Қазақстан Республикасының бюджет жүйесінің құрамы

    Бюджеттің шығыстар бөлігі функционалдық  топтардың шығыстарын қаржыландыруға  жұмсалады.

    Мемлекеттік брышқа қызмет ету   жөніндегі шығыстар "борышқа қызмет  ету" функциогалдық тобы бойынша  бюджеттік бағдарламалар әкімшілерінің  мемлекеттік мекемелерін - әкімдер аппаратын және кіші бағдарламалар – қарыздар бойынша сыйақылар төлеу бойынша Қаржы министрлігін бөле отырып жүргізіледі.

   Кейін бюджетке  өтеу түрінде   қайтаруға жататын, басқа экономикалық  бірліктерді насиелендіруге арналған  қаражаттар  тиісті бөлікте  - функционалдық  топ болып  табылатын несиелендіруде  көрсетіледі.

    Бюджет тапшылығы шығыстар мен  бюджеттен қайтарымды  негізде  бөліген кредиттер ауқымының   бюджетке түсетін түсімдердің  жалпы сомасынан асыцп түсуін  қамтып көрсетеді.Бекітілген республикалық бюджет тапшылығының көлемі ұлттық  валюта мен және жалпы ішкі өнімге пайызбен, ал облыстық бюджеттер, Астана және Алматы қалалары бюджеттерінің  тапшылығы ұлттық валютамен көрсетіледі. Ал бюджет профициті – бұл бюджетке  түсетін кірістер мен ресми трансфеттер түсімдерінің және  бұрын бюджеттен берілген кредиттер бойынша негізгі борышты өтеудің жалпы сомасының жалпы шығыстардың және қайтарымдық негізде бөлінетін кредиттердің ауқымынан асып түсуі. Бекітілген бюджет профицитінің  көлемі де ұлттық валютамен немесе  жалпы ішкі өнімге пайызбен есептеледі.

    Мемлекеттік бюджеттің соңғы  бөлігі – бюджет тапшылығын (профицитті  пайдалану) қаржыландыру ішкі  және сыртқы мемлекеттік борышті  өтеу жөніндегі шығыстарды қамтып  көрсетеді. Оның қос арналымы бар:

    1)тапшылық болған жағдайда –  ішкі көздерден (Ұлттық банктен,  коммерциялық банктерден, бағалы  қағаздар сатудан, есепке алу  бойыеша, шығыстарды жабуға бағыттталған  жыл басындағы бюджет қаражаттарының  қалдықтары) және сыртқы қарыздардан  қаражаттар тарту;

    2)профицит кезінде – жоспардан  тыс түсімдерді, бірінші кезекте  мемлекеттік міндеттемелерді өтеуге  немесе бірінші кезектегі бюджеттік  бағдарламаларды қосымша  қаржыландыруға  пайдалану.

міндеттемелерді өтеуге немесе бірінші кезектегі  бюджеттік бағдарламаларды қосымша  қаржыландыруға пайдалану.

1.3 Бюджетаралық қатынас – бюджет процесін дамытудың бірден-бір қайнар көзі

    Бюджетаралық  қатынастар – бұл  тұрақты немесе ұзақ мерзімді  негізде елдің бюджеттік жүйесіне  түсетін кірістер, шығыс өкілеттіліктері шектеу, тұрақты және ұзақ мерзімді негізде реттеуші салықтардың бекіту нормативтерін анықтау, бюджеттік реттеу тәртібі бойынша жоғарғы деңгей бюджеттерінен төменгі бюджеттерге қаржыларды қайта тарату, қосымша шығындар туғызған шешімдер қабылдаумен  немесе шығыс өкілеттіліктерді берумен байланысты шығындардың орнын толтыру, қайтымды ақылы және ақысыз негізінде уақытша көмек көрсету, сонымен қатар биліктің  әртүрлі деңгейлері және бір билік деңгейінің әртурлі мүддесінде, шығындарды қаржыландыру үшін аумақтарды біріктіру бойыншабюджеттік үдеріс барысында мемлекеттік және муниципалдық билік органдары арасында пайда болатын, экономика-құқықтық қатынастар. Берілген анықтаманың принциптік ерекшеліктері мынадай:

• біріншіден, мұнда бюджетаралық ретінде қарастыруға болатын, бюджеттік үдеріс барысында пайда болатын қатынастардың толық тізімі келтірілген;
• екіншіден, берілген анықтамада бір деңгей бюджеттері арасындағы қатынастар да бюджетаралық қатынастарға жатқызылған.

Бюджет  жүйесі – мемлекеттік бюджеттің қызмет етуінің ұйымдастырушылық нышаны болып табылады. Бұл елдің бүкіл аумағындағы әлеуметтік әділеттілік принципін сақтау қажеттілігімен  мүмкін  болатын икемділікті қамтамасыз ету маңыздылығымен, бюджет қаржыларын пайдалану тиімділігімен шартталған.

    Бюджетаралық қатынас – мемлекетті  басқарудың негізгі мәселелерінің  бірі. Саяси тұрақты қоғамды және  өнімді өспелі ұлттық экономиканы  құру аумақаралық айырмашылықтарды   теңестіру мәселелерін  шешпейіше  мүмкін емес. Бюджетаралық қатынастарға  мыналар жатады:

• жеке әлеуметтік және экономикалық функцияларды орындау үшін жауапкершілікті республикалық және жергілікті деңгейлер арасында бөлу және заңдық тағайындауға негізделген шығыстарды тарату
• бюджеттік жүйенің әрбір деңгейінебекітілген өкілеттіліктерге бара-бар шығындар шамасын негіздеу;
• барлық деңгейдегі бюджеттер кірістерінің көздерін заңдық бекіту және анықтауды көздейтін кірістерді тарату.

Қалыптасатын  бюджетаралық мәнін,олардың ұйымдстырылу ретін және ерекшеліктерін зерттеу  келесідей қорытынды жасауға мүмкіндік береді: бюджетаралық қатынастар қалыптасатын, бюджеттік жүйелер  деңгейлеріне тәуелді, оларды деңгейаралық қатынастарға және бір деңгей бюджеттері арасындағы  қатынастарға бөлуге болады, ал бюджетаралық қатынастардың  пайда болу бағыттарына тәуелді оларды үш негізгі блоктарға бөлуге болады. Олар: бюджеттік жүйе деңгейлері  арасында тұрақты негізде шығыстар және кірістерді  толық немесе бөлшектеп шектеу; бюджетаралық реттеу; бірігіп қаржыландыру шаралары  бойынша және өзара қатынастарды  жедел реттеу, мақсатты қолдау  бойынша бюджетаралық қатынастар.

     Республика үшін бюджетаралық  қатынастарды реттеу өте көкейтесті  және күрделі мәселеге айналып  отыр. Бюджеаралық қатынастардың   жетілдірілмеуіне байланысты әртүрлі  деңгейдегі  билік органдарының көптеген қаржылық мәселелері өршуде. Қаржыларды орталық  бюджетке  шоғырландыру, әртүрлі деңгейлердегі бюджеттер арасында  қарсы қаржылық ағымдардың болуы, жергілікті бюджеттердің  меншікті кірістері деңгейінің төмендігі – осылардың барлығы жергілікті билік органдарының, халықтың өмірлік маңызды мәселелерін шешу  мүмкіндігінен айырады, сонымен қатар сәйкес аумақтарда тиімді салықтық-бюджеттік саясатты жүргізуге кедергі жасайды. 
 
 
 

Қорытынды

     Мемлекеттік  бюджет экономикалық  категория  ретінде жалпы  қаржы  категориясына  сай  келетін бөлу және бақылау  функцияларын орындайды. Бұл функциялардың  іс - қимылы,  мазмұны, мәні мен  маңызы  бюджет қатынастарының  қаралған  айрықшалығымен  айқындалады.Сонымен  бірге  мемлекет  қаржысының  негізгі  буыны  ретінде  мемлекеттік  бюджет  бөлгіштік  функция  шеңберінде  қосалқы  функцияларды, атап  айтқанда: ұлттық табыс пен жалпы ішкі  өнімді  қайта бөлу; экономиканы  мемлекеттік  реттеу  және  ынталандыру; әлеуметтік  саясатты  қаржымен  қамтамасыз ету; ақша  қаражаттарының  орталықтандырылған  қорын  жасау  және  пайдалануға  бақылау  жасау сияқты  сипатты  функцияларды  орындайды. Қазіргі жағдайда  бюджет эконмиканы мемлекеттік  реттеудің, шаруашылық конъюктураға  ықпал етудің, дағдарысқа  қарсы  шараларды  жүзге асырудың  аса күшті құралы.Қазіргі мемлекеттік бюджет, оның сан түрлі қызметін көрсететін  күрделі де, көп қырлы құжат. Ең алдымен бюджетте – мемлекеттің кірісі мен шығынының құрылымы  бейнеленеді. Шығында бюджеттік ассигнациялардың бағыттары мен қызметтері  көрінеді. Өзінің құрылымы жағынан  бюджеттің шығыны мынадай бөлімдерден тұрады: әскери шығындар, мемлекеттік шаруашылық жұмыстарының шығындары, сыртқы экономикалық шығындар. Мемлекеттік бюджеттің кірістері, біріншіден, орталық  және  жергілікті ұйымдар жинайтын салықтардан, бюджеттен тыс немесе мақсатты  қорлардың төлемдерінен  құралады. Мұндай қорладың құрылуы ірі қаражатты ресурстарын нақты мақсаттарға, ең алдымен әлеуметтік-экономикалық сипаттағы мақсаттарға шоғырландыру қызметтерінен тұрады. Бұлардың қатарына: әлеуметтік қамсыздандыру, жол құрылысы, қоршаған ортаны қорғау, жұмыс күшін даярлау, қайта даярлау және тағы басқалары жатады.    
 
 
 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 

1. Орманбаев А. Есенгелдин.  "Бюджеттік жоспарлауды  жетілдірудің жолдары". Қаржы-қаражат - 1998 ж.
2. "Республикалық бюджет жобасын және  төтенше мемлекеттік бюджетті әзірлеу ережесі" (ҚР Президенті 2004 жылғы 7 шілдедегі 1401 жарлығымен бекітілген) Егемен Қазақстан.
3. ҚР-ның заңы: "Бюджет жүйесі туралы" ҚР-ң заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2001ж.
4. Досқалиев С. "Бюджет туралы білген жөн" Жас алаш 1998ж.
5. Мыңбаев С. "Біздің мақсатымыз – экономикалық тұрақтылықты сақтау" (мемлекеттік бюджет  кірістерін  толықтыру мәселелері)  Қаржы-қаражат 1957 ж.
6. Шелекбаев Ә. "Бюджет тапшылығы неден?" (бюджет туралы) Арай – 1995 ж.
7. ҚР  Президенті (1990-2000 Н.Назарбаев) 1996 жылға арналған  Республикалық бюджет туралы"