Энтеровирусты және нейровирусты инфекциялар қоздырғыштары: ротавирустар, энтеровирустар, рабдовирустар

Энтеровирусты және нейровирусты  инфекциялар қоздырғыштары: ротавирустар, энтеровирустар, рабдовирустар

Ротавирустар   
(Rotavirus тұқымдастығы)

 

• Аты морфологиялық ерекшелігіне байланысты қойылды (rota - дөңгелек). Алғаш рет 1973 жылы Bischop гастроэнтеритпен ауырған балалардың он екі елі ішегінің шырышты қабығының эпителиалды жасушаларында тапты.

 

• Морфологиясы мен қасиеттері. Электронды-микроскопиялық зерттеулер кезінде диаметрі 70 нм болатын, шетінде сақынасы бар дөңгелекке ұқсайды.
• Сыртқы және ішкі капсидпен қапталған. Оның ішінде фрагменттелген РНҚ (11 сегмент), жүрекшесінде вириондық РНҚ-полимераза бар. Вирион құрасында 8 белок бар (VP1-VP8).  Куб тәрізді симметриялы, липидтер жоқ, детергенттерге төзімді.

• Антигендік қасиеттері. 4 серотипке бөлінеді. Сыртқы капсидтің гликопротеині гемеглютиндеуші қасиеттерін және типтік АГ ерекшелігін анықтайды (VP-3). VP-6 белогы топрық арнайылықты анықтайды, осылайша вирустар 6 серотопқа бөлінеді: A, B, C, D, E, F.

 

• Дақылдандыру. Тауық эмбрионында және зерттеу жануарларында дақылданбайды. Кейбір жасуша дақылдарында (маймылдардың бүйрек жасушаларында) толық емес репродукция жүреді.

 

• Резистенттілігі. Сыртқы орта факторларына төзімді: эфир, хлороформ, ультрадыбыс, протеолитикалық ферментер. Бөлме температурасында 7 айға дейін сақталады.

 

• Патогенезі. Инфекция көзі – симтомсыз ауру адамдар, вирус тасымалдаушылары. Жұқтыру механизмі – фекалды-оралды.
• Вирус ащы ішектің бүрлі эпителийінде көбейеді. Клеткалар жойылады –> ас қорыту және сіңіру қызметтері бұзылады, ферменттер, дисахаридттер мөлшері азаяды, моносазаридтер сіңірілмейді. Тоқ ішекте сахаридттер осмос қысымын жоғарылатады –> су сіңуі қиындайды. Перестальтика күшейеді –> айқын диарея пайда болады.
• Аурудың алғашқы 3-5 күнінде нәжістегі вирустардың максималды мөлшері жиналады. 

 

 

• Клиникалық көріністер. Инкубациялық кезеңі 15 сағаттан 3-5 күнге дейін. Көбінесе 1-6 жастағы балаларда гастрожнтерит шақырады. Белгілері; іш өту, құсу, іштің ауыруы, көп мөлшердегі айқын сары түсті нәжіс.

 

• Лабараторлық диагностика. Зерттеу материалы: нәжіс. Зерттеу әдістері: ИФА, РИА, РИФ. Серодиагностика: БР, КБР, ГАТР, қос сарысулы ИФА.
• Арнайы сақтандыру. Өлі вакцина.
• Емдеуі. Дегидратацияны жою, су-тұз алмасуын қалпына келтіру.

 

• Жедел ішек аурулары – денсаулық сақтау саласының аса күрделі мәселелерінің бірегейі болып табылады. ЖІА (ОКЗ)-ын көбінесе бактериялар (шигелла, салмонелла, вибриондар және т.б.) қоздырады, бірақ ішек инфекцияларының 80%-ның қоздырғыштары анықталмай қалып отырады. Міне осындай жағдайдың көпшілігінде вирустар себепкер болады. ЖІА-ның вирустық табиғаты өткен ғасырдың екінші жартысынан бастап жан-жақты зерттеле бастады. Солардың ішінде жиірек кездесетіні – пикорнавирустар.

Пикорнавирустар – РНҚ-лы вирустардың  ауқымды тобын біріктіреді. “Пикорнавирус”  деген сөз: picos – майда,ұсақ, RNA-рибонуклеин  қышқылы деген мағына береді. Бұл топтың құрамына 8 туыстастық  кіреді. Олардың 230-дан астам өкілдері  бар.

Таксономиясы: Тұқымдастығы – Picornaviridae

                               Туыстастығы – Enterovirus

                               Түрлері: 1.Полиомиелит вирусы (полиовирус)

                                              2.Коксаки вирустары.

                                              3.ЕСНО вирустары.

                                              4.Гепатит А вирусы.

                                              5.Ротавирустар.

• Әрбір туыстастық түлерден, ал түрлер серотиптерден тұрады. Туыстастықтарды бір-бірінен ажыратып анықтау (дифференциациялау) антигендік ерекшеліктеріне, рН-қа сезімталдығына, адамдарға патогенділік дәрежесіне және т.б. қасиеттеріне негізделген. Энтеровирустар құрылымы, химиялық құрамы, дақылдандыруы, химиялық, физикалық факторлардың әсеріне төзімділігі және т.б. бойынша бір-біріне ұқсас келеді.

• Энтеровирустарға ортақ қасиеттер:
• Мөлшері – 20-30 нм;
• Геномы – бір жіпшелі фрагменттелмеген;
• Суперкапсиді – жоқ;
• Симметриясы – куб пішіндес;
• Капсомерлері – 60;
• Эфирдің әсеріне төзімді (құрамында липидтер жоқ);
• Mg және Ca иондары бар жерде төзімділігі күшейеді.
• Өттің және қышқылдардың әсеріне және сыртқы ортада төзімді.

 

Репродукциялануы

 

• Жалпы РНҚ-лы вирустар сияқты. Оларға жоғарғы температура және хлорқұрамды дезинфектанттар (хлорлы әк, хлорамин) жақсы әсер етеді.

Энтеровирус құрылысы

 

22

РЕПЛИКАЦИЯСЫ

 

23

• 1860 ж. - неміс ғалымы Хайнс жеке ауру ретінде қарастырды.
• 1863 ж. – орыс дәрігері А.Я.Кожевников – клиникасын толық сипаттады.
• 1890 ж. – Медин – ауру эпидемиясын ажыратып жазды.
• 1909 ж. – К.Ландштейнер және Г.Поппер – вирус қоздыратынын дәлелдеді.

• Антигендік құрамы:
• 1-типі ( І – Брунгильд, КРФ),
• 2-типі ( ІІ – Лансинг – Овчинников);
• 3-типі (ІІІ – Леон-Зондерс) олар айқас иммунитет қоздырмайды.
• Ең патогендісі – І-тип – сал ауруының эпидемияларын қоздырады, ІІІ-типі – сирек жағдайда эпидемия қоздыруға қатысуы мүмкін.

Дақылдандыру

 

• Адам тіндерінен дайындалған біріншілік және ауыспалы жасуша дақылдарында жақсы өсіп-өніп, көбейеді(ЦПӘ,түйіндақтар пайда болады).

 

Cал (полиомиелит) вирусы

 

• Полиомиелит (гр.:polyos-сұр, myelos-ми деген мағына береді) немесе эпидемиялық балалар салы (Хайне-Мезин-Кожевников ауруы) – негізінде 10 жасқа дейінгі балалар арасында болатын, жұлынның сұр заты зақымдануы салдарынан қозғалыс мүшелері зардаптанатын өте ауыр жедел жұқпалы инфекция. Бұл ауру ерте заманнан бері белгілі.

Эпидемиологиясы

 

• Антропоноз. Маусымдылығы – жазғы-күзгі кезең. Көбінесе 5-10 жасқа дейінгі балалар ауырады(ересектерде де болуы ықтимал).
• Инкубациялық кезеңі 5-14 күн.
• Жұқтыру қаупі жасырын кезеңінің соңғы 3-5 күндері және ауру басталғаннан кейінгі 4-5 күндері өте күшті,дегенмен, вирус болу қабілетілігі 14-40 күн бойы, кейде 4-5 айға созылуы ықтимал.

• Инфекция көзі – ауру адам және вирустасымалдаушы
• Жұғу жолдары:
• фекальды-оральды, алиментарлы – негізгі жұғу жолы.
• Тұрмыстық жанасу арқылы.
• ауалы-тамшылы(өте сирек, эпидемия кезінде)

Патогенезі

 

• Жұтқыншақтың және жіңішке ішектің айналасындағы лимфа түйіндерге вирус енуі;
• Вирусемия;
• Бас миының және жұлын нейрондарының (әсіресе жұлынның сұр затының алдыңғы мүйіздерінің) зақымдануы;
• Атрофиялық сал болу (паралич) дамуы.

Полиомиелит вирусы персистенцияланатын  орны – вирустасымалдаушылардың  ішегінің эпителиялық жасушалары.

Клиникалық көріністері

 

• Ауру басы ауырып, дене қызбасы көтерілу және құсудан басталады. 1-2 күннен кейін симптомдары кете бастайды.
• Бір аптадан кейін аурудан айыққан сияқты болады да, сал болу белгілері көрініс бере бастайды.
• Көбінесе аяқтық әлсізденуі басталып, толық сал болумен аяқталуы ықтимал.
• Полиомиелит көбінесе іш өтумен (диарея) аяқталуы және басқа да белгілері болуы мүмкін.

• Иммунитеті. Аурудан айықаннан кейін тұрақты иммунитет қалыптасады.
• Плацента арқылы анасынан берілген иммунитет ұзаққа созылмайды.
• Адамдардың көпшілігінде полиовирусқа қарсы табиғи тұрақтылық болады.
• Микробиологиялық диагноз қою. Зерттеу заттары:
• жұтқыншақ шайындысы, қан,несеп,
• жұлын сұйықтығы, өліктен алынған материал.

• Вирусологиялық әдіс: жасуша дақылдарына (біріншілік – маймыл бүйрегінен дайындалған, ауыспалы – HeLa, Hep-2 және т.б.)- жұқтыру;
• Индикациялау – ЦПӘ, таңдақ түзу, түсті сынама;
• Идентификациялау – БР(түсті сынама), ИФТ
• Серологиялық диагноз қою (қос қан сарысуымен) – КБР, БР, ИФТ, сарысудағы JgG, JgA, JgM-ді Манчини тәсілімен радиальды иммунды-диффузия.
• Жедел диагноз қою – ПТР, ИФР (нәжіс, жұлын сұйықтығы).

Емдеуі

 

• Емдеуі: симптоматикалық.
• Емдік және профилактикалық практикада донорлық иммунды-глобулин қолдану;
• сал болу салдарын жақсартуға бағытталған (бальнеологиялық физиотерапиялық) емшаралар қолдану.

Алдын-алуы

 

Жалпы медициналық шаралар:

• уақытылы диагноз қою,
• госпитализациялау,
• жанасқандарға бақылау,
• ауру ошағында мұқият дезинфекциялау.

Спецификалық алдын-алу

 

• Пассивті -гаммаглобулин құю,
• активті – вакцина егу (3 айлықтан 6 жасқа дейінгі балалар арасында жүргізіледі). А.Сэбин және М.Чумаков пен А.Смородинцев дайындаған тірі вакцина қолданылады, сұйық және драже (таблетка) түрінде шығарылады:
• қызғылт түсті – І-типтен,
• ІІ типтен- ақшыл-көк,
• көгілдір- ІІІ-типтен ,
• ақ түстісі барлық (І,ІІ,ІІІ) типтерінен тұрады. Қазіргі кезде полиомиелитке қарсы егуді мұқият жүргізіп, бұл ауруды жою мақсаты қойылып отыр.