Бизнесті талдау және операциондық аудит

Шаруашылық ішіндегі бақылау  мен талдау процедураларының жүйелері әдетте клиенттен жауап алуды,құжаттамаларды және қадағалауды кеңінен құолданатын  операциондық аудиттің қиын бөлігін  білдіреді.Операциондық аудит үшін арифметикалық дәлдік пен дәйек  қаржылық есептеме аудитіндегідей аса  маңызды емес,өйткені көптеген жағдайларда  дәлдік операциондық аудиттің мақсатына  сай бола бермейді.Есептемені(қорытындыны)жасауда  және оны жүзеге асыру барысында  операциондық аудит пен қаржылық есептеме аудитініжасауда және оны  жүзеге асыру барысында операциондық аудит пен қаржылық есептеме аудитінің  арасындағы екі негізгі айырмашылықты  ескеру қажет.

Біріншіден, операциондық аудиттің қорытындысы әдетте тек әкімшілікке  ғана бағытталады,ал оның көшірмелері-аудитті  жүргізетін ұйымдарға жіберіледі.

Екіншіден,операциондық аудиттегі  тексерудің әдістері мен түрлерінің көп қырлы болуы әрбір есеп беруде аудит салаларын,табылған фактілерді,таңдау мен ұсыныстардың орнықтылығын әлдеқайда  толық бейнелейтіндей етіп ектілердің жасауды талап етеді .

Үшінші жақтың (пайдаланушының) болмауы операциондық аудиторлық есеп беруде белгілі бір стандартты қалыпқа  келтіруді қажет етпейді.Сондықтан  да оларды дайындау үшін табылған фактілерді және зерттелген объектілердің жұмысын  жақсарту мен кемшіліктерді жою  бойынша ұсыныстарды жіктеу үшін бірталай уақытты қажет етеді.

Аудиторлық тексеруді  ұйымдастыру,жоспарлау,жүйелі зерделеу,мәні бойынша аудиторлық процедураларды орындау,пікір қалыптастыру және аудитің  нәтижелері бойынша қорытынды құжаттарды дайындау сияқты бірінен кейін бірі жалғасып кетеберетін тізбектікезеңдерден  тұрады.

Қаржылық аудитті жосиарлау  мыналарды қамтамасыз етуі тиіс:

1)ішкі бақылаудың тиімділігі,есептемелер  мен бухгалтерлік есептің жағдайлары  туралы қажетті ақпараттарды  алуды.

2)орындалуы тиіс бақылау  процедурасының көлемі мен өткізу  уақытын,мазмұнын анықтауды.

Қаржылық аудитті жоспарлауға  аудиттің жалпы жоспарын жасау (болжалды жұмыс) және аудиторлық бағдарламаларды (АХС 300)әзірлеу кіреді.

Жалпы жоспарда (болжалды жұмыста)мына негізгі көрсеткіштер көрсетілуі керек:

а)орындалатын жұмыстың мөлшері

ә)жұмыстың ұзақтығы мен  өткізу мерзімдкері 

б)аудитор қолданатын әдістер  мен тәсілдер

Аудитор жалпы жоспарды тексерілетін кәсіпорынның басшылығымен және қызметкермен ақылдасып талқылауына болады,бұл  аудиттің іс- әрекетін күшейтеді әрі  кәсіпорын қызметкерінің қызмен аудиторлық процедураларды үйлестіреді.

Аудитор жалпы жоспарды сапалы жасауына және болжалды жұмыс мөлшерін әлдеқайда нақтырақ анықтау үшін мыналарды орындауы керек:

1. Аудиторлық тексеруді өткізу бойынша келісімшарттағы шарттарды зерделеу
2. Тексерілетін кәсіпорынның қызметіне қатысы бар жаңа заңдардың, ережелердің, нұсқаулардың және басқа да нормативті актілердің аудитке тигізетін ықпалын ескерту,
3. Өткізілетін аудиттің әлдеқайда маңызды мәселелерін бөліп алу және айырықша назар аударуды  қажет ететін жағдайларды түсіну,
4. Шаруашылық жүргізушілік субъектінің ішкі аудиті мен есептік жүйесіне қаншалықты сенетінін анықтап алуы керек
5. Ішкі аудиторлардың жұмысы мен оларды тексеруге қатыстырудың мүмкіндіктерін талдау(АХС 610)
6. Филиалдарда аудитті өткізудің мақсатқа лайықтылығын зерделеу
7. Сарапшыларды қатыстыру қажет пе,қажет емес пе,соны анықтау(АХС 620)
8. Тәуекелділік деңгейіне(яғни,қаншалықты қатерлі екнедігіне)баға беру,аудиторлық тексерудің көлемін,уақытьын және табиғатын анықтау(АХС 400,300,320және т.б.)

Тексеру барысында жалпы  жоспар мен аудит бағдарламалары түзетілуі мүмкін.

Батыстық аудиттің іс-тәжірибесінде  ірі компаниялардың,кәсіпорындар-дың  және т.б. жекелеген учаскелеріндегі  жұмыстың ұзақтылығы,яғни тізбектілігі мен еңбек сыйымдылығы үшін кестелік графиктер пайдаланылады.Мұнда тексеру  объектілерін жүйелі зерделеуді ұйымдастыруға  көп көңіл бөлінеді.

Жүйелі зерделеу жүк аз түсетін (күш аз жұмсалатын)пунктер  мен ақпараттардың тасқыны және мөлшерін анықтауға,аудиторлық тексерудің әр түрлі кезеңдерін дұрыс бөліп,орындауға  мүмкіндік береді.Аудитті ұйымдастырудың бұл кезеңінде күрделі схемаларды немесе процедураларды қорытындылап (жалпылап)сипаттауға мүмкіндік беретін операциялардың тізбектілік картасын жасау максатка сай лайықты болады.Ққаржылық  есептілік аудиті бағдарламасы былай  жасалады:жүргізілетін жұмыстың еңбек  сыйымдылығының деңгейі мен логикалық  тізбектілігінің (қисынды жалғасының) сипаттаиалары жазылады.Мұның бәрі аудитордың қызметін әлде қайда тиімді ұйымдастырады.

 

3. Бизнестің  операциондық аудиті мен талдау әдістері

Бизнестің нақты мақсаттарына сүйене келе, оның жағдайын экономикалық бақылау мен кешенді талдаудың  тәсілдерін анықтап, міндеттерін қою  атқарылады. Еркін кәсіпкерлік экономикасы  жақсы жаққа қарай түбегейлі  өзгерістерге ұшырағанын ескерту қажет. Объективті бақылаусыз, функционалдық-құндық талдаусыз және шаруашылық қызметінің барлық шығындары мен нәтижелерінің  өлшемінсіз, ұсыныстар мен бағаладың, сұраныстың арақатынасын, бәсеке мен  экономикалық конъюнктураны есепке ала отырып, нарықтық тетікті дұрыс  қолданусыз тиімді бизнес жайлы сөз  болуы мүмкін емес. Бизнес кешенді  талдау мен экономикалық талдау объектісі  ретінде шаруашыдық жүргізуші субъектілердің іскерлік байланыстарының күрделі  жүйесі болып табылады. Бизнес жүйесіне әлемдік шаруашылықтың  сан қилы элементтері  және оның инфрақұрылымы, жеке салалар,ұдайы өндіріс аймақтары мен процестері,менеджмент, маркетинг,қаржы және шаруашылық жүргізуші субъектілердің іскерлік қатынастарының басқа аспектілері кіруі мүмкін.

Сонымен бірге, бизнес –  оған белгілі бір қатысушылардың экономикалық қарым-қатынастарының жиынтығы болып шығады. Қазіргі бизнестің  көптеген қатысушыларын ірілендірілген 4 топқа бөлуге болады:

1. Кәсіпкерлер – өнімді, жұмысты және көрсетілген қызметті өндіру мен өткізу жөніндегі өзінің бастамашыл іс-әрекетін жүзеге асыратын тұлғалар.
2. Кәсіпкерлер ұсынатын өнімді жеке және ұжымдық тұтынушылар. Өзінің тұтынушылық мүдделерін жүзеге асыра отырып , қатысушылардың бұл тобы тұтынушылық бизнес өрісін жасайды.
3. Жалдамалы персонал және олардың кәсіподақтары. Осы іскерлік топтың мүддесі сатып алатын тауарлар , орындалатын жұмыс нәтижесінде және екі жақтын да пайдалы қарым-қатынасы арқылы жүзеге асырылады. Қатысушылардың бұл тобы еңбек бизнесі саласын құрайды.
4. Іс туралы мәмілеге тікелей қатысушы мемлекеттік органдар,мекемелер мен ұйымдар. Олардың мүдделері тұтастай мемлекеттің де, барлық азаматтарының да қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен жалпы қоғамдық, ғылыми-техникалық, өндірістік,әлеуметтік және басқа бағдарламаларды іске асыру арқылы байқалады. Бұл топ мемлекеттік бизнес өрісін құрайды.

Материалдық өндіріс пне  әлеуметтік сала да кіретін, адамжардың әр түрлі тіршілік әрекеттері бизнес объектілдері бола алады. Іс-әрекет өрісіне  байланысты ,ең алдымен, өндірістік,коммерциялық және қаржылық бизнестің арасын айырып, тану керек. Олар бизнестің дербес түрі болып табылады және өзара байланыста, бірін-бірі толықтыруы мүмкін.

Өндірістік бизнес ел экономикасының дамуында маңызды және айқындауыш мәнге  ие. Бұл бизнестің күрделі де қиын түрлерінің бірі. Нарықтық экономикаға  өту кезеңінде ТМД елдерінде  кәсіпкерлердің көпшілігі бизнестің  коммерциялық саласына басымырақ ұмтылды. Қағамдағы экономикалық жағдайдың  тұрақтану шамасына қарай өндірістік бизнес кеңейеді және жетекші орынға ие болады.

Коммерциялық бизнес сату-сатып  алу және делдалдық іс қызмет бойынша  операцияларды өткізуде қалыптасқан  тауарлық-ақша қатынастарын сипаттайды. Бұл жерде бизнесменге бәсеке деңгейі, нарық конъюктурасы, өнімнің, жұмыстың және көрсетілетін қызметтің  нақты түріне сұраныстың, ұсыныстың  және бағаның арақатынасын анықтауына тура келеді. Нені және қалай сатып  алуды,қашан және қайда сатуды,қандай тауарлар мен қызметтер сұранысқа  ие болатындығын және ең бастысы, пайда  әкелетіндігін дәл білу үшін маркетингтік зерттеулер жүргізу қажет.

Қаржылық бизнес – сату-сатып  алу объектілері болып ақша ,бағалы қағаздар мен борыш міндеттемелері шығатын коммерциялық қызметтің  ерекше түрі. Валюталық – ақшалық  және қаржы-несие операцияларын  жүргізу шығындарды жабу мен пайда  алу үшін кәсіпкерлік табысты  қамтамасыз етуі тиіс. Қаржылық бизнес валюталық рыногы  мен бағалы қағаздар рыногы маркетингтік зерттеуге  негізделеді.

Бизнестің кез келген түрі қалыпты жұмыс істеуі үшін тиісті инфрақұрылым қажет. Бизнес инфрақұрылымы  – шаруашылық жүргізуші субъектілердің  сан қилы іскерлік қатынастарын бір-тұтас  етіп байланыстыратын және жалғайтын  ұйымдық-құқықтық формалардың жиынтығы.

Бизнестің инфрақұрылымының маңызды элементтері мыналар :

• Ақпараттық жүйелер, технологиялар мен басқадай қатынас құралдары;
• Қаржы-несие жүйесі, банктер мен қро биржалары;
• Инвестициялық және зейнетақы қорлары, сақтандыру мен транс компаниялары;
• Сауда-делдалдық ұйымдар, тауарлық-шикізаттық биржалар , жәрменкелер, көрмелер мен аукциондар;
• Салықтық, кедендік, бақылау және бизнесті мемлекеттік реттеудің басқа органдары;
• Аудиторлық, консалтингтік, жарнамалық және ақпараттық ұйымдар мен бұқаралық ақпарат құралдары;
• Бизнеске қатысы бар қоғамдық және мемлекеттік ұйымдар және с.с.

Бизнестің көптеген функциялары  арасында ,әсірерсе өндірістік міндеті  ерекше бөлінеді. Өнім өндірілмей ештеңе сатылмайды, бәсеке деңгейі мен нарық  жағдайы (конъюнктурасын) жете білу мүмкін емес. Ұдайы өндіріс процесінің барлық сатылары ең жақсы нәтижелерге , жоғары табыстарға және басқа  материалдық игіліктерге жету мақсатымен оңтайлы режимде өтуі тиіс. Объектіге қатысты тексеру жүргізу кезінде аудиторлар кәсіпорында қолданылатын құжаттарды зерттейді : өндіріс циклі аудиті кезіндегі ақпарат көздері кесте 3.1

Кесте 3.1

Рет №	Нысан №	Нысандар атаулары
1		Бизнес-жоспар, өндірістік бағдарлама
2		Қаржылық есеп беру
3		Есеп саясаты
4		Бас кітап, 1311-1317, 8111, 8211, 8311, 8411 және басқа шоттар бойынша  есепке алу регистрлері
5		Сметалық құжаттама, шикізат  пен материалдар шығынының нормалары  мен нормативтері
6		Материалдық жауапкершілікті  адамдармен шарт құру
7		Материалдарды қоймада есепке алу карточкалары,карточкалар тізімі
8		Түгендеу жүргізу туралы кәсіпорын басшысының бұйрығы, комиссия құрамы туралы бұйрықтар
9		Түгелдеуді жүргізудің дұрыстығын қорытынды тексерудің актілері
10		Талап-жұкқұжат
11		Лимитті алу картасы
12		Түгелдеуді жүргізудің дұрыстығын қорытынды тексерудің есепке алу  кітабы
13		Жеңіл-автомобильдің жол  қағазы
14		Жүк автомобилінің жол  қағазы
15		«тауарыл-материалдық босалқыларының түгелдеу тізімі»
16		«тиелген тауарларды түгелдеу актісі»
17		«жауапты сақтауға қабылданылған  тауарлы-материалдық босалқыларының түгелдеу тізімі»
18		«ТМБ түгелдеу нәтижелерін  салыстыру ведомосі»
19		«дайындау, сақтау және өндіру процесіндегі ТМБ-ның кемшіліктері мен ысыраптары туралы акт»
20		«ТМБ-дың бұзылуы,ұрынуы,сынуы  туралы акт»
21		«ТМБ-ды есепке алу карточкасы»
22		«қоймада қалған ТМБ-лар  қалдығын есепке алу ведомосі»

Бизнестің қазіргі нарықтық тұжырымдамасы бұрынғысынанда өте  жоғары пайданы тез алуға бағытталмаумен , керісінше ұзақ мерзімді пайдалылық пен біркелкі табыстың тұрақтылғына  бейімделумен ерекшеленеді. Бәсекенің  қабылдауға боларлықтай мөлшері  мен нарық конъюнктурасын баға маркетингі арқылы байланыстырып,адал бизнасті мемлекеттік  реттеу және ынталандыру көмегімен  үйлестіру оның әлеуметтік мәртебесі  мен этикалық деңгейін арттыруға  әкеледі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

Қай елдің де экономикалық дамуының әр түрлі кезеңдерінде  бизнес жағдайына әсер ететін факторлар  айқындаушы мәнге ие болады. Қазіргі  уақытта жаңа технологиялар мен  өнім түрлерін жасп шығаруға, ұдайы  өндіріс процестерінің тиімділігін  арттыруға ,фирмалар, елдермен аймақтар арасында  шаруашылық байланыстарды  оңтайландыру негізінде бизнестің  жаһандануына баса назар аударылады.

Бизнесті кеңейту жағдайларын  құрастырғанда ұдайы өндірістік процестің барлық сатыларында ұтымды қолданылуы тиіс табиғи,еңбек және материалдық ресурстар сияқты факторлар  бірінші деңгейлі мәнге ие.Нақ  осы жерде бизнеске қатысушылардың барлығының,өндірісті ұйымдастырушылардың:кәсіпкерлердің,жалдамалы  қызметкерлердің,қаржы-несие мен  нарықтық экономиканың басқа сала еңбеккерлерінің  бастамашылдығы мен құзыреттілігі  көрінуі тиіс.

Бизнес беталысының қалыптасып,нығаю  жолында мемлекеттік реттеу,монополия  мен инфляцияның ықпалын азайту,кәсіпкерлікті  қоғам тарапынан және оның ұйымдастырушылық –институционалдық құрылымын қолдау сияқты нарықтық емес факторлар өз рөлін атқаруы тиіс.Бизнеске қатысушылар  өз ісінің беріктігі мен тиімділігін  қамтамасыз ету үшін экономика мен  саясатта болжанбаған құбылыстарды уақтылы және барабар қабылдауға үйренуі керек.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

1. Назарбаев Н.А. Казахстан – 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев.
2. Закон Республики Казахстан «О бухгалтерском учете» от 26 декабря 1995 года № 2732.
3. Закон Республики Казахстан от 20.11.98 г. № 304-1 «Об аудиторской деятельности » с изменениями и дополнениями от 15.01.2001 г. № 139-11.
4. Положения (стандарт) аудита 1 «Цель и общие принципы аудита финансовой отчетности» утверждено приказом Департамента методологии бухгалтерского учета и аудита (ДМБУА) МФ РК от 07.04.98 г. № 56.
5. Положеие (стандарт) аудита 2 «Условия проведенного аудита» утвержденого приказом ДМБУА МФ РК от 04.06.98 г.
6. Радостовец В.К., Радостовец В.В., Ғабдуллин Т.Ғ., Шмидт О.И. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп: Өңделіп және толықтырылды 3-ші басылуы. – Алматы: Қазақстан – аудит орталығы, 2002, 656 б.
7. Нидлз Б., Андерсон Х., Колдуэлл Д. Принципы бухгалтерского учета. пер. с англ. под ред. Я.В.Соколова. – М.:Финансы и статистика., 1993. – 496 с.
8. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау. /Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001, 330 б.
9. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами. Алматы: Экономика, 2000.
10. Богомолов А.М., Голощанов Н.А. Внутренний аудит. Организация и методика проведения: Метод. Пособие. – М: Экзалин 1999 г.