Активные операции коммерческого банка

   Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының  Ұлттық банкісіне мынадай қосымша  міндеттер жүктеледі:

   - Қазақстанның экономикалықдамуы  және дүниежүзілік экономикаға  интеграциялануы мақсаттарына жетуге  көмектесетін ақша айналысы, несие,  банктік есептеулерді және валюталық  қатынастар ссаласындағы мемлекеттік  саясатты жасау және жүзеге  асыру;

   - ақша-несие және банк жүйесінің  тұрақтылығын қамтамасыз етуге көмектесу;

   - бантік және басқа несиелік  мекемелерінің қызметін реттейтін  ережелерді жасау негізінде банк  несие берушілердің салымшылардың  мүдделерін қорғау. 

       1.3. Банктің қызмет бағыттары

   Ұлттық  банк жұмысының негізгі бағытттары:

• елдегі несиелік ресурстарды және айналасын басқару;
• өзіне бағынышты мекемелер арқылы ақшалай түсімді инкассациялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру;
• халық шаруашылығындағы несиелік, есеп айырысужәне кассалық операцияларды жүзеге асыру бойынша ержелерді,есеп жүргізу жәе банктердің есп беруін ұйымдастыру;
• банк ісін лицензиялау, ақша – несилік реттеудің әдістерінң формаларын талдау;
• банк ісін бақылау және қадағалау;
• елдің банк жүйесінің тәуелсіз баланстарын жасау;
• ғылыми – зерттеу және аналитикалық жұмыстар жүргізу;
• валюталық операцияларды жүргізу ережелерін және тәртібін жасау, біркелкі валюталық саясатын жүргізу және т.б.

   Ұлттық  банк «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңға сәйкес мынадай  қызметтер мен операцияларды  орындайды:

• айналыстағы ақша массаның көлемін реттеу жолымен Қазақстан Республикасында мемлекеттік ақша-несие саясатын жүргізеді, Қазақстан Республикасы аумағында банкноталар мен монеталарды айналысқа шығарушы жалғыз эмитент болып табылады;
• кепіл берушісі Үкімет болып табылатын Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы қарызына қызмет көрсетуге қатысады;
• Қазақстан Республикасы аумағында еншілес банк ашуға рұқсат береді;
• Қазақстан Республикасы аумағында, одан тыс жерлерде банк филиалдарын өкілдіктерін ашуға келісімен және банк операцияларын жүргізуге лицензия береді;
• Банктердің бағалы қағаздар эмиссиясы жобасының оның тіркелуіне дейін өзі белгіленген тәртіппен міндетті сараптауын жүргізеді;
• Ол банктерге несие беруге, банктердің қарыз капиталы нарығындағы ашық позициясына бақылау жасауға құқылы. Банктерге соңғы сатыдағы несие беруші болады, қайта қаржыландыру саясатын жүргізеді;
• Банктердің жұмысына және шетелдік валютаны сатып алу, сату және айырбастау ұйымдарына бақылау мен қадағалау жүргізіді әрі пруденциалдық нормативтер белгілейді;
• Қазақстан Республикасында ресми мөлшелермелерді өзгерту арқылы банктік пайыз мөлшерлемелерінің деңгейін реттеуді жүргізді;
• Қазақстан Республикасында информациялық процестерді ақша-несие реттеу әдістерімен бәсеңдете алмаған жағдайда Ұлттық банк банктердің операциялары бойынша несиелік салымдары шектеу және пайыз мөлшерлемерін өзгертуге құқықтар береді;
• Қазақстан Республикасында валюталық ретту мен валюталық бақылауды жүзеге асырады және валюталық операциялардың барлық түрін жүргізуге құқылы;
• Банк ісі, есеп, еспе айырысу, валюталық операциялар жүргізу бойынша банктерге, валютаны сатып алу, сату,айырбастау операцияларын жүзеге асыратын мекемелерге және олардың клиенттеріне  орындауға міндетті нормативтік актілер шығарады,  сонымен қатар, олардың орындалуын бақылайды;
• Бақылау және қадағалау функциясымен қамтамасыз ету үшін банктерге, шетелдік валютаны сатып алу, сату, айырбастаумен айныласатын ұйымдарға бухгалтерлік, статистикалық, тағы басқа есеп берудің тізмін, формасын және мерзімін бекітеді.
• Егер заңды актілермен басқалары қарастырылмаса, Қазақстан Республикасының Үкіметімен келісіп, банктердің және басқа шаруашылық субьектілерімен жүзеге асырылатын есеп айырысу, ағымдағы бюджеттік және басқа да шоттардан төлем жүргізу кезегін, есеп айырысуларды реттеу мақсатында бекіте  алады,

   Сирек жағдайларда мемлекеттік бюджеттің  қаражаттары арқылы қаржыландырылатын  несиелік-есеп айырысу және ұйымдардың кассалық қызмет көрсетуімен байланысты операциялар жүргізеді

   Ұлттық  банк – заңды төлем құралын, яғни банкноталарды шығаруға эмиссиондық  құқы бар жалғыз мемлекеттік орган. Олар Ұлттық банкінің эмиссиялауында шығарылады және банктерге сатып, қолма  –қолсыз эквивалент алу формасында болады. Қазақстан Республикасының  ресми ақша бірлігі – теңге  болып табылады.

   Ұлттық  банк банкноталар мен монеталардың қажетті мөлшерін анықтайды, олардың  жасалуын қамтамасыз етеді, сақталу,жою  және қолма-қол ақшаның инкассациялау  тәртібін орнатады.

   Қазақстан Республикасында шығарылған банкноталар  мен монеталардың номиналдық құрылымы, айшықталған пішіні болуы керек. Банкноталар мен монеталардың көрсетілген  сипаттамалары баспасөзде жариялануы тиіс.

   Валютаны  өзгертуге тек қана Қазақстан  Республикасының Парламентінің  құқы бар. Ұлттық валютаның қызмет ету  шарттарын, мерзімін, тәртібін анықтау  құқығы Қазақстан Республикасының  Президентіне жүктеледі.

   Ұлттық  банк Қазақстан Республикасының  валютасын шет ел мемлекеттерінің  ақша бірліктеріне айырбастау бағамын  анықтау тәртібін белгілейді. Қолма-қол ақшаның айналымы, олардың банкінің кассасына үздіксіз оралып отыру жолымен жүзеге асады.

   Қазақстан Республикасында ақша банкноталарын  өндіру және коммерциялық банктерге  инкассациялауға лицензия беру бойынша  өз күштерін енгізуімен байланысты, қолма-қол  ақшаның жағдайы 1996 жылға дейінгі  кезеңмен салыстырғанда өзгерді. Екінші деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттағы қаражаттарының қалдығы  шегінде қолма-қол ақша түрінде  қолда алады, сонымен қатар, операциялық  кассадағы қолма-қол ақша қалдығына  шек қойылмайды.

   Эмиссия - бұл мемлекетпен банкноталардың, монеталардың, бағалы қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қолсыз ақша түрінде де болуы мүмкін.Қолма-қол ақша түріндегі эмиссия- айналысқа банкноталар мен монеталардың қосымша шығарылуын сипаттайы. 

       1.4. Меншік қаражаттары мен пайдасы

   Ұлттық  банк – ақша резервтерінен, алтын валюта резервтерінен, бақа да материалдық құндыпықтардан тұратын жекеше мүлкі бар заңды тұлға. Мүліктің құралу көздеріне – банк ісінен түскен табыстар, бағалы қағаздардан түскен табыстар және сәйкес бюджеттерден түскен дотациялар жатады.

   Негізгі Ұлттық банк унитарлықорган болып табылады. Мемлекет-жарғылық қордың жалғыз иесі. Негізгі қор – ғимараттардан, құрылғылардан, көлік және басқа  да құндылықтардан тұрады. Ұлттық банк резервтік және басқа д қорлар құрады. Резервтік қор жарғылық көлемінде  құрылып,ол өзіндік табыс есебінен толтырады және осы қорға байланысты нормаларға сәйкес жүргізілетін операциялар  бойынша шығындарды жабуға арналады.

   Ұлттық  банкінің қаржылық жылдағы пайдасы  сол жылға жатқызылатын табыстар мен шығындардың айырмасы ретінде  анықталады. Ондай шығындарға: активтер амортизациясы, оның ішіндегі банкноттар мен монеталардың құндарының бір  бөлігі жатады.

   Пайданың  жарғылық, резервтік және басқа қорларды құрғаннан қалған бөлігі республикалық  бюджетке аударылады. Ұлттық банк және мекемелері барлық салықтар ментөлемдерден босатылады.

   Қазақстан Республикасының ұлттық банкінің негізгі  міндеті – Қазақстан Республикасының  ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету болып  табылады.

   Ұлттық  банк – заңды төлем құралын, яғни банкноталарды шығаруға эмиссиондық  құқы бар жалғыз мемлекеттік орган. Олар Ұлттық банкінің эмиссиялауында шығарылады және банктерге сатып, қолма  –қолсыз эквивалент алу формасында болады. Қазақстан Республикасының  ресми ақша бірлігі – теңге  болып табылады.

   Ұлттық  банк банкноталар мен монеталардың қажетті мөлшерін анықтайды, олардың  жасалуын қамтамасыз етеді, сақталу,жою  және қолма-қол ақшаның инкассациялау  тәртібін орнатады.

   Қазақстан Республикасында шығарылған банкноталар  мен монеталардың номиналдық құрылымы, айшықталған пішіні болуы керек. Банкноталар мен монеталардың көрсетілген  сипаттамалары баспасөзде жариялануы тиіс.

   Валютаны  өзгертуге тек қана Қазақстан  Республикасының Парламентінің  құқы бар. Ұлттық валютаның қызмет ету  шарттарын, мерзімін, тәртібін анықтау  құқығы Қазақстан Республикасының  Президентіне жүктеледі.

   Ұлттық  банк Қазақстан Республикасының  валютасын шет ел мемлекеттерінің  ақша бірліктеріне айырбастау бағамын  анықтау тәртібін белгілейді.

   Қолма-қол  ақшаның айналымы, олардың банкінің кассасына үздіксіз оралып отыру  жолымен жүзеге асады.

   Екінші  деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттағы қаражаттарының қалдығы  шегінде қолма-қол ақша түрінде  қолда алады, сонымен қатар, операциялық  кассадағы қолма-қол ақша қалдығына  шек қойылмайды.

   Эмиссия- бұл мемлекетпен банкноталардың, монеталардың, бағалы қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол түрінде де немесе қолма-қолсыз ақша түрінде де болуы мүмкін.

   Қолма-қол  ақша түріндегі эмиссия- айналысқа  банкноталар мен монеталардың қосымша  шығарылуын сипаттайы.

   Қазақстандағы теңгенің көп мөлшерде эмиссиялануының  негізгі себептерінің бірі – кәсіпорындар арасындағы дәстүрлі қолма- қолсыз есеп айырысулардың біртіндеп қолма-қол  есеп айырысуларға ауысуы, бұны әрине, жағымсыз құбылыс деп есептеуге  болады.

   Бірақ 1995 жылы жағдай жақсара бастады, бұл  кассалық түсімдердің кассалық шығындардан  көбеюі нәтижесінде қолма-қол ақшаларды  эмиссиялаудың үлес салмағы банк кассасында берілуі қысқарды.

   Депозиттік  банктердің эмиссиясы депозиттік қарыздық операциялардың процесінде іске асады. Банктегі депозиттер сомасы несие ақшаны құру үшін қажет потенциалын жасайды. Банк салымдарын чек эмиссиясы немесе қарыз беру арқылы жұмылдырған кезде  несие ақшалар құрылады. Бұл операциялардың сызбасы келесідей: 100 ақша бірлігіндегі депозит үшін міндетті резерв 15 ақша бірлігін құрайды, қалған 85 ақша бірлігі  банк арқылы қарызға берілуі мүмкін. Сонда айналымдағы ақша массасы: 100+85=185 ақша бірлігі болады. Бұл –  сомасы 85 ақша бірлігі болатын жаңа ақшаның құрылуын білдіреді. Осы  жолымен құрылған ақшалар өз кезегінде  өздері ақша эмиссиясының себебі бола алатын басқа депозиттердің пайда  болуына әкеледі. Яғни ақша мультипликативті көбеюі орын алады.

   Депозиттік  банктердің эмиссиясын реттеу Ұлттық банкінің ақша базасы сияқты, ақша агрегатын  және ақша мультипликациясын бақылау  арқылы жүреді.

   Ақша  базасы – бұл Ұлттық банк шығаратын  ақшалары. Оған айналымдағы қолма-қол  ақшалар, міндетті және артық резервтер  жатады. Міндетті резервтер – бекітілген нормативтерге сәйкес Ұлттық банкідегі  арнайы шотта несие кореспонденттік шотында сақталуына міндетті банк депозиттерінінің бөлігі (бұл Ұлттық банкінің келісімі бойынша тек қана қаржылық тұрақты банктермен қолданылатын резервтердің баламалы әдісі деп аталады).

   Артық резервтер дегеніміз банктердің Ұлттық банкідегі корреспондеттік  шоттардағы қалған қалдықтары. Айналымдағы  қолма-қол ақшаның мөлшері банктердің корреспонденттік шоттардағы қаражаттарының болуына байланысты болғандықтан, Ұлттық банк ақша базасының мөлшерін екінші деңгейдегі банктердің Ұлттық банкідегі  коррепондеттік шоттардағы қаражаттарының көлемін, яғни банктердің өнімділігін  реттеу арқылы реттейді.

   Ол  ақша-несие саясатының құралдарын пайдаланумен іске асады. Бұл құралдары ақша базасының  кеңеюінің шегін көрсететін және ақша массасының, ақша базасына қатынасы арқылы есептелінетін ақша мультипликаторының мөлшеріне әсер етеді.

   Ақша  мультипликаторының мөлшері міндетті резервтеу нормасына байланысты, өйткені міндетті резервтер банктер  мен несие ресурстарының көзі болып пайдаланбайды, сонымен қатар, айналымдағы қолма-қол ақшаның  үлес салмағына байланысты болады.

   Бұл – айналымдағы қолма-қол ақшалардың банктерден тыс орналасқанда мультипликацияланбауына  байланысты. Ақша мультипликациясының  интенсивтілігі олардың экономикадағы  айналу жылдамдығына әсер етеді, мультипликацияның  коэффиценттік жылдамдығы азаяды.

   Экономикадағы ақша айналысының жылдамдығы (бұл  жағдайда банк жүйесі арқылы жүретін  төлем жылдамдығы туралы айтылмайды) Ұлттық банк арқылы тікелей реттелмейді, бірақ оның мөлшері инфляция деңгейіне  әсер етеді және ақша-несие саясаты  үшін үлкен мәні бар. Экономикадағы  ақшлардың айналыс жылдамдығының  азаюы ұзақ мерзімді депозиттердің  және ұзақ мерзімді инвестициялық несие  салымдарының өсуін көрсетеді, бұл  тек қана, жалпы экономиканың тұрақтылығы  және ұлттық валютаға деген сенім  болғанда ғана мүмкін. Керісінше, ақша айналысының жоғары жылдамдығы ұлттық валютаға деген сенімнің көрсеткіші болып, ақша массасындағы қолма-қол  ақша үлесінің өсуіменен, ұзақ мерзімді жинақтардың төменгі үлес салмағымен, шаруашылық субъекттерінің ұлттық валютасын  сенімді активтерге аударуменен  бірге жүреді.

   Ақша  айналысының жылдамды экономикалық монетаризация деңгейіне байланысты болады, ол ақша массасының жалпы ішкі өнімге қатынасымен анықталады. Айналыс  жылдамдығы төмен болған сайын, монетаризация  деңгейі жоғарылайды.

    II . ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАДАҒЫ  ҰЛТТЫҚ БАНКІСІНІҢ 

         ДАМУ ДӘРЕЖЕСІН ТАЛДАУ

       2.1. ҚР Ұлттық банкінің қазіргі кезеңдегі жағдайын талдау.

   Ұлттық  банкінің қазіргі кезеңдегі ақша –несие саясатының құралдары. Пайыздық саясат ақша – несие саясатының құралдарының бірі болып табылады.Ұлттық банк ақша нарығының сұраныс пен несие бойынша ұсыныстың инфляция деңгейінің жалпы жағдайларына және инфляциялық күтімдеріне байланысты анықталатын ортақ қайта қаржыландыру мөлшерлемесін бекітеді. Ұлттық банк өзініңасыру мақсатында, нарықтың пайыздық мөлшерлемесіне әсер ету үшін қолданады. Қайта қаржыландыру мөлшерлемесін оң және нақты түрде ұстап тұру мүдделігін ескереді.