Развитие животных в ювинильный период

 

Ғылыми зерттеу орталығындағы  Тассай  ауылының жер бедері толқынды, әлсіз тербелетін жазықтықтарының  ауданын көрсетеді. Ойлы шұңқырдың  шығыстан батысқа қарай созылған, баяу көрсетілген пішіні орталықтың жоғарғы  шұңқырдың тереңдігі  симметриялы бетімен  орналасқан, сондықтан көп бөлігі тұрақталған. Шұңқыр тереңдігі солтүстікке қозғалуына байланысты созылады. Шұңқырдың оңтүстік шығыстағы иілген бөлігі көбіне оңтүстік және оңтүстік батыстың жағдайына жер  тегістелген және қажетті егіншілікті  суғару үшін жарамды. Оңтүстік иілген бөлігі көбінесе жеткілікті суғару үшін жарамсыз. Ойлы шұңқырдың шығыстан батысқа қозғалуы биіктігіне қарай  азаяды және жер бедері тегіс болып  қалыптасады. Батыстың жер бедері көбінесе солтүстікке қарай көп иілген жерлерді терең есем балкалармен  кесілген. Жер бедерінің көптеген аймағы жыртылған. Жер бедері шаруашылықта техникаға және де егіншілікпен айналысуға рұқсат етілген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кесте 3 - Зертханалық дәрілік өсімдік  тұқымдарының шығындылығы

 

Дәрілік өсімдіктердің аттары	Көрсеткіштері
	Лабораториялық шығымдылығы, %	Өсу энергиясы   %	Өсу жылдамдығы (күн есебінде)
Дәрілік актей	87	79	2,9
Дәрілік Каллендула	81	75	3,1
Иісті Рута	70	62	3,4
Кәдімгі Гитма	46	33	6,4
Күмәнді Иссоп	89	81	3,6
Дәрілік шүйгіншөп	51	46	4,9
Мускат жалбызы	72	58	6,2
Пустырник пятилопастый	86	78	3,1
Кәдімгі фенхель	86	79	3,8
Түкті Эрва	85	78	2,9
Үш бөлікті Череда	49	41	5,6

 

 

Осы 3-ші  – кестедегі  өсу  жылдамдығына қарай отырып, көптеген дәрілік өсімдіктердің зертхана жағдайында жақсы өсетінін көруге болады.

Мысалы, кестеден көрініп тұрғандай, шығымдылықтары 85-89 пайыз аралығын құрап тұр, өсу энергиялары 78-81 пайыз.

Өсу кезеңдерінің жылдамдығына қарай, дәрілік өсімдіктердің жағдайын жасап өсірсе, шығымы жақсы болатынына көз жеткізуге болады. Тәжірибе кезінде  кестеде берілгендей әртүрлі  күн аралығында өсу жылдамдығы 2,9-6,4 күн болды.

Түкті эрваның 1000 дана салмағы – 0,08г  болса, дәрілік колендуланың тұқымының  салмағы – 6,05г, яғни эрваның тұқымының  өте майда болуы тікелей жерге  еккенде қніп шығуы қиын, сондықтан  да оны көбінесе алдын – ала  зертхана жағдайында жабық жерде  жәшіктерде өсіріп алып, көшет түрінде  егеді.

Оңтүстік – Батыс ғылыми - өндірістік ауыл шаруашылық орталығына қарасты  дәрілік өсімдіктер лабораториясының зерттеулер нәтижесі көрсеткендей, түкті  эрваның және дәрілік шүйгін шөптің басқа егілген, жерсіндірілген дәрілік  өсімдіктермен салыстырғанда 1.2-ші кестеде, дәрілік алтейдің, дәрілік  календуланың, мята переяныйдың, иісті  рута, дәрілік жалбыздың биіктігі және сабақтарының, жапырақтарының гүлінің  сандары көрсетілген.

4-ші  кестеде көрсетілгендей, ең  биік дәрілік өсімдік дәрілік  алтей болып тұр (2 жылдық) 115-127 см, эрва –58-95см, ең кіші бойлы наперстянка пурпурлы –19-22см және дәрілік шүйгіншөп 16-25см.

      Түкті Эрва өсімдігі  қалың жапырақты өсімдікке жатады, әрбір сабақта 36 – дан 180 жапыраққа  дейін болады екен, дәрілік алтейде  74-90 жапырақ.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         

Кесте 4–Орташа  биіктігі және дәрілік  өсімдіктердің жерсіндіру питомнигіндегі салыстырмалы морфологиялық көрсеткіштері

1.2 Кесте

 

Өсімдік түрі	Орташа биіктігі, см	Көлденең аумағы, см		Сабағының саны, дана	Бір сабақтағы жапырақ саны, дана	Бір сабақтағы гүлінің саны, дана
		n1	n2
Түкті эрва	58-97	64,2	66,3	12-28	36-180	39-310
Дәрілік шүйгіншөп	16-25	33,9	28,2	6-14	-	-
Дәрілік календула	29-42	18,5	20,4	7-12	5-111	1-3
Мята перечьня	44-60	47,0	35,7	3-7	45-98	3-17
Пурпурлы паперстянка	19-22	24,0	22,0	1	12-93	-
Дәрілік жалбыз	34-50	28,0	24,5	5-16	13-70	-
Дәрілік алтей	127-115	115,0	90,0	7-15	74-90	80-100

  

Бұл өсімдіктер өзінің сабақтарының көптігімен де көзге түседі, дәрілік  алтеймен салыстырғанда 12-25 дана, дәрілік  жалбызмен салыстырғанда 5-16 дана артықтығы  бар. Гүлдері мен гүл санына қарағанда  көп гүлділер қатарына түкті эрва жатады, оның әр сабағында 39-дан 310-ға дейін  гүл болады, дәрілік алтейде –80-100 дана. Басқа өсімдіктердің гүл  сандары төмендеу. Түкті эрваның  бір бұтағының орта салмағы 40г, дәрілік  календуланыңкі 28г, дәрілік шалфейдікі 17г және иісті рутаныкі 10-ақ г  болады.

Жалпы құрғақ шөп күйіндегі мөлшері 40 ц/га – ға дейін береді.

Үшінші 3-кестеден дәрілік өсімдіктердің  вегетациялық мерзімдері көрсетілген.

Дала егістік жағдайда бірінші  тұқымның өсіп шығуы көктемде, еккеннен 6-8 күннен кейін шыға бастайды. Алғашқы  болып бірен-саран болып, 6 күннен кейін кәдімгі фенхельдің тұқымы көріне бастайды, ол жаппай шығуы 13 күннен кейін болады.

Күмәнді иссоптың бірен – саран  тұқымдары 8 күннен кейін жер бетіне көріне бастап, шаппай 14 күннен кейін  көрінді.

Мускатты жалбыздың тұқым өнуі 14 күннен кейін, ал жаппай шығуы 20 күнде  шықты.

Түкті эрваның тұқымын жәшікке 28 сәуірде ексек, тек 20 күннен кейін 17 мамырдан бастап болады, содан 5-6 күнде  жаппай шығуы басталып 30 масырда  шығатыны шығып аяқталады.

Жалпы жоғарыда зерттеліп жатқан жерсіндіру питомнигіндегі дәрілік өсімдіктердің  қысқаша сипаттамасы осылай.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  Кесте 5 - Дәрілік өсімдіктердің  егілу уақыты мен өсіп шығу  мезгілдері

 

Өсімдік аттары	Зертхана шығымдылығы, %	Егілген күні	Шығуы
			Басталуы	Жаппай	Аяқталуы
Кәдімгі финхель	86	16.04	22.04	27.04	30.04
Күмәнді иссоп	89	16.04	24.04	29.04	3.05
Дәрілік алтей	87	18.03	24.03	27.03	3.04
Дәрілік календула	81	22.05	29.05	2.06	6.06
Жасыл сасықшөп	86	22.05	27.05	1.06	6.06
Дәрілік шүйгіншөп	51	29.04	12.05	17.05	29.05
Түкті эрва	85	28.04	17.05	23.05	30.05
Мускат жалбызы	72	29.04	30.04	05.05	09.05

 

Қорытынды

 

 Қорыта айтқанда адам денмсаулығын  қорғау, ауруларға медециналық көмек  көрсету денсаулықты қорғаудың  басты мәселесі болып табылады. Өз уақытысында және сапалы  дәрілермен қамтамасыз ету ұйымы  осы мәселенің басты құрамды  бөлігі. Медикаментозды көмек жұмысында  дәрілік өсімдіктерді зерттеудің  үлкен маңызы бар, оларды нарықтық  қатынас жағдайында біріншілік  мәнді иеленетін эффективті дәрілік  препараттарды алу үшін зерттейді.

Дәрілік препараттардың  40 пайызынан  астамы дәрілік өсімдіктерден жасалған. Шөптерден жасалынған препараттардың химиялық құрамы адамға улы әсерінің аздығымен және көп мөлшерде пайдалануға  болатын қасиетімен ерекшеленеді. Медицина саласының жетістіктері көбінесе дәрілік  өсімдіктерге байланысты. Дәрілік өсімдіктер бұрынғы кездерде де адамға өте пайдалы  болған, болып қала да береді. Кейінгі  кездерде дәрілік өсімдіктерге деген  талап та біршама өсті. Дәрілік  өсімдіктер адам ағзасына зиянын тигізбейді, олар үй жағдайында да адам өзі дайындап қабылдай беруіне болады.

 Барлық  елдер мен халықтардың дәрілік  заттарды қолдануының көп жылдық  тәжірибесі халықтың медицинаның  дәрілік заттарының негізінде  жатыр. Бірақ та өсімдіктерді  дәрі ретінде қолдану көптеген  уақыт эмперикалық болып қала  берді. Тек адам ағзасына күшті  физиологиялық әрекет көрсететін  табиғи қосылыстарды синтездеу  және жинау қабілетін анықтағанда  оларды қолдану процестерін түпкілікті  өзгертуге мүмкіндік берді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Пайдаланылған әдебиеттер

 

1. Мамыкова Р.У., Ашурметов О.А. Морфогенез и анотомические признаки Aerva lanata (L).Juss /Вестик Каз НУ 2004. №1 (22). С. 12-14/ 
2. Бекбергенов Қ. Ауыл шаруашылық мелиорациясы Алматы “Қайнар” 1994 ж
3. Вавилов П.П., Гриценко В.В. Растениеводство. Москва. “Колос”, 1979г.
4. Дүйсенбеков Ә. Суармалы гектарлар. Алматы “Қайнар”, 1987ж.
5. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. Москва, “Агропромиздат”, 1985г.
6. Жаңабаев Қ., Саудабаев Т., Сейітов И. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы. Алматы, “Қайнар” 1994ж.
7. Прозина М.Н. Ботаническая микротехника. – М.: Высшая школа. 1960.-206с.  
8. Крючев Б.Д. Практикум по растениводство. Москва “Агропромиздат” 1988г.
9. Доброхова К.Д., Чудинов В.В. Лекарственные растения Казахстана. – Алма – Ата. 1965-150с
10. Ушбаев К.У., Курамысов И.И., Аксенова В.Ф. Целбные травы. Қайнар. 1979. -239с
11. Цицина С.Н. Лекарственные растения. Алма –Ата: Наука. 1981.-143с.
12. Пузырева А.А., Климатическое районирование Южного Казахстана. Алма- Ата: Наука. 1975. С. 4-6
13. Отыншиев Б. дәрілік өсімдіктер  негіздері. Алматы “Қайнар” 1994ж.
14. Оганезов А. Дәрілік өсімдіктер. Алматы “Қайнар” 1982ж.
15. Оспанов Ө.О., Жаламбеков Е. Құнарлы жер – құтты мекен. “Ғылым” баспасы Алматы 1983ж.
16. Методические указания по семеноведению интродуциентов. – М.: Наука. 1990-64с
17. Нұртаев Ж., Бапаев Б., Сманаов Н. Суармалы жерді тиімді пайдалану. Шымкент 1995ж
18. Сейтов И.С. Егіс тәжірибелерін жүргізудің методикасы. Алматы “Қайнар” 1990ж.
19. Сейітов І., Орыспаев Қ. Суармалы егіншілік өнімін арттыру Алматы “Қайнар” 1981ж.
20. Сейітов., Саудабаев Ш., Абдрашов. Агрономия негіздері. Алматы “Қайнар” 1989ж
21. Тұрғанбаев С.Қ. Дәрілік өсімдік. Алматы “Қайнар” 1989ж
22. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статической обработки результатов исследований).-М.: Агропромиздат. 1985.-351с.
23. Тілемісов Ауылшаруашылығы сөздігі. Алматы “Қайнар”
24. Хафизов А.Ш Дәрілік өсімдіктер. Алматы “Қайнар” 1989ж.
25. Автореферат Дисертации на соискание ученной степений кандидата сельскохозяйственных наук. Алматы, 1997ж.
26. Восточное отделение восхнил. Технологическая схема интенсивного воздемивания лекарственной растений. Алматы, 1986г
27. Адекенов С.М. Современное состояние и перспективы производство отечественных фитопрепаратов и биотехнологической продукции для медицины //Фармация Казахстана. 2003.С21-22
28. Абугалиева И.А. Руководство обробации селскохозяйственных культур.