Зерттеу барысында Қазақстанның оңтүстік-шығыс  аймағында араласу (метисация) процесінің баяу жүргенін, яғни олардың басқа  өңірлердің түрк топтарына қарағанда  еуропеоидты екені байқалды. Солтүстік  Қазақстанда араласу процесі (метисация) Қазақстанның басқа өңірлеріне қарағанда  жоғары (интенсивті) болғанын айқындайды. Ал сақ-үйсін дәуірінде бұл құбылыстың бағыты керісінше болған.

     МОҢҒОЛ  ДӘУІРІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАН  ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ АНТРОПОЛОГИЯЛЫҚ  СИПАТТАМАСЫ

     Моңғол  үстемдігі кезіндегі Қазақ даласының  тұрғындарының археологиялық ескерткіштері  айтарлықтай сақталып қалғаны аян. Бірақ бұл дәуірдің тарихи ескерткіштеріне  жан-жақты ғылыми тұрғылықтан назар  аударылмай келеді. Соның салдары  болу керек Қазақстан бойынша  осы дәуірге байланысты зерттелген археологиялық ескерткіштердің  көбісі тек қала ғана болып келеді. Қай дәуірдің қалалары болмасын тайпалардың  немесе халықтың қалыптасқан этномәдени ерекшеліктерін нақты елестете алмайды. Өйткені қаланың негізгі тұрғындары әрқашан сауда-саттықпен және басқа  себептермен сырттан келіп-кететін, немесе кірмешілік жасаған мәдени топтың өкілдерімен араласып, олардың басқа  елден әкелген дәстүрлік элементтер үлгісінің әсеріне еліктеп отырады. Қала тұрғындарының мұндай еліктеушілігін ертедегі заман түгіл бұл күнде  де оны қала мен ауыл тұрғындарынан  айқын көруге болады. Жалпы жергілікті халықтың шын дәстүрлі этномәдениеті  тек дала, немесе ауыл тұрғындарының  арасында ғана тарихи ерекшеліктердің  үлгісі сақталып ұрпақтан ұрпаққа жалғастырылып  отыратыны есте болу қажет. Сондықтан қандайда тарихи заман, немесе дәуір болмасын оның этномәдени ерекшеліктерін және даму жолдарын анықтау әдістері қазақ халқының тариы үшін негізінде қорған мен обалардан қазып алынған бұйым заттар мен онда жерленген адамдардың қаңқа сүйектерін зерттеу арқылы жүргізілгені бірде бір ғылыми дұрыс бағыт болмақ. Сонымен қатар Шыңғысхан шапқыншылық дәуірінде шығыстан Қазақ даласына келген және қоныс еткен моңғолдардың миграциялық үлесі қаншалықты деңгейде болғандығын тек палеоантропологиялық материалдар арқылы ғана анықтауға болады.

           Бұдан басқа ең басты  тарихи проблема аталмыш дәуірге  дейін қазақ руларының ішінде этносаяси ролі жоғарғы болған қыпшақтардың алатын орыны ерекше. Дегенменде бұл  тарихи жайға Қазақстан археологиясында  жан-жақты айтарлықтай мән берілмей келеді. Қыпшақтың археологиялық  мәселесіне арнап жазылған жалғыз монография С.М. Ахинжановтың еңбегі. Бірақ өкінішке орай бұл кітапта барлық қазақ  тайпаларына тән материалдық  пен дәстүрлі ерекшеліктерді автор  ғылыми талдаусыз бір ғана қыпшақ тайпасының басына үйіп-төгіп тастағаны  сыңар жақтықты білдіреді. Өйткені  ХІ ғ. Қазақ даласында қыпшақтар  атты үлкен конфедерация құрылған болатын. Бұл одаққа қыпшақтардан басқа көптеген субэтникалық түркі тайпалары аталмыш  қауымдастықтың құрамында болғаны  аян. Сол кезде жазылған деректердің бірінде былай делінген: «... Бату захватил все земли племен Туркестана ... он покорил в этих местах племена кыпчак, канглы, йемек, ильбари, рус, геркес и ас». Сонымен қатар С.М. Ахинжановтың жазғанына қарағанда тек қыпшақтардың ғана өзіндік ерекше отырықшылық пен көшпенділік, төрт түлік малдары, аңшылық кәсібі т.б. болды деп сипаттама берудің жөні жоқ сияқты. Егер осы жазылғанның бәрі олардың сол кездегі өміріндегі оқшаулық болып саналса, онда қыпшақтардың өзіндік ерекшеліктері барлығы және жер бетіндегі олардың ескерткіштерінің түрлеріде сақталып қалмақ. Сондықтан аталмыш материалдық тұрмыс жайы сол кезде қыпшақ конфедерациясында болған тайпаларға ортақ дәстүрлі мәдениет деп қарағанда шындыққа бір табан жақын болар еді. Жалпы қыпшақтарға байланысты археологиялық ескерткіштерді (мүсін тастан басқа) кешенді түрде анықталуы орынды болмақ. Сол кезде қыпшақтарға байланысты адамның қаңқа сүйектерінде жүйелеу арқылы олардың кейбір морфологиялық ерекшеліктерін тіске тиек етіп айтуға мүмкіншілік туар еді. Тек А.Х. Маргуланның кейбір қазған ескерткіштері қыпшақ дәуіріне жататындығын айтылып кеткен. Бірақ қыпшақтарға байланысты оның жинаған остеологиялық материалдарының саны аз болғандықтан оларға нақты антропологиялық сипаттамалар беруге мүмкіншілік жоқ. Сондықтан қыпшақ дәуіріне қатысы бар Қазақстан жерінен табылған барлық антропологиялық материалдар тек жинақталған серия ретінде қаралмақ.      

     Моңғол  шапқыншылығы Қазақстан халқының антропологиялық  құрамындағы моңғолоидтық компоненттердің  үлесін көбейте түсті. Айта кететін  бір жәй бұл кезеңдегі палеоантропологиялық материалдардың көлемі өте аз және хронологиялық кезеңдері де дұрыс  анықталмаған.

     А.Х. Марғұлан жүргізген қазба жұмыстарынан XIII-XIV ғғ. Орталық Қазақстаннан табылған палеоантропологиялық материалдар (қыпшақтар) зерттелді. Бұл бассүйектің анықтамалары олардың тураноидтық расаға жататынын  анықтады. Сонымен осы ғасырларға жататын батыс, солтүстік, орталық  Қазақстаннан алынған краниологиялық материалдардың анықтамалары тураноидтық  раса өкілдері екенін айқындайды. Атап айтқанда бассүйектердің ми сауыты үлкен, бас формасы брахикранды, бет  сүйектері биік және жалпақ, беттері  орта профилді, мұрын сүйектері шығыңқы, мұрын түбінің сүйектері орташа. Бұл анықтамалар зерттелген сериялардың  аралас расаға жататынын дәлелдейді.

     Енді  Қазақстанның барлық аймағынан ХІІІ-XIV ғғ. жататын палеантропологиялық  материалдардың нәтижелерін Оңтүстік Сібір, Қырғызстан, Орта Азияның материалдарымен  салыстырып көрілік. Оңтүстік Сібір  тұрғындары біздің серияларға қарағанда  моңғолоидты болып келеді. Себебі ол кезеңде аталмыш мекенде моңғолоид  тектес халықтары өмір сүрген. Ал Қазақстанда еуропеоидты-моңғолоидты халықтар мекен еткен.

     Ал  Қазақстан мен Қырғызстанды XIII-XIV ғғ. мекен еткен халықтарын өзара  салыстырғанда, Қазақстан тұрғындарының  беті биік, жалпақ, мұрын сүйектерінің бұрышы төмен екендігі, яғни моңғолоидты  элементтердің басымдығы анықталды. Осындай құбылыс Арал өңірі (Приаралье), Батыс Памир, Алтын орда серияларымен салыстырғанда да байқалды.

     Бұл нәтижелердің қорытындылары Орта Азияға қарағанда Қазақстан жерінде  моңғолоидты компоненттердің үстемдік еткенін кең байтақ далада аралас еуропеиодты-моңғолоидты расаның  кең таралғанын көрсетеді.

     Қорыта  айтқанда моңғол дәуіріндегі палеоантропологиялық материлдардың негізгі нәтижелері біздің эрамыздың екінші мыңжылдығының  бірінші жартысында Қазақстан жерінде  еуропеоидты-моңғолоидты араласу  процесінің толық дәрежеде болғанын дәлелдейді. Араласу процесінде қалыптасқан  морфологиялық ерекшеліктері тураноид раса өкілдеріне жатады.  

ҚОРЫТЫНДЫ 

     Кешенді антропологиялық зерттеулердің  нәтижелері қазақтардың соматологиялық, серологиялық, одонтологиялық, дерматоглификалық  пен краниологиялық сипаттамалары  бойынша өзіндік морфофизиологиялық ерекшеліктерінің барлығы байқалады. Зерттеу барысында қазақтардың  аймақтық пен субэтникалық топтарының өте жақындығы мен гомогендігі  анықталды. Өйткені антропологиялық  анықтамалардың географиялық таралымының  шоғырлануы Қазақстан жерінде қалыптасқан  этнотарихи процестердің негізгі нәтижелерінің  айқын көрінісі болып табылады. Сонымен  қатар, таксономиялық маңызы зор  соматологиялық, одонтологиялық, дерматоглификалық  анықтамалардың кездесу деңгейі  бойынша батыс өңірдің қазақтары (кіші жүз) өздерінің өзгешелігін  байқатады. Оларда еуропеоид элементтерінің шамасы басқа өңірдің қазақтарына  қарағанда басымырақ екені анықталды. Бірақ, бұл ерекшелік нақтылы  статистикалық дәрежеде дәлелденбейді. Сондықтан зерттеу барысында  қолданылған әлемдік деңгейдегі барлық антропологиялық әдіс- тәсілдерінің нәтижелері қазақтардың тұтастығын, өзара айырмашылықтың жоқтығын осы  қазақ даласында өсіп-өрбіп дамығанын  дәлелдейді.

     Қазақстан жерінен табылған палеоантропологиялық материалдарға қарағанда бұгінгі  қазақтардың антропологиялық ата-тегінің  тамыры бұдан 40 ғасыр бұрын  қола дәурінде өмір сүрген тапылардан басталатыны  аян болып отыр. Бүгінгі қазақтардың  антропологиялық құрамына назар  аударатын болсақ, оның морфологиялық  бейнесінде қола дәуір тұрғындарының  үштен бір антропологиялық  ерекшеліктері  сақталып қалғаның байқауға болады. Былайша  айтқанда қазақтардың бейне-жүз  құрылымдарының 30 % ерекшелігі еуропеоид  тектестен тұратындығы және оның бұл ерекшелігі қола дәуірінің тұрғындарымен  өте ұқсас болып келеді. Сондықтан  қазақтардың морфофизиологиялық ерекшеліктеріндегі  аталмыш антропологоялық  анықтама халқымыздың өз елі мен жерінде  өсіп-өнгенін дәлелдейді.

     Ал  қазақтардың антропологиялық бейнесіндегі моңғолоидтік элементтердің пайда  болу тарихына назар аударатын болсақ, оның алғашқы кірмелік жасаған мерзімі  алғашқы темір дәуірінен басталғанын  байқауға болады. Ол кездегі моңғолоид  элементтерінің жергілікті тұрғындарында  шамамен алғанда он пайыз көлемінде  болған. Содан кейін аталмыш элементтің өсу көлемі антикалық дәуірде  біраз көбейген. Шартты түрде оның пайызы жиырмадай болғаны байқалады. Бұдан кейін оның көбейген түрін  түркі дәуірінен байқауға болады. Бұл кездегі Қазақстан тұрғындарының  моңғолоидтік элементтерінің көлемі елу  пайызға жеткен. Бұл дәуірден кейін  аталмыш элементтің көбейген кезеңі моңғолдар шапкыншылық заманда  байқалады, яғни жетпіс пайызға шейін  көтерілген. Бүгінгі қазақтардын антропологиялық бейнесінде де осындай көлемде кездесетіні аян болып отыр.    

     Сөйтіп  кешенді антропологиялық зерттелген қазақ халқының анықтамалары бір  жағынан популяция-генетикалық құрылымының  биологиялық негізі болып саналса, екінші жағынан этнотарихи бірлестігінің  темір қазығы болып есептеледі. Бұл  анықтамалар келешектегі тарихи дәуірлердегі ұрпақтармен салыстыруға  ғылыми тұрғылықтан баға жетпейтін  дерек болып қала бермек.    
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Қолданылған әдебиеттердің тізімі  

    1 Алексеев В.П.  Палеоантропология  Алтае-Саянского  нагорья неолита и бронзы. «Антропологический сборник IІІ» (Труды Ин-та этнографии АН СССР, т. 71). - М., 1961.

    2 Алексеев В.П. Антропология андроновской  культуры // Советская археология, 1967. - №1.

    3 Алексеев В.П., Дебец Г.Ф. Краниометрия. Методика антропологических исследований. - М., 1964.

    4 Алексеев В.П. О некоторых положениях  теории расового анализа // Вопросы  антропологии, 1962. - Вып.9.

    5 Алексеев В.П. Заселения территории  Южной Сибири человеком в свете  данных палеоантропологии // Материалы  и исследования по археологии, этнографии и истории Красноярского  края. - Красноярск, 1963.

    6 Алексеев В.П. Антропология андроновской  культуры // Советская археология, 1967. - №1.