Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау және сараптау

        жыл басында – 13781 > 4643;

        жыл соңында – 21756 > 9681.

Берілген  теңсіздік алдындағы теңсіздікпен байланысты. Ол қалыпты жұмыси істеу  кезінде айналым қаражаттарының едәуір бөлігі кәсіпорынның, өзінің қаржы  ресурстары есебінен алынуына бағытталған.

4. Меншік қатынастарын сипаттайтын баланс баптарының топтары арасындағы байланыстың нарықтық экономика жағдайында әлде қайда терең экономикалық мәні бар, ол келесі теңсіздікте көрсетілген:

                               А = С_к +П_к.

Мұнда: А – кәсіпорынның активтері;

             С_к – меншікті капитал;

                       П_к – қатыстырылған капитал(кәсіпорынның міндеттемесі).

Біздің  мысалымызда бұл теңдік келесідей  мағынаға ие болады:

          жыл басында – 32551= 27908+4643;

          жыл соңында – 41957 = 32276+9681.

Берілген  теңдік кәсіпорынның барлық активтері (А) негізінен екі түрлі көзден тұратының көрсетеді: меншікті капитал (С_к) және қатыстырылған капитал (П_к).

Кейінірек қарастырылатын кейбір маңызды коэффициенттер есебі осы теңдікке негізделеді. Берілген кәсіпорынға деген несие  берушілердің сенімділік деңгейі келтірілген  теңдіктің элементтерінің абсолюттік мәндері мен олардың арасындағы салыстырмалы қатынастарына байланысты. Осы қатынастарды бақылау және оларды басқару дұрыс және терең ойлы қаржылық саясат болып табылады.

         Баланста жекелеген баптар арасында байланыс болады. Олардың кейбіреуін атап көрсетейік:

1. Негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің қалдық құны олардың бастапқы құнынан асып кетпейді, себебі ол бастапқы құнынан тозу сомасын алып тастағанда шығады.
2. Тауарлардың сатып алу бағасы, егер де жеңілдік болмаса, онда сату бағасынан төмен болады, себебі сату бағасына саудалық баға үстеме қосылады.
3. Мемлекеттік кәсіпорындағы «жарғылық капитал» бабының сомасы қалдық құнымен көрсетілген «негізгі құралдар» және «материалдық емес активтер» баптарының  жалпы сомасынан көп болады.

     Баланс сомасының өзгерісін зерттеумен  қатар, оның жеке бөлімдері  мен баптарының өзгеру өзгешелігін  де талдау қажет. Осыған байланысты  мынаған көңіл аудару керек,  баланстың актвінде бағалы қағаздардың  қалдығы, қысқа және ұзақ мерзімді  қаржылық салымдар, негізгі құралдар, күрделі қаржылар және материалдық  емес активтер қалдығының өсуі, ал пассивінде – бірінші бөлімінің,  әсіресе бөлінбеген табыс көлемінің  өсуі оң бағаланады.

      Айта кеткен жөн, нарық жағдайында  есеп айырысу шотындағы қалдық  қаражаттар бөлігінің өзгеруі  басқаша бағаланады. Егер бұрын есеп айырысу шотындағы ақша қаражаттарының өсуі кәсіпорынның еңбегі болып саналса, қазіргі нарық жағдайында кәсіпорындар өздерінің бос қаражаттарын әлдеқайда ұтымды пайдалануға ұмтылуы тиіс, яғни оларды басқа кәсіпорындарға салып, бағалы ұқағаздар, патенттер, лицензиялар және басқа да интеллектуалдық меншік алуға пайдалануы қажет. Кез келген жағдайда дебиторлық және кредиторлық борыштардың өсуі нашар бағаланады, яғни жағымсыз болып табылады.

      Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің  экономикалық диагностикасының  әдістерінің бірі болып табылатын  талдаушының балансты оқу барысындағы  маңызды әрекеттерінің бірі –  бұл осы баланстың «осал» баптарын  анықтау болып табылады, яғни  бұл ерекше көңіл аударуды  қажет ететін баптар. Бұл баптар, сондай-ақ баланс баптарының арасындағы  кейбір арақатынастар, не кәсіпорын жұмысының нашарлығын, не болмаса жеке белгілі бір кемшіліктерді көрсетеді.

       Жаңа бухгалтерлік баланста бұндай  баптарға «Жабылмаған зиян» және  «Қайтарылуы қамтамасыз етілмеген  несие» баптары жатады. Табыстар мен түсімдер, шығындар мен зияндардан аз болған кезде, бірінші бап бойынша қолда бар сома жағымсыз қаржылық нәтижені белгілейді. Бұл кәсіпорын қызметіндегі өте күрделі кемшілік болып табылады.

      Талдаушыныңң бұдан кейінгі жасайтын  әрекеттері: қалыптасқан жағдайдың  негізгі себептерін анықтау, есепті  кезеңдегі келтірілген зиянның  заңдылығын анықтау үшін қорытынды  көрсеткіштер динамикасын зерттеу;  зиян әкелетін жұмыс себептерін  болдырмайтын жолдарын ангықтау.

      Екінші бап бойынша қолда бар  сома кәсіпорынның төлеу қабілетсіздігін,  қаржылық жұмыстағы күрделі кемшіліктерді,  сондай-ақ аналитикалық есеп мәліметтері  бойынша анықтуға болатын шаруашылық  субъектісінің мерзімі өткен  қарызы бар екендігін көрсетеді.  Төлеу мерзімі өтіп кеткен  несие үшін банк көтеріңкі  пайыз алатындықтан, бұл шаруашылық  субъектісінің табыс мөлшерін  азайтады.

       Бұдан кейін экспресс-талдаудың  әдістемесі бойынша қаржылық  есепті талдау жүргізіледі. Ол  үшін ең алдымен көрсеткіштерді  есептеуге салыстырмалы түрде  қиын емес есептеулер жүргізіледі,  содан кейін олардың ішінен  ең маңызды  болып табылатын  көрсеткіштерінің аздаған саны  сұрыпталып алынады. Көрсеткіштерді  сұрыптау субъективті және оны  талдаушы жүзеге асырады. Бұл  көрсеткіштердің жиынтығы кәсіпорынның  салыстырмалы кеңістіктік-мерзімдік  қызметін сипаттайды. Кәсіпорынның экономикалфық потенциалы екі жақты сипатталуы мүмкін: кәсіпорынның мүліктік жағдайы және оның қаржылық жағдайы тұрғысында. Бұл екеуі өзара байланысты, ол көрсеткіштердің өзгеру қарқынын есепке ала отырып, динамикада қарастырылуы тиіс. Экспресс-талдауды жүргізу барысындағы аналитикалық көрсеткіштерді сұрыптаудың варианттарының бірі 1-кестеде көрсетілген.

1-кесте.  Экспресс-талдау үшін аналитикалық  көрсеткіштер жүйесі

Келтірілген жүйеде берілген көрсеткіштерге қосымша  экспресс-талдау шеңберінде кһәсіпорын қызметінің түрлі жақтарын, атап айтқанда оның нарықтық және инвестициялық белсенділігін  сипаттайтын бірқатар басқа да көрсеткіштерді қолдануға болады.

     Жоғарыда берілген көрсеткіштердің  көбісі олардың өзгеру тенденциясы  сияқты жеткілікті дәрежеде экономиклық  жағынан айқын түсіндірілген,  сондықтан кейбір түсініктемелермен  ғана шектелеміз.

     Кәсіпорынның қаржы жағдайын  ұзақ және қысқа мерзімді даму  барысы тұрғысынан бағалауға болады. Бірінші жағдайдағы қаржы жағдайын бағалау өлшемдері – кәсіпорынның өтімділігі мен төлем қабілеттілігі.

     Кәсіпорынның өтімділігі жөнінде  айтқан кезде, ондағы бір ағымдағы  активтердің мөлшерінің теориялық  тұрғыдан алғанда келісім-шартта  белгіленген өтеу мерзімі сақталмаған  жағдайдың өзінде, олардың қысқа  мерзімді міндеттемелерді өтеу  үшін жеткілікті болуы назарға  алынады.

     Төлеу қабілеті тез арада өтеуді  талап ететін кредиторлық борыш  бойынша есеп айырысу мақсатында  осы кәсіпорында ақша қаражаттары  мен оның эквивалентерінің жеткілікті дәрежеде бар екендігін көрсетеді. Экспресс-талдау шеңберінде анықталған кассадағы және банктің есеп айырысу шотындағы қолма-қол ақшаларды сипаттайтын баптарына көңіл бөледі. Бұл жағдай түсінікті де: олар жиыгнтық қолма-қол ақша қаражаттарын сипаттайды, яғни кез келген басқа салыстырмалы бағасы ған бар мүлікке қарағанда, абсолюттік бағаға ие болатын мүлікті сипаттайды.

      Кәсіпорынның қаржы жағдайы ұзақ  мерзімді келешекке арналған  бағытта қаражат көздерінің құрылымымен,  кәсіпорынның сыртықы инвестициялар  мен кредиторлардан тәуелсіздік  деңгейімен сипатталады. Кәсіпорынның қаржы жағдайын экспресс-талдау түрліше дайындалуы мүмкін:жиынтық көрсеткіштер, аналитикалық кесте түрінде және ол осы кәсіпорынның қаржы жағдайын әлдеқайда терең әрі нақтылы талдау қажетті немесе талдаудың мақсатқа сай екендігі туралы және осы кәсіпорынның шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы қорытындымен аяқталады.