Орта және шағын бизнес

Шағын бизнесті қаржылық қолдау жүйесінің  негізгі элементі болып займдар  мен несиелер, өнімнің жаңа түрлерін шығаруға арналған техникалық жаңартулар табылады.

Сонымен, қазіргі кездегі шағын  бизнесті жүргізу еліміздің экономикасына  үлкен әсерін тигізетін көптен - көп факторлардың бірі болып есептеледі. Қазіргі таңда елімізде шағын  бизнесті жүргізу саласында көптеген бағдарламалар, сондай-ақ мемлекет тарапынан  әртүрлі іс - шаралар атқарылып жатыр. Осыған байланысты еліміздегі шағын кәсіпкерлікпен айналысатын тұлғалар саны да өсіп келеді деп айтуға болады. Шағын кәсіпкерлік - бұл кәсіпкер тұлғаның өз бағытын әске асырудағы жетістіктерге жету шараларының орындалуы болып табылады. Сондай-ақ, шағын бизнесті қаржыландырудың негізгі көзі - бұл екінші деңгейлі банктердің шағын кәсіпкерлікпен айналысатын тұлғаларды несиелендіруі, кәсіпорындардың әр түрлі мерзімдегі инвестицияларды тартуы болып табылады. Осындай қаржыландыру көздерін тарта отырып, кәсіпкерлік бағытты іске асырудағы ірі жетістіктерге жету көзделіп отыр.

Кәсіпкерлік субъектілерінің жалпы санындағы  шағын бизнес үлесі бойынша Қазақстан  дамыған елдермен тең түсті, алайда, шағын бизнес тиімділік көрсеткіші бойынша айтарлықтай артта қалып  отыр. Қазақстандағы шағын бизнестің  өнімділік үлесі – 22,9%, Польшада — 49%, Германияда — 82%, АҚШ-та — 103%. Бұл  тарихи, геосаяси, макроэкономикалық  сипаттағы объективті себептермен  де, заң шығару, мемлекеттік саясат, заң қолдану тәжірибесі, жергілікті әкімшілік жағдайларымен де негізделген. Зерттеу барысында жете зерттелген, қалыптасқан сана стереотипі де маңызды  рөл атқарады. Шағын бизнес ортасында  нақты стереотип тұрақты түрде  басым тұрады. Ол бойынша, мемлекеттік  саясат құрылғысы мен қағидалары айтарлықтай бұрмаланады, кейде  тіпті жергілікті деңгейде еленбей  де қалады.

Салалық құрылым бойынша Қазақстанның шағын және орта бизнес секторы да шетел аналогтарынан дәл осындай айырмашылыққа ие.

Сурет - 1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ІІ. ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШАҒЫН ЖӘНЕ ОРТА БИЗНЕСТІ НЕСИЕЛЕНДІРУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ.

 

2.1 Қазақстан Республикасындағы шағын және орта бизнес және оны

 несиелендірудің  заңдылық негіздері.

Қазіргі кездегі шағын және орта бизнестің өркендей түсуіне байланысты оның даму сферасы ұлғайып келеді. Осыған байланысты ол жан - жақты талдауды талап етеді. Бұл бөлімде Қазақстандағы шағын және орта бизнестің жүргізілуі жөнінде талдау жасалады.

Қазақстанның  тәуелсіздігін алғаннан бергі өмір жолында оның экономикасының дамуына  әсер ететін бірден-бір факторлардың бірі - бұл шағын бизнес, ал шағын  бизнесті қолдау және дамыту мемлекеттің  экономикалық саясаты жағынан заңнамалық тұрғыдан жүргізіледі. Қазақстанда  бұл сектордың экономикалық және әлеуметтік секторға әсер етуі шетелдердегідей, соның ішінде Батыс Еуропа, Америка  және Оңтүстік Шығыс Азия елдеріндегідей, біздің елімізде де іскерлік өмірде дамыған  динамикалық бөлімдерінің біріне айналды.

Шағын бизнес жеке кәсіпкерлікті құрайтын қазақстандық жүйе болып табылады. 1997 жылғы 19 маусымдағы «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» Заңға сәйкес, шағын бизнес субъектілеріне білімі қамтылмаған жеке тұлғалар, жеке кәсіпкерлер және заңды тұлғалар, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын тұлғалар, құрамында орташа жылдық санмен 50 қызметкері бар және бір жылдық активтердің жалпы құны 60 мың айлық есептік көрсеткішке тең болатын (қазіргі таңда 55 миллион теңгеден жоғары немесе 400 мың АҚШ доллары) кәсіпорындар жатады. Сонымен қатар, шағын кәсіпкерлік құрамынын заңнамамен бөлінеді, яғни жеке кәсіпкерлер және орташа жылдық санмен 10 жұмысшы саны бар заңды тұлғалар.

Шағын кәсіпкерлікті қолдау мен  дамытудың мемлекеттік бағдарламалары.

Шағын кәсіпкерлікті қолдау мен  дамыту жолындағы мақсаттар 1997 жылы Президенттің «Шағын бизнесті қолдау мен дамытудың мемлекеттік шаралары туралы» және «Қазақстан Республикасында  шағын бизнесті қолдау мен дамытудың  жергілікті бағдарламалары туралы»  жарлықтарынан бастау алады. Осы  нормативтік актілерде мемлекеттік  саясаттың осы сферадағы бағыттары  көрсетіледі. Орталық және жергілікті атқарушы органдардың шағын кәсіпкерлікті  өолдау координациясы, сондай-ақ олардың  халықаралық қаржы институттарымен  шағын кәсіпкерлк бағытына техникалық және қаржылық көмек жасау туралы қарым - қатынаста болуы сипатталады. Бұл бағыттарды қолдау Қазақстан  Республикасының экономика және сауда министрлігі құрамындағы  шағын кәсіпкерлікті қолдау Агенттігіне  жүктеледі. Қазіргі таңда шағын  бизнесті қолдау облысындағы қызметтер Қазақстан Республикасының индустрия және сауда министрлігіне тапсырылады.

Шағын кәсіпкерлікті дамытудағы алғашқы  бағыттар мыналар болып табылады:

• халық тауарларын өндірудІ дамыту, импорт, құрылыс материалдарын, әртүрлі құрылғы түрлерін шығару;
• қызмет сферасын дамыту;
• аграрлық жүйе өнімдерін шығару өндірісін дамыту.

Қазіргі таңда Қазақстандағы шағын  бизнес жағдайын сандар көрсеткіштері  көмегімен қарауға болады. Статистика көрсеткіштері бойынша республикада 2003 жылдың 1 қаңтарындағы есеп бойынша 442,3 мың шағын бизнес субъектілері тіркелген. Шағын бизнес салмағының мөлшері 17,6 %-ды құрады. Сондай-ақ,республикада шағын кәсіпорын саны да артып  келеді, яғни 2004 жылдың бірінші тоқсанында 135 мың шағын бизнес субъектілері тіркелді. Шағын кәсіпорындардың  қызмет сферасына келетін болсақ, олардың көп бөлігі (39 %) сауда, автокөлік ремонты, үй заттарын тұтыну жақтарында мамандандырылады. Шағын кәсіпорындардың аздаған бөлігі өндірістік қызметпен айналысады, осы жерде олардың жалпы санының өскендігі байқалады: егер 2003 жылдың екінші тоқсанында 7,9 мың өндірістік шағын кәсіпорындар қызмет етсе, 2004 жылдың екінші тоқсанында олардың саны 8,1 мыңға дейін өсті.

Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 31 наурызында қабалданған «Шаруа қожалығы туралы» заңы шаруа қожалығының  шағын кәсіпкерліктің ерекше пошымы ретінде құрылып жұмыс істеуінің  негізін егжей - тегжейлі айқындап берді. Сондай-ақ, кәсіпкерліктің бір пошымы азаматтық - құқықтық және әкімшілік - құқықтық қатынастар субъектісі ретінде  шаруа қожалығының құқықтық негізі қосымша жиырмадан астам басқа  да нормативтік - құқықтық актілермен реттелетінін атап өткен жөн.

Осы тұрғыдан алып қарағанда, шаруа  қожалығының банктерде есепшот  ашу және банкідегі өз ақшасына иелік  жасау құқығы бар.  Өз күшіндегі  заңдарға сәйкес шағын кәсіпкерлік (бизнес) субъектісіне жатқызылған  фермерлер шаруашылықтарына мемлекеттік  қолдаудың төмендегі түрлері  көрсетілуі мүмкін:

1. мемлекеттік тіркеу сәтінен  бастап үш жыл ішінде жылжымайтын мүлік құқығын тіркеу үшін ақы төлеуден босатылады. Шаруа қожалықтарын мемлекеттік тіркеу ол үшін ақы төлемей, өз басы келіп тіркелу сипатында болады;
2. табиғи монополист кәсіпорындардың қызметін монополияға қарсы реттеуді қолдана отырып, электр энергиясымен, жылумен, сумен жабдықтау жөнінде қосылатын қуаттар үшін ақы төлеуден заңдарға көзделген тәртіп пен жағдайда босатылады;
3. мемлекет қатынасын екінші деңгейдегі банктерде ақы алынбай есепшот ашылады;
4. жеке кәсіпкер ретінде бухгалтерлік және статистикалық есептерді оңайлатылған тәртіппен береді;
5. салық заңдарына  сәйкес табыс салығын салық патенті негізінде не салықтың белгіленген сомасын, не салық базасын анықтау мен салық есебін жүргізудің оңайлатылған жүйесі байынша төлейді;
6. шарттарын Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін мемлекеттік мұқтаждар үшін тапсырыстарды орналастыру (беру) кезінде басым құқықпен пайдаланады;
7. тиісті жылға аралған мемлекеттік бюджетте шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қаржылық қолдау шеңберінде белгіленген шекте статистикалық және ақпараттық қызметті, сондай-ақ, ғылыми - техникалық таңдамалар мен технологияларды жеңілдікті шартпен алады;
8. шағын кәсіпкерлікті қолдау үшін көзделген қаражат есебінен кадрларды даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру ісін жүргізеді.

Шағын кәсіпкерліктің қаржы мөлшерін иеленудің бір  жолы аудандық несие серіктестігін  құру болмақ. Ұлттық банк өзінің басқармасының 2000 жылғы 29 шілдедегі Қаулысымен Әділет министрлігінде «Несие Серіктестіктері  туралы» ережені тіркеуден өткізді. Ұлттық банк Ауылдық коммандиттік несие  серіктестігінің үлгі түріндегі  жарғысын мақұлдады. Шаруашылық жүргізудің қазіргі күрделі экономикалық жағдайында жекелеген шаруа қожалықтарының қиыншылықтары жетіп артылады. Бұл  қиыншылықтарды жеңу жолдарының бірі - олардың неғұрлым ірі шаруашылық пошымына бірігуі. Атап айтқанда, олар ерікті негізде кәсіпкерліктің өндірістік кооператив, қоғам, серіктестік секілді ірі ұйымдық -құқықтық пошымдарына бірігуінде болады.

Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік  басқару туралы жаңа заң еліміздің құқықтық, саяси және экономикалық жүйесінің дамуының жаңа кезеңін ескере отырып, жаңа өкілеттіктер белгіледі. Оларды біліктілікпен жүзеге асыру, әсіресе кәсіпкерлік сияқты аса маңызды және үнемі дамып отыратын салада, басқарушылық және құқықтық сауаттылыққа, олардың жаңашылдық қабілетіне және ең бастысы - бастамашылдығына байланысты болып табылады.

 

2.2 Шағын және орта бизнесті несиелендіруді ұйымдастыру тәртібі.

Кәсіпкерлік - бұл қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын  әлеуметтік - экономикалық шарттардағы  инновациялық өндірістік форма болып  табылады. Қазақстандағы жаңа экономикалық жүйенің құрылуы шағын кәсіпкерлік  қызметінің, соның шағын, орта және ірі  (корпоративті) кәсіпорындар қызметіндегі өндірістік - коммерциялық масштаб  байынша олардың өзара әсер ету  қарым - қатынасындағы бір жақты  реттеуін көрсетеді. Шағын кәсіпкерлік  іскерлік өмірдегі негізгі құрал  болып саналады. Тұтынушылар мен өндіріс тауары бола отырып, шағын кәсіпорындар нарық тербелісіндегі көптеген өзгерістерге әсер ететін көптеген факторлардың бірі болады. Шағын кәсіпкерлік негізгі рөлді аймақтық экономикада алады. Аймақтар әкімшілдік - территориалдық, әлеуметтік - экономикалық дамуды көрсететін меншік элементтерінің өзара қарым - қатынасы арқылы жүретін басқару жүйесінің негізгі элементі болып табылады. Сондықтан да, шағын бизнестің және аймақтың әлеуметтік - экономикалық дамуы, біріншіден еңбек, материалдық техника, табиғи, қаржылық және ақпараттық ресурстарын қолдануға, екіншіден аймақтық экономиканы басқару жүйесіндегі ұлттық экономиканың ұзақ және қысқа мерзімді мақсаттарын бағдарлауға байланысты. Аймақтық басқару жүйесі шаруашылық субъектілерінің өзара қарым - қатынас орнатуына, сондай-ақ нарықтың жеке, корпоративті қатысушыларына экономикалық және әлеуметтік нәтижелермен қамтамасыз ету жүйесі болып табылады.

Сондай-ақ, шағын бизнесті несиелендірудегі негізгі  жетістіктер оны дамытудағы маңызды  бөлшектерді иеленеді. Осыған байланысты шағын бизнесті несиелендіру бұл  экономиканы одан әрі дамытудағы аса маңызды ерекше орынды көрсетеді.

 

2.3 2009 – 2011 жылдар арасындағы Қазақстан Республикасындағы шағын және орта бизнесті несиелендіруді талдау.

Қазақстандағы кәсiпкерлiк жоғарғы деңгейге жетті. 2001 жылдан 2010 жылға дейін шағын  бизнесінің құқықтық-ұйымдастыру құрылымындағы  заңды тұлғалар үлесі 1,9 есеге азайды, ал, жеке кәсіпкерлер үлесі 1,5 есеге  артты. Осыған қарамастан, шағын бизнес субъектілерінің өндірген өнімдері 4 есеге артты.

Кәсіпкерлік субъектілерінің жалпы санындағы  шағын бизнес үлесі бойынша Қазақстан  дамыған елдермен тең түсті, алайда, шағын бизнес тиімділік көрсеткіші бойынша айтарлықтай артта қалып  отыр. Қазақстандағы шағын бизнестің  өнімділік үлесі – 22,9%, Польшада — 49%, Германияда — 82%, АҚШ-та — 103%. Бұл  тарихи, геосаяси, макроэкономикалық  сипаттағы объективті себептермен  де, заң шығару, мемлекеттік саясат, заң қолдану тәжірибесі, жергілікті әкімшілік жағдайларымен де негізделген. Зерттеу барысында жете зерттелген, қалыптасқан сана стереотипі де маңызды  рөл атқарады. Шағын бизнес ортасында  нақты стереотип тұрақты түрде  басым тұрады. Ол бойынша, мемлекеттік  саясат құрылғысы мен қағидалары айтарлықтай бұрмаланады, кейде  тіпті жергілікті деңгейде еленбей  де қалады.

Шағын және орта бизнестің белсенді субъектілерінің  саны:

 

 

 

Сурет - 2

        

2006               2007            2008             2009                 2010           2011

 

Белсенді  жеке кәсіпкерлер саны 2005жылы 297 234-тен 2007 жылы 415 709-ға дейін және 2010 жылы 432 729-ға дейін өсті.

Белсенді  жеке кәсіпкерлердің көбею серпіні  жеке кәсіпорынды тіркеу Жауапкершілігі шектеулі серіктестікке қарағанда  жеңілірек әрі арзанырақ түсетіндігімен негізделеді. Сондай-ақ, жеке кәсіпкерлердің салық салуы да заңды тұлғалардың  салық салуына қарағанда оңайырақ келеді. Сонымен қатар, Жеке кәсіпкерліктің шағын бизнестің заңды кәсіпкерлігі айналысатын істерінің кез келгенімен айналысуына құқығы бар.

Шағын кәсіпкерліктің заңды тұлғалары шағын бизнестің  айтарлықтай тұрақты формасына  ие болып табылады. 2005 жылдан бергі  уақытта шағын және орташа бизнестің  белсенді заңды тұлғаларының саны 50 612-ден 2010 жылы 73 449-ға дейін өсті. 2010 жылдың ішінде шағын және орташа бизнестің белсенді заңды тұлғаларының саны 12 848-ге немесе 21,2  %-ға артты. Бұл дамыған елдер деңгейімен есептегеннің өзінде өте жақсы көрсеткіш болып саналады.. Дамыған елдерде өсім жылына 5%-дан асар емес. Белсенді заңды тұлғалар санының артуы жеке кәсіпорынның біраз бөлігінің күрделірек заңды формаға ауысуымен, сонымен қатар, Кеден одағын құрумен негізделеді. Біріншіден, Кеден одағын құру және өзге мемлекеттермен кедендік шекарадағы шарттарды қатайту кәсіпкерлерді осы мемлекеттерден өз бизнестерін Қазақстанға ауыстыруға мәжбүрледі. Екіншіден, Ресей Федерациясының кәсіпкерлері Қазақстан Республикасында кәсіпорынды жақтайтын және қолдайтын шарттарды мақұлдайды.

2007-2010 жылдары  белсенді шаруашылықтың өсу деңгейі  төмендеді.Белсенді шаруашылық саны 2005 жылы 156 978-ден 2006 жылы 163 721-ге дейін және 2007 жылы 169 326-ға дейін артты, ал, 2007 жылы белсенді шаруа шаруашылығы 2008 жылы тек 169 481-ге және 2010 жылы 170 091-ға дейін ғана өсті. Яғни, 2009 жыл ішіндегі белсенді шаруашылық өсімі тек 145 субъектіні, ал 2010 жылғы қысқару 102 кәсіпорынды құрады. Бұл Қазақстан жеріндегі агроқалыптастыруды ірілендіру үдерісімен  негізделген.