Бағалы қағаздардың бастапқы және кайталама нарығы

Тақырып 8. Бағалы қағаздардың бастапқы және қайталама нарығы

•  Бағалы қағаздар нарығы (қор нарығы)- қаржы нарығының бір бөлігі (ссудалық капитал, валюта және алтын нарығымен қатарлы), қор нарығында арнайы қаржы құралдар айналады, оларды бағалы қағаздар деп атайды.
• Бағалы қағаздар - бұл белгіленген түрдегі және белгілі реквизиттері көрсетілген, мүліктік құқықтарды білдіретін құжат. Мүліктік құқықтар ретінде несиеге берілген ақшалар, кәсіпорындарды құрудағы үлестер, мүлікті сату немесе алу, кепілдікке беру, табысты алу қарастырылады.

• Бағалы  қағаздар атаулы және ұсынбалы болып бөлінеді. 
• Атаулы бағалы қағаздарда иесінің аты жазылып, реестрлерде арнайы тіркеулер жасалынады. Ұсынбалы қағаздың иесі болып оны ұсынып тұрған тұлға табылады.
• Бағалы қағаздар қағаз немесе қағазсыз (электронды) түрде жасалынуы мүмкін.
• Бағалы қағаздарға жұмсалған капиталды – фиктивті немесе қор капиталы деп атайды.
• Бағалы қағаздарды сатуға, сатып алуға, кепілдікке қоюға, сыйлауға, айырбастауға, мұра ретінде тапсыруға болады. Бағалы қағаздар ақшаның кейбір қызметтерін атқара алады, бірақ олар жалпы эквивалент бола алмайды.

•  Бағалы қағаздар нарығының мақсаты - қаржы құралдарын жинақтап, оларды қайта бөліну мүмкіншілігімен  қамтамасыз ету.
• БҚН келесі міндеттері бар:
• белгілі инвестицияларды іске асыруға қаржы құралдарын жинақтау;
• әлемдік стандарттарға сай нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыру;
• туынды нарықты қалыптастыру;
• маркетингтік зерттеулерді белсенділеу;
• мүліктік қарымқатынастарды трансформациялау;
• мемлекеттік реттеу арқылы нақты бақылауды қамтамасыз ету;
• инвестициялық тәуекелділікті төмендету;
• қоржындық стратегияларды қалыптастыру;
• бағабелгіленімді дамыту;
• дамудың перспективалық бағыттарын жобалау.

• Бағалы  қағаздар нарығының  қызметтері:
1. Есептеу - БҚН айналымда журетін барлық бағалы қағаздарды арнайы тізбелерде- реестрлерде міндетті түрде есепке алу, БҚН қатысушыларын  және бағалы қағаздармен байланысты барлық  жасалыңған іс әрекеттерін тіркеу;
2. Бақылау - БҚН қатысушыларымен заңнамалық нормаларды орындауын бақылау;
3. Сұраныс пен ұсынысты баланстау қызметі - бағалы қағадармен іс әрекеттерді жасау арқылы нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың тепетеңдігін қамтамасыз ету;
4. Ынталандыру қызметі - жеке және заңды тұлғаларды БҚН қатысуын ынталандыру;
5. Қайта бөлу қызметі - ақша құралдарын кәсіпорындар, мемлекет, салалар, аймақтар, кәсіпорындар, мемлекет, салалар, аймақтар, халық арасында қайта бөлу;
6. Реттеу - әр түрлі қоғамдық процесстерді  реттеу.

•  Бастапқы бағалы қағаздар нарығы - бұл бағалы қағаздарды бастапқы орналастыру мен бастапқы эмиссия іске асырылатын жер.
• Бастапқы бағалы қағаздар нарығының мақсаты - бағалы қағаздарды шығаруы мен орналастыруды ұйымдастыру.
• Бастапқы бағалы қағаздар нарығының міндеттері:
7. уақытша бос ақша құралдарын жұмылдыру;
8. қаржы нарығын белсендету;
9. инфляцияның қарқындарын төмендету;
• Бастапқы бағалы қағаздар нарығының атқарымдары:
• бағалы қағаздарды шығыруын ұйымдастыру;
• бағалы қағаздарды  орналастыру;
• бағалы қағаздарды есепке алу;
• сұраныс пен ұсынысты баланстау.

• Бастапқы  бағалы қағаздар нарығының  негізгі операциялары:
• эмиссия
• бағалы қағаздарды орналастырудың негізгі түрлерін анықтау
• бағалы қағаздардың нарықтық құнын анықтау;
• инвестициялық тәуекелділікті бағалау;
• шығарылғын бағалы қағаздарды мемлекеттік тіркеу;
• бағалы қағаздарды орналатыру;
• эмиссияланған бағалы қағаздар тұралы есепті тіркеу;
• реестрді жургізетін тұлғаны белгілеу;
• бағалы қағаздарды сақтау.

• Эмитент болып бағалы қағаздарды шығару және орналастыру  тұралы шешім қабылдаған тұлға табылады.
• Эмиссия мақсаты:
• барлық нысандағы ақша белгілерін айналысқа шығару;
• мемлекет шығарады немесе оның бақылауымен шығарылады;
• жарғылық капиталды қалыптастыру немесе қарыз қаражатын тарту мақсатымен бағалы қағаздар шығару және орналастыру.
• Бағалы қағаздарды эмиссиялау келесі іс әрекеттерден тұрады:
• - шығарылатын қағаздардың көлемі, эмиссия проспектін дайындап жариялау,
• - шығару процессін тіркеу,
• - бағалы қағаздардың бланктерін баспадан шығару,
• - бағалы қағаздарды шығару тұралы жария жасау.

• Бағалы  қағаздарды шығарумен қатар эмиссия  проспекті жасалынады, ол үш бөлімнен тұрады:
• 1. эмитент тұралы мәліметтер;
• 2. эмитенттің қаржылық жағдайы тұралы мәліметтер;
• 3. алдындағы бағалы қағаздар шығарылымы тұралы мәліметтер. Бастапқы бағалы қағаздар тұралы мәліметтер.
• Бастапқы нарықта бағалы қағаздар эмиссиялық бағамен сатылады - бағалы қағаздарда көрсетілген баға.

• Туынды  бағалы қағаздар нарығы - қор нарығының ең белсенді бөлігі, ол жерде бағалы қағаздармен операциялардың көбісі жасалынады, бастапқы шығаруымен орналастырудан басқа.
• Туынды бағалы қағаздар нарығының мақсаты - бастапқы шығару болған соң бағалы қағаздарды алуға, сатуға және басқа іс әрекеттерді іске асыру үшін қолайлы жағдайлармен қамтамасыз ету.
• Туынды бағалы қағаздар нарығы ұйымдастқан және ұйымдастырылмаған болуы мүмкін, басқаша атқанда сатып алу операциялары биржаларда  немесе биржалардан тыс жерлерде жүргізіледі. Бұл нарықта бағалы қағаздар  нарықтық бағамен сатылады.

• Туынды  бағалы қағаздар нарығында жасалынатын іс әрекеттерге диллерлер қатысады, олар бағалы қағаздарды өз ақшасына сатып алады, ал брокерлер өз клиенттерінің тапсырыстарын орындайды.
• Туынды бағалы қағаздар нарығының міндеттері:
• 1. нарықтың тиімділігін қамтамасыз ету, осы міндет арқылы инвесторлардың мүдделері;
• 2. бағалы қағаздардың курстық айырмашылығын көтеру. Бұл міндетті диллерлер орындайды, олар бастапқы нарықтағы бағалы қағаздарды сатып алып, туынды нарықта жоғары бағамен сатады, және спекуляциялық іс әрекеттерді жүргізеді.

• Тапсырма: Шет мемлекеттеріндегі бағалы қағаздардың бастапқы және қайталама нарығы