгiлеген орналастыру (өткiзу) бағасы бойынша оларды сатып алуды ұсынуға мiндеттi. 

       Акционер қоғам  акцияларын орналастыру (өткiзу) туралы хабарланған 

күннен бастап отыз күн iшiнде акцияларды не қоғамның акцияларына айырбасталатын өзге де бағалы қағаздарды басымдықпен сатып алу құқығына сәйкес сатып алуға өтiнiм беруге құқылы.

        Бұл орайда  қоғамның жай акцияларын иеленетiн  акционердiң жай акцияларды немесе  қоғамның жай акцияларына айырбасталатын басқа да бағалы қағаздарды басымдықпен сатып алу құқығы бар, ал қоғамның артықшылықты акцияларын иеленушi акционердiң қоғамның артықшылықты акцияларын басымдықпен сатып алу құқығы бар.

      Қоғамның акцияларын орналастыру. Қоғам өз акцияларының шығарылымы мемлекеттiк тiркеуден өткеннен кейiн акциялардың жарияланған мөлшерi шегiнде оларды бiр немесе бiрнеше орналастыру арқылы орналастыруға құқылы.

       Қоғамның жарияланған  акцияларының саны шегiнде акцияларын  орналастыру туралы шешiмдi, қоғамның жарғысында осы мәселе акционерлердiң жалпы жиналысының құзыретiне жатқызылған жағдайды қоспағанда, қоғамның директорлар кеңесi қабылдайды.

        Акцияларды  орналастыру ұйымдастырылмаған  бағалы қағаздар рыногында өткiзiлетiн жазылу немесе аукцион не бағалы қағаздардың ұйымдастырылған рыногында өткізілетін жазылу немесе аукционда сату арқылы жүзеге асырылады.

        Акционер артықшылықпен сатып алу құқығына сәйкес оған акцияны немесе қоғамның жай акцияларына айналдырылатын басқа бағалы қағазды сатып алуға өтініш беру үшін берілген отыз күннің ішінде акцияны немесе қоғамның жай акцияларына айналдырылатын басқа бағалы қағазды иеліктен айырған кезде, егер акцияның бұрынғы иесі мұндай өтініш бермеген жағдайда осы құқық акцияның немесе қоғамның жай акцияларына айналдырылатын басқа бағалы қағазды жаңа иесіне ауысады.

       Жазылу арқылы  қоғам орналастыратын акциялар, акцияларды артықшылықты сатып  алу құқығына сәйкес сатып  алатын акционерлерді қоспағанда,  осы  орналастыру  шегінде   акцияларды  сатып   алатын   барлық

тұлғалар үшін бірдей сату бағасы бойынша сатылуға тиіс.

Акционерлер акцияларды артықшылықты сатып алу құқығына сәйкес орналастыру  туралы шешім қабылдаған қоғамның органы белгілеген бірыңғай орналастыру бағасы бойынша сатып алады.

       Акцияларды орналастыру туралы  шешім қабылдаған қоғамның органы  осы орналастыру үшін белгілеген  акцияларды орналастыру бағасы осы акциялардың сатылуы мүмкін неғұрлым төменгі бағасы болып табылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер

 

1. ҚР «Акционерлік қоғамдар туралы Заңы/16.05.2003/.
2. Көшенова Б. А. Бағалы қағаздар нарығы, «Экономика» баспасы, Алматы-2009
3. Рынок ценных бумаг: Учебник. / Под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. 2-е изд., перераб. и доп. - М: Финансы и статистика, 2002. - 448с.
4. Рынок ценных бумаг: Учебник. / Под ред. Е.Ф.Жукова - М: ЮНИТИ -ДАНА, 2005. - 339с.
5. Рынок ценных бумаг. Круглый стол в сенате парламента РК./ Аргументы и факты Казахстан. № 6 (713) от 7 февраля 2007г.