Монопсония, олигополия

Олигополия

 

             МОНОПСОНИЯ

    Монополистік бәсекенің  түрі:

   Олигополия - дегеніміз өндіріс концентрациясы жоғары нарықтық құрылым моделі.

     

Монополистік бәсекенің  түрлері 

 

• 1 Олигополия 
• 2 монопсония

     Олигополия (гр. олігос – аздаған және полео – сатамын‚ сауда жасаймын) рынокта аздаған ірі компаниялар мен бірқатар шағын фирмалар әрекет ететін жағдай. Олардың әрқайсысының өнімі ұқсас үрдісте болады‚ сондықтан жеке жеткізушілер сатып алушыны тарту үшін өнімге айрықша сипат беруге күш салады. Мұның өзі саралау деп аталады. Мұндай рынокқа басқа фирмалардың (компаниялардың) кіруі әдетте қиын болады‚ ал бағаны бақылау олардың бір-біріне тәуелділігі себепті шектелген‚ онда бағадан тыс күшті бәсеке әрекет етеді. Олигополия рыноктың қайсыбір тұрақтылығын туғызады. Жеткізуші бағаны төмендетпейді‚ өйткені оның бәсекелестері дереу бағаны түсіреді. Бұдан сатып алушы ұтады. Бағаны көтерудің де мәні жоқ – рыноктан айырылып қалуы мүмкін.

Олигополия жағдайында  баға құру мен өндіріс көлемін  анықтаудың 4 моделі бар: 

 

• 1 құпия келісімге негізделген баға;

 

• 2 бағадағы лидерлік әдісі;

 

• 3 шығынға үстеме қосу;

 

• 4 сұраныстың сынық графигі.

• Бәсеке бағадан тыс салада – жарнамада‚ өткізімді ынталандыруда‚ сатып алудан кейінгі қызмет көрсетуде‚ кепілдіктер мен несие беруде пайда болады. Рыноктағы бағаны ірі компаниялар айқындайды‚ ал шағын фирмалар солардың соңынан ілеседі. Егер қайсыбір компания рыноктағы өзінің жайғасымын жақсартқысы келіп‚ бағада жетекшілік жасайтын болса‚ онда ол мұны пайданы азайту есебінен жүзеге асырады.Олигополияның дамуына септігін тигізетін факторлар: фирмалардың қосылуы жолымен өндіріс пен капиталды үдемелі түрде шоғырландыру және осы орайда өнімнің бір өлшеміне жұмсалған шығынды азайтудан алынған нәтиже; рынокқа билік жүргізу – рынок пен бағаны бағалау қабілетіне ие болу; баға мен өндіріс көлемін айқындау кезінде бәсекелестердің іс-әрекетін мұқият ескеру.

 

Олигополияның ерекшеліктері:

 

• Бұл нарықта көлемді сату үлесі бар және бір-бірімен бәсекелес фирмалар болады;
• Фирмалар көбінесе басым (лидер) фирмалар деп аталады және олар нарықтағы тауарлардың бағасы мен сату көлемінің өзгеруіне едәуір ықпал етеді;
• Олигополиялық фирмалардың өндіріс шешімдері тек қана тұтынушы іс-әрекетіне ғана байланысты емес, сонымен қатар бәсекелес фирмалардың стратегиялық шешімдеріне де байланысты болады.

• Монополиялық бәсекеде салыстырмалы түрде көп фирмалар бір-біріне ұқсас ,бірақ бірдей емес өнім өндіреді.Әр фирма рыноктық ұсыныстың  аз ғана бөлігін иемденеді.Құпия келісім жасау мүмкіндігі жоқ .Өзара тәуелсіз, бәсекелестердің реакцясын есепке ала отырып жұмыс жасайды. Монополиялық бәсеке жфағдайындағы өнім дифференцияциясы: сапасы, физикалық түрі, қызметтер, тұтынушыға  қызмет көрсету ерекшелігі, тұтынушыға алыс-жақын орналасуы, сатуды ынталандыру және буып –түю т.б.

 

• Кейбір тұтынушылар өзіне ұнайтын ерекше өнімге көбірек төлем жасауға дайын, жоғарыдағы өнім дифференциациясы бағалық емес бәсеке деп аталады.

МОНОПСОНИЯ

 

•  Монополистік бәсекенің  түрі: Монопсония (ағылшынша монопсонy – азық-түлікті жеке-дара сатып алу) – белгілі бір игілікті (тауарды не көрсетілетін қызметті) бірден-бір ықтимал сатып алушы болып табылатын фирма (кәсіпорын, ұйым, т.б.), осы игілікке деген сұранысты толық бақылауында ұстайтын нарықтық құрылым тұрпаты

   “Монопсония” ұғымы “монополия” ұғымымен мәндес, тармақтас. “Монопсониялық билік” – сатып алушы-фирманың тауар бағасына ықпал ете алуы. Мысалы, өз рыногінде Монопсониялық билік жүргізетін ірі кәсіпорын ұсақ тұтынушылардың төлеуіне тура келетін бағадан анағұрлым төмен бағаға қол жеткізе алады. Шын мәнінде монополиялық билік бағаны тауардың шекті құны деңгейіне жақындаттырса, Монопсониялық билік бағаны осы тауарды өндіруге жұмсалған шекті шығын деңгейіне дейін түсіртеді.

   Тауарлармен теңдестірілген, молықтырылған рынок жағдайында Монопсония монополия душар ететін келеңсіз зардаптардай зардаптар шектіруі мүмкін. Атап айтқанда, аса ірі тұтынушы өзі сатып алатын шикізаттың, материалдардың, дүмбілзаттардың бағасын әдейі төмендетуі, контрагенттерге тиімсіз шарт талаптарын, т.б. таңуы ықтимал. Монопсонист-кәсіпорындардың мұндай әрекеттеріне монополияға қарсы заңдармен тыйым салынады.